Đóng chốt

Ngọc Bảo

Kể từ năm Ất Măo 1975 đầy biến cố ấy, bao nhiêu nước đă chẩy qua cầu, bao thế hệ đă lớn lên và đi qua cùng năm tháng, nhưng khi hồi tưởng lại những ngày xao động đó, kư ức tôi vẫn bồi hồi như mới ngày hôm qua.

Sau những ngày tháng mộng du của một vùng trời bỗng nhiên sụp đổ trong cơn băo lốc tháng tư, mọi sự dần dần lắng xuống để chỉ c̣n lại những cơn đau âm ỉ triền miên. Tôi đă không chết theo với cái chết của thành phố Saigon như tôi tưởng. Tôi vẫn sống, như Saigon vẫn sống. Thành phố đổi tên, cuộc sống đổi đời. Cúi đầu chấp nhận một vận mệnh mới, quên đi quá khứ, trở về với vỏ ốc và kiểm soát tai, mắt, miệng của ḿnh như ba con khỉ bịt miệng, bịt tai, bịt mắt trong các bức họa thường thấy ở Nhật. Hơn bao giờ hết, ư nghĩa sâu sắc của bức họa này mới thấm thía làm sao!

Không bao lâu sau ngày tiếp quản, những chuyên viên trong ngành ngân hàng như tôi phải đi dự lớp học chính trị Mác Lênin, một h́nh thức tẩy năo, trong ṿng một năm. Sau khi măn khóa, tôi được bổ về làm việc tại Ngân Hàng Thành Phố, tức Việt Nam Thương Tín cũ. Thời trước, Việt Nam Thương Tín là một ngân hàng tư có uy thế nhất với tầm hoạt động sâu rộng trong nước, mà trụ sở trung ương ở đường Hàm Nghi là một building tân tiến không kém ǵ một cơ sở ngoại quốc. Khi tôi về làm ở đó, cơ sở này vẫn c̣n giữ được một vài nét thanh lịch cũ, tuy đă bị tàn phai rất nhiều, chẳng khác ǵ một cô gái con nhà quư phái dù đă qua bao phong trần cũng vẫn c̣n giữ được một cốt cách riêng. Ngày tôi về đó, cán bộ bảo tôi:

"Chị học theo tư bản ở nước ngoài, không áp dụng ǵ được mấy cho kinh tế xă hội chủ nghĩa hiện nay đâu."

"Hồng hơn chuyên", điều đó đă trở thành một quy lệ trong các cơ quan của chế độ. Nói ǵ th́ nói, những ngôn từ đao to búa lớn cũng không che dấu được thực trạng nghèo nàn của một xă hội đang bị phá sản cả về vật chất lẫn tinh thần, tương lai không biết đi về đâu. Hoạt động ngân hàng lúc ấy chẳng có ǵ nhiều, phần lớn chỉ là quản lư những trương mục cũ mà trương chủ đă "trót dại" kư thác vào trong thời chế độ trước mà không kịp rút ra, bây giờ muốn lấy ra phải t́m đủ mọi lư do chính đáng, qua mọi thủ tục nhiêu khê rắc rối, chẳng khác ǵ đi xin một ân huệ quá cao xa. Tôi được bổ vào làm trong Pḥng Văn Thơ, trực thuộc Giám đốc Ngân hàng. Giám đốc ngân hàng là một tay nằm vùng, nghe nói trước đây làm một công việc rất khiêm nhường trong một ngân hàng tư hạng trung ở Saigon, nay một sớm một chiều nhẩy lên lănh đạo một ngân hàng lớn nhất thành phố. Hành tung bí ẩn, ít khi nào thấy ông xuất hiện, nhưng tương đối ông cũng nhă nhặn và lịch sự đối với các chuyên viên chế độ cũ. Chẳng hiểu ông làm ǵ suốt ngày trong căn pḥng rộng lớn sang trọng của Tổng Giám Đốc Việt Nam Thương Tín cũ, nhưng pḥng Văn Thơ th́ chẳng mấy khi có việc ǵ làm. Và không phải chỉ pḥng Văn Thơ, mà hầu như tất cả mọi pḥng khác đều vậy. Công việc duy nhất tôi được giao là phụ trách quyển sổ "Giấy Giới Thiệu", chuyên cấp giấy giới thiệu cho những nhân viên phải đi ra ngoài liên hệ với các cơ quan khác. Đóng mộc giấy giới thiệu là một cán bộ nữ, công việc đóng dấu này coi vậy chứ rất quan trọng, phải là gốc đảng viên thứ thiệt, tin cậy lắm mới được giao phó.

Một ngày nọ, một người đàn bà xinh đẹp, trông thật duyên dáng lịch sự, có mái tóc đen dài buông xơa đến thắt lưng, bước vào hỏi thăm tôi pḥng của phó giám đốc, chắc để xin rút tiền. Tội chưa kịp biết là ai, bỗng thấy mấy bà trong văn pḥng ùa ra tíu tít, mới biết đó là Thanh Nga, một nữ nghệ sĩ tài sắc vẹn toàn. Thanh Nga đi cùng với chồng là luật sư Lân, dáng người cao ráo đẹp trai, trông thật xứng đôi vừa lứa. Ngay sau đó ít lâu, tôi nghe tin hai vợ chồng Thanh Nga bị chết thảm thương trong một vụ ám sát. Thật đáng tiếc thay cho một kiếp hồng nhan bạc mệnh. Sau này, tôi có dịp nói chuyện với em gái của Thanh Nga khi cô đến ngân hàng xin rút tiền, được biết đây là một vụ ám sát chính trị, v́ Thanh Nga lúc đó đang làm giấy tờ xin đi Pháp, mà v́ những lư do bí ẩn nào đó, "họ" không muốn Thanh Nga ra nước ngoài.

Trở lại với công việc trong sở, một ngày qua đi thật nhàn hạ, có nhiều th́ giờ để tán dóc, nói chuyện. Làm việc th́ ít mà họp th́ nhiều, lúc nào cũng họp hành liên miên, hết họp tổ lại đến họp pḥng, họp cơ quan... Phần nhiều trong những buổi họp của cơ quan thường có văn nghệ, với các ca sĩ tài tử nhân viên "cây nhà lá vườn", múa hát đủ tṛ, tập dượt công phu ráo riết, dĩ nhiên nội dung cũng chỉ g̣ bó trong những ǵ được cho phép, nhưng những màn văn nghệ này cũng làm cho những buổi họp đỡ nhàm chán hơn và có lẽ cũng để cho người ta quên đi phần nào đời sống cơ cực ở ngoài. Với đồng lương nhỏ nhoi chỉ đủ sống lây lất chưa tới hai tuần, cái vỏ "công nhân viên" đối với nhiều người chỉ là cái b́nh phong để khỏi bị làm khó dễ nơi phường khóm. Nhưng những lúc náo nhiệt, "hồ hởi phấn khởi" nhất là những lúc chia nhu yếu phẩm như đường, sữa, bột ngọt v.v.. và chia khẩu phần thịt cá trong tháng. Những nhu yếu phẩm này chỉ hôm trước hôm sau là đă ra nằm ngoài chợ trời, phụ thêm phần nào cho đồng lương ít ỏi của xă hội chủ nghĩa. Trong sự thiếu thốn của vật chất, mới thấy thấm thía lời Phật dạy, con người có thân sinh ra là có khổ, cái khổ cơ bản nhất là đói, khát, nóng, lạnh, và cũng v́ muốn cung ứng cho những nhu cầu của thân mà sinh ra biết bao cái khổ khác, trùng trùng lớp lớp khổ năo không bao giờ dứt được .

Tôi làm quen với một số đồng nghiệp mới, có những người cùng chung tâm sự khó nói, có những người phải dè dặt, "kính nhi viễn chi" đối với họ. Trong sự thay đổi tột cùng, không c̣n ranh giới phân biệt giữa những người trước đây đă từng có thân phận cao thấp, giờ đây tất cả chỉ là những kẻ đồng cảnh ngộ trong một môi trường đầy bất trắc.

Gần đến mùa Tết, nhiều tin đồn đại được tung ra. Không khí thành phố căng thẳng như đang chờ đợi một cơn băo sắp tới. Tôi vẫn đi về sở làm, b́nh thản như không biết chuyện ǵ sẽ xẩy ra. Một buổi chiều, trong một ngày làm việc b́nh lặng như mọi ngày, bỗng nhiên chúng tôi được lệnh phải ở lại sở đêm hôm đó, sửa soạn cho một công tác "đột xuất". Mọi người xôn xao bàn tán, không biết sẽ phải làm ǵ; nhiều suy đoán có lẽ sắp có đợt đổi tiền mới. Đợt đổi tiền trước đây cũng vậy, mọi sự đều giữ bí mật tối đa tới phút chót, để rồi lúc thi hành dân chúng không ai c̣n kịp trở tay.

Trở về nhà lấy ít vật dụng cần thiết rồi quay lại sở đêm hôm đó, tôi cũng hồi hộp không biết đêm nay ḿnh sẽ làm ǵ, ở đâu. "Điệp viên 007 (số sinh viên của tôi ở Waseda) đang hành động đây," tôi nhủ thầm. Xe chở chúng tôi đến một biệt thự, mà đêm hôm tăm tối tôi cũng không biết được địa điểm ấy nằm ở đâu. Biệt thự rộng lớn mênh mông, nhưng pḥng ốc bị phá hủy hết, không c̣n pḥng nào dùng được. Mọi người tập trung dưới nhà, nơi có sảnh đường lớn, giăng mùng mền nằm ngủ la liệt. Tối hôm ấy, tôi cũng không ngủ ǵ được nhiều, tờ mờ sáng hôm sau đă dậy đi "thám hiểm" chung quanh, mới biết đây chính là biệt thự của đại sứ Mỹ Martin hồi trước. Nh́n quang cảnh điêu tàn mà thấy đau ḷng, những cửa kính vỡ nát với nhiều vết đạn lỗ chỗ; trên lầu, những căn pḥng lát đá hoa thật trang nhă lịch sự giờ tan nát với đống gạch vụn, đống rác chất cao như núi. Có nhiều căn pḥng không thể có lối vào được nữa. Biết nơi này gần Tân Định, nơi có nhà cha mẹ tôi, tôi lẻn đi bộ về nhà trong ít phút, báo tin cho biết để gia đ́nh yên tâm.

Gần trưa hôm đó, chúng tôi được chở đến trung tâm thương mại của thành phố Saigon, khu vực chung quanh chợ Bến Thành. Chúng tôi đă được biết công tác sắp tới là "đóng chốt" ở các nhà "tư sản mại bản" để kiểm soát không cho họ tẩu tán tài sản trong chiến dịch đánh tư sản đợt hai. Tôi được phân về một cửa hàng bán đồ đồng của người Hoa ở đường Thủ Khoa Huân, chỉ cách vài căn với cửa hàng bán len của gia đ́nh ông anh họ của tôi hiện đang ở bên Pháp. "Tổ đóng chốt" của tôi gồm ba người, tôi, một thanh niên trẻ thuộc một cơ quan nhà nước khác, và một cán bộ tổ trưởng. Chủ nhà như cũng biết trước chúng tôi sẽ đến, nên tỏ vẻ b́nh tĩnh đón tiếp sự đột nhập này. Cửa hàng này, cũng như tất cả các cửa hàng khác trong khu vực, đều chẳng c̣n ǵ, tất cả các kệ đều trống rỗng, kể cả đồ đạc trong nhà cũng rất sơ sài. Cán bộ tổ trưởng của tôi, mà giờ đây tôi chỉ c̣n nhớ tên qua biệt danh "Trâu nước" tôi đặt cho hắn, v́ hắn mập và đen, phục phịch tṛn trịa trong bộ đồ bộ đội, chiếc nón cối trên đầu, có giọng nói rổn rảng, thái độ lăng xăng đầy phấn khởi của một con người đang giữ một nhiệm vụ quan trọng. Tôi được biết công tác sẽ kéo dài vô thời hạn, và tôi sẽ phải ở lại đó luôn ngày cũng như đêm. Thấy hắn vui vẻ, tôi đánh bạo nói dối xin xỏ:

-Anh ạ, em có con nhỏ cần phải về nhà mỗi ngày để chăm sóc. Anh có thể cho em về nhà buổi tối được không?

Ơû chế độ này, trong liên hệ công tác thường phải gọi nhau là "anh" với "em", nếu cách biệt tuổi tác nhiều th́ "chú" với "cháu" (chữ Bác chỉ dành cho một người), mới đầu nghe cũng lạ tai, nhất là cán bộ nữ làm xếp mà cứ "anh anh em em" luôn mồm với cấp dưới. "Trâu nước" ngẫm nghĩ hồi lâu, rồi cuối cùng nói:

- Thôi cũng được, thấy em ốm yếu anh cũng thương. Vợ anh cũng là người Bắc, cũng có con nhỏ nên anh thông cảm cho em. Nhưng đừng cho ai biết đấy, đây là đặc biệt lắm cho em đó, chứ người khác không được đâu. Chú nhỏ cùng tổ với ḿnh đó anh cũng phải dấu, nói là tối em qua bên kia ngủ với mấy cô, chứ để nó biết cũng lôi thôi đó.

Tôi mừng rỡ, cám ơn rối rít. Thật ra công việc của tôi mỗi ngày cũng chẳng có ǵ, ngoài việc suốt ngày đứng tựa cửa nh́n ra ngoài đường. Tôi cũng chẳng bao giờ bước chân vào nhà trong, nhưng "Trâu nước" th́ hầu như trấn thủ ở phía trong, kiểm soát sổ sách, đồ đạc vật dụng trong nhà v.v.. Chủ nhà đứng tuổi người Hoa có vẻ bối rối, giao hết việc tiếp xúc cho cậu con trai c̣n ít tuổi nhưng rất lanh lợi, nói tiếng Việt rành rẽ. Đôi khi tôi cũng trao đổi vài câu với cậu trai đó, đủ để cho cậu yên tâm về sự hiện diện của tôi. Những lúc buồn buồn, tôi đi dạo một ṿng các cửa tiệm khác, thăm những người bạn đang "đóng chốt" ở đấy. Chợ Bến Thành vẫn náo nhiệt như bao giờ, người đi kẻ lại tấp nập, ở trước những lối vào cổng chợ vẫn la liệt hàng quán, hàng tạp nhạp đủ thứ. Nhưng ở ngoài mặt đường, nơi những cửa tiệm xưa kia đă một thời huy hoàng, nay là cả một quanh cảnh tiêu điều trống trải. Mấy người bạn tôi đóng chốt ở một cửa hàng vàng cũ ở đường Lê Thánh Tôn, ngay trước chợ Bến Thành. Cô bạn đă chuẩn bị sẵn một giỏ đồ móc, suốt ngày ngồi móc cho qua th́ giờ. Cô cho biết:

- Bồ biết không, "Trâu nước" hắn cũng dữ lắm chứ không phải tay vừa đâu. Hắn là xếp x̣ng cái đám lau nhau ở đây đó. Chủ nhà này cũng may là có tụi ḿnh trấn ở đây cũng dễ dăi cho họ, nhiều khi ḿnh thấy họ xách giỏ đi chợ ra, biết có dấu đồ trong đó nhưng cũng làm lơ như không thấy. Chứ c̣n phía bên kia, tụi thanh niên xung kích chúng nó làm dữ lắm, kiểm soát chặt chẽ, c̣n rạch cả tường người ta ra t́m kiếm, mà nghe nói cũng tịch thu được khá nhiều vàng cất dấu đó.

Lúc ấy, tôi đang bận ngán ngẩm cho công tác ḿnh đang làm, nên cũng chẳng để ư ǵ lắm đến cái "chốt" của tôi. Nhưng tôi cũng mừng thấy mọi sự có vẻ êm thắm, có lẽ chủ nhà đă tẩu tán được kịp thời. Sau này nghĩ lại, tôi cũng hơi thắc mắc thái độ của "Trâu nước" ít khi để tôi vào nhà trong. Có thể hắn không tin tôi, có thể hắn có thỏa thuận ǵ với chủ nhà chăng? Đôi khi vợ hắn đến thăm, một người đàn bà trẻ, mái tóc dài kết thành hai bím đến ngang lưng, có dáng vẻ gầy g̣ nhỏ bé của một người đă kham khổ lâu năm. Chị ta có vẻ ngoan ngoăn, khép nép bên cạnh chồng. Thấy tôi khen, "Trâu nước" cười hănh diện:

- Anh từ Nam tập kết ra Bắc, ở Hà Nội có nhiều cô theo lắm. Con gái Bắc khéo chiều chồng, anh kén chọn vợ cũng kỹ càng lắm.

Thật đáng buồn cho h́nh ảnh con gái Bắc lúc bấy giờ, c̣n đâu vẻ đẹp đài các kiêu sa Hà Nội ngày nào, giờ chỉ là những khuôn mặt héo hắt, những thân h́nh tiều tụy trong lớp áo cánh vải, quần thâm đồng dạng; c̣n đâu nét phong hóa thanh nhă của ngàn năm văn vật, giờ chỉ là những chua chát, điêu ngoa của một xă hội đă bần cùng hóa lương tri và nhân phẩm con người.

"Trâu nước" cho biết, sau khi được huấn luyện ngoài Bắc, hắn đă được phái vào Nam giữ nhiệm vụ "trinh sát", tức là chuyên đi ḍ đường và ám sát nếu cần, để chuẩn bị cho những cuộc tập kích chiếm đất sau đó. Ngồi nói chuyện với hắn, tôi có cảm giác thật lạ lùng, như không tin ở chính ḿnh. Tôi với hắn, hai người hai giới tuyến, nay lại ngồi cùng một chỗ, làm cùng một công tác. Nghĩ đến những ngày xưa vô tư dưới mái trường đại học, vui chơi với bạn bè nơi xứ Phù Tang thơ mộng, nay đă như một thế giới ngh́n trùng xa cách, vời vợi cách biệt như thiên đàng và địa ngục, như sự sống và sự chết vậy. Cuộc đời có những ngă rẽ không ngờ, nhưng tôi cũng cám ơn những kinh nghiệm quê hương đă cho tôi một cái nh́n toàn diện hơn về cuộc sống.

Sau vài tuần, "Trâu nước" cho biết công tác đă hoàn tất, và đêm cuối cùng tôi phải ngủ lại đó để lỡ có chuyện ǵ cần tập họp khẩn cấp. Hắn cho phép tôi qua căn phố gần đó ngủ chung với mấy cô bạn. Mấy cô này không được may mắn như tôi, đă phải ăn dầm nằm dề ở nhà người ta trong suốt mấy tuần, trải chiếu nằm dưới đất, xử dụng mọi tiện nghi trong nhà dưới con mắt chịu đựng của chủ nhân.

Đêm hôm đó không có chuyện ǵ xẩy ra, và hôm sau chúng tôi được ra về, tự do "đoàn tụ" với gia đ́nh. Nghe nói trong chiến dịch này đă có nhiều tài sản bị tịch thu, nhiều gia đ́nh sau đó bị đuổi đi kinh tế mới, giao lại nhà cho nhà nước quản lư. Tới bây giờ nghĩ lại, tôi vẫn c̣n nhớ cái cảm giác khó tả, như người đang ở trong mộng, cái cảm giác nao nao, bất lực trước những ǵ xẩy ra cho người khác, nhưng lại nhẹ nhơm v́ không xẩy ra cho ḿnh. Nắng Saigon vẫn đẹp, trời Saigon vẫn xanh, người c̣n đó, cảnh c̣n đây, nhưng sao đâu đây có cái ǵ ê chề, có cái ǵ tuyệt vọng. Phải chăng đó là tâm trạng của những kẻ thua cuộc trong một ván bài đă định sẵn.

Mỉa mai thay, mấy chục năm sau chính những người đă đánh tư sản ấy lại trở thành những nhà tư sản trong ư nghĩa tệ hại nhất đúng với đối tượng đả phá mà chủ nghĩa cộng sản đă từng chủ trương. Ṿng biến dịch luân hồi đưa vận mệnh con người vào những thăng trầm vô tận, màn vô minh nào đă phủ lên dân tộc Việt Nam những chuỗi ngày đau thương triền miên, nhưng trong bóng đêm dầy đặc ấy, nay đă bắt đầu lóe lên những tia sáng. Hi vọng rằng, một ngày không xa, sẽ không c̣n những cảnh khốn cùng trên quê hương đất nước.

Ngọc Bảo

(Để ghi lại một kỷ niệm đáng nhớ trong một thời điểm khó quên của đất nước)