Nguyên tác của : Sakaiya Taichi     Người dịch : Đặng Lương Mô

Chương V Ishida Mitsunari 

Người sáng tạo loại h́nh "Kế hoạch kiểu Nhật"

 

Thủy tổ của loại h́nh kế hoạch do công chức bậc trung thảo ra

Để làm người thứ năm trong "Mười hai người lập ra nước Nhật," tôi muốn chọn Ishida Mitsunari. Sự chọn lựa này hẳn sẽ có nhiều người cho là bất ngờ, bởi v́ nó đă bỏ qua rất nhiều nhân vật vương bá nổi tiếng trong lịch sử của Nhật Bản. Tuy nhiên, đây không phải là cố ư làm một sự bất ngờ, mà chính là v́ nhân vật Ishida Mitsunari đă để lại một ảnh hưởng vô cùng to lớn đối với Nhật Bản và người Nhật ngày nay.

Bản thân tôi, Sakaiya Taichi, đă nghĩ tới tổ chức Hội chợ Thế giới[1] là khi tôi mới là công chức tại bộ Thương nghiệp Quốc tế và Công nghiệp được hơn ba năm, lúc đó tôi 28 tuổi. Trước hết, tôi đă t́m hiểu Ishida Mitsunari như là một tiền lệ về xây dựng một dự án khổng lồ. Nếu không có tiền lệ của Ishida Mitsunari, th́ một gă tổ trưởng 28 tuổi đầu như tôi, chắc chẳng bao giờ dám mơ màng tới việc liều lĩnh vận động tổ chức một Hội chợ Thế giới cả.

Trong lịch sử cận đại của Nhật Bản, đă có biết bao nhiêu kế hoạch khổng lồ. Chẳng hạn những kế hoạch siêu khổng lồ như cuộc Duy tân Minh Trị, cuộc Xây dựng nước bù nh́n "Măn Châu," cuộc Chiến tranh Thái b́nh dương. Thời hậu chiến th́ có việc Xây dựng tuyến đường sắt siêu cao tốc Shinkansen[2], việc Tổ chức Thế vận hội Tokyo năm 1964, việc xây dựng hệ thống thủy lợi Aichi Yosui, việc tát cạn phá Hachiro-gata, tuy tŕnh độ lớn nhỏ có thể khác nhau ít nhiều, song tựu trung đều đáng được gọi là những kế hoạch khổng lồ.

Kế hoạch thống nhất thiên hạ nói trong chương trước đă do một nhà độc tài có cá tính mănh liệt, Oda Nobunaga, dùng quyền lực, sáng kiến và khả năng hành động của ḿnh khởi đầu. Sau đó tới Toyotomi Hideyoshi tiếp tục sự nghiệp, rồi tới Tokugawa Ieyasu hoàn thành công tŕnh. Ba người tuy thuộc loại h́nh nhân vật khác nhau, song đều là những bậc thiên tài, những nhà độc tài và những lănh tụ của tổ chức cả.

Thế nhưng, rất khó có thể đưa ra một nhân vật độc tài nói là đă làm nên kế hoạch Duy tân Minh Trị. Xuất hiện trên khán đài Duy tân Minh Trị là rất nhiều nhân vật nổi tiếng, như Saigo Takamori, Kido Takayoshi, Okubo Toshimichi, Sakamoto Ryoma, v.v.. Phải chăng họ là những người ở địa vị có thể điều khiển được hàng chục ngàn quân? Phải chăng họ là những người có quyền lực độc tài, có thể xuất ra hàng chục ngàn lượng vàng? Không, hoàn toàn không. Thời đó, những kẻ sĩ bậc trung xuất thân từ hai miền Satsuma và Choshu[3], những nhà hoạt động vô danh đă tụ tập lại, chủ trương rằng "cần phải cải cách Nhật Bàn," "ḍng thời đại đang dần dần đổi hướng," v.v.. Cứ như thế, cái bầu không khí toàn thể đă sôi động lên. Rồi rốt cục, mạc phủ Tokugawa cùng các phiên chúa đă không thể ngăn chặn được cao trào khí thế đang dâng lên như vậy được nữa. Đấy, cái đặc trưng lớn lao của cuộc Duy tân Minh Trị là như vậy.

Cũng vậy, nếu nh́n vào quá tŕnh Nhật Bản đă dấn thân vào tấn bi kịch chiến tranh Thái b́nh dương từ điểm phát hỏa là "nước Măn Châu" tới cuộc chiến Nhật-Hoa rồi chiến trận Thái b́nh dương đại quy mô, người ta không thể quy trách nhiệm đó vào một vị thủ tướng, một viên đại tướng nào cả. Ngược lại, chính thủ tướng cũng như đại tướng lục quân thời ấy đều đă lên tiếng "phản đối," "phản đối," nhưng rồi vẫn bị lôi kéo vào tấn bi kịch đó. Thật ra, chính những sĩ quan trẻ tuổi hàng trung tá, thiếu tá của lục quân, những công chức thuộc phe cải cách hàng cục trưởng, vụ trưởng của các cơ quan trung ương nhà nước, đă thực sự thúc đẩy và xúc tiến vụ việc này. Chính là hàng vơ quan và văn quan bậc trung đă thực sự điều khiển, lèo lái thời đại vậy.

Một hiện tượng tương tự đă tiếp tục diễn ra trong thời hậu chiến. Việc kiến thiết tuyến đường sắt siêu cao tốc Shinkansen là do ai quyết định? Quả có Kỹ sư trưởng Shima Hideo là người đă tận tụy về mặt kỹ thuật[4], song chẳng phải chỉ có một kỹ thuật gia mà có thể làm nên công tŕnh đồ sộ này. Cũng chẳng phải v́ cuộc vận động của toàn dân mà thành được. Thật ra, chính những công chức bậc trung, một cách vô tư không ai bảo ai, đă nghĩ tới việc cho chạy một kiểu tầu tiện lợi thích hợp với thời đại trên tuyến đường Tokaido (tuyến giữa Tokyo và Osaka). Rồi từ ư nghĩ đó chính họ đă vận động kiến thiết tuyến đường sắt siêu cao tốc Shinkansen vậy. Câu chuyện là như vậy.

Đến như công tŕnh thủy lợi Aichi Yosui hoặc công tŕnh lấp cạn phá Hachiro Gata, th́ những sự nghiệp lớn lao này thực sự đă bắt đầu từ những cuộc vận động của những người vô danh tiểu tốt. Nghị viên quốc hội đă chỉ bắt đầu hành động, là sau khi bầu không khí thực hiện kế hoạch đă dâng lên tới cao trào do cuộc vận động mà dân chúng địa phương đă phát động mà thôi.

Tóm lại, Nhật Bản là nước mà chính "những người không phải là những ông lớn" đă làm nên những kế hoạch to lớn vậy. "Ông lớn" nói ở đây là những người có quyền thế lớn, có địa vị cao, có tiền bạc nhiều. Ở Nhật Bản, th́ kể từ mạc chúa Tokugawa Ieyasu về sau, những "ông lớn" như vậy, không hề bắt tay vào những kế hoạch khổng lồ nữa.

Chính v́ nhận thức được như vậy, mà tuy chỉ là một tổ trưởng mới 28 tuổi, tôi đă mạnh dạn nghĩ và tin tưởng rằng: "Nếu khéo vận động, th́ không chừng có thể mở ra ở Nhật Bản được một Hội chợ Thế giới. Với quy mô lớn gấp 20 lần Thế vận hội Tokyo, đây sẽ là một sự nghiệp kinh thiên động địa."

Vậy th́, những "ông không lớn" đă soạn thảo và xúc tiến những kế hoạch kiểu Nhật Bản là bắt đầu từ bao giờ, từ ai? Ngược ḍng lịch sử, người ta thế nào cũng t́m thấy được căn nguyên là thời Chiến quốc Nhật bản, và thế nào cũng đụng phải nhân vật Ishida Mitsunari[5].

Cho đến thời bấy giờ, tất cả những kế hoạch lớn, kể từ thời Nara, thời Heian, đều là do những bậc có quyền thế lớn, có thực lực lớn, chủ tŕ. Thời Chiến quốc th́ Oda Nobunaga, Toyotomi Hideyoshi đều là những bậc thiên tài khác thường có quyền lực lớn trong tay, lănh đạo những kế hoạch lớn. Ngay cả những đối thủ của họ, tức là những người đă thua họ, cũng đều là những thủ trưởng biết tự ḿnh quy hoạch, tự ḿnh tổ chức phe đảng của ḿnh để tranh giành hơn thua.

Duy chỉ có trận đánh Sekigahara[6] th́ xem ra khác hẳn. Lúc đó, mạc chúa Tokugawa Ieyasu, với cá tính cương cường, đă xuất hiện ở vị thế trung tâm của phe Đông. Song, thật ra, từ trước đó, ở vị trí cao nhất trong năm chức "đại lăo," tức là hàng lương đống, hàng cột trụ của thiên hạ lúc đó, ông đă giữ trong tay quyền chính trị độc tài rồi, nghĩa là ông đâu có cần phải đánh một trận thư hùng nữa. Chính phe Tây, tức là phe phản Tokugawa, mới cần phải hoạch định và thực hiện một trận thư hùng như vậy. Thế nhưng, trong phe Tây lại không có ai đáng mặt đứng ra làm minh chủ.

Người được tôn làm đại tướng tổng chỉ huy của phe Tây là Mori Terumoto. Là cháu đích tôn của Mori Motonari, thống lănh 12 châu quận miền trung bộ Nhật Bản thời đó, ăn lộc 1 triệu 200 ngàn hộc, Mori Terumoto quả xứng đáng là ḱnh phùng địch thủ của Tokugawa Ieyasu. Song le, Mori Terumoto đă chỉ tham gia chiến dịch phản Tokugawa sau khi Ishida Mitsunari đă khởi hấn rồi. Lại nữa, ông không hề đánh một trận nào cả, cũng không tích cực ra chỉ thị, mệnh lệnh nào cả. Rồi sau khi phe Tây thua trận rồi, ông chỉ c̣n biết chuộc tội bằng cách cắt hai phần ba đất dâng cho Ieyasu để cầu ḥa và khẩn xin Ieyasu tha chết cho. Ôi! Có đại tướng tổng chỉ huy nào t đến như vậy không? Thật là "tướng tổng chỉ huy mướn," với tư thế "chân trước chân sau!"

Vai phó tổng tư lệnh là Ukita Hide’ie. Mới 27 tuổi, có nhân cách tốt, lại là con nuôi chúa Toyotomi Hideyoshi, ông luôn luôn giữ ḷng trung nghĩa với ḍng chúa Toyotomi. Thế nhưng, ông cũng chẳng phải là đă tự đứng ra vận động cho trận thư hùng này. Lại nữa, ngay trước khi cử sự, trong nhà lại có chuyện xích mích, khiến ông không thể dốc toàn lực cho chiến dịch được.

Thật ra nhân vật chủ mưu, người đă viết kịch bản, đă bài trí sân khấu, đă phân công vai diễn, rồi đă mở màn vở kịch khổng lồ này, chính là Ishida Mitsunari.

Vậy th́, Ishida Mitsunari là người thế nào?

Ngày nay, ta đều biết Ishida Mitsunari là kẻ đă gây ra trận đánh Sekigahara. Người đời nh́n ông như một người vốn lo sợ Tokugawa Ieyasu sẽ tiếm ngôi của ḍng chúa Toyotomi, nên đă hô hào, cổ động mọi thế lực đứng dậy đánh đổ Tokugawa Ieyasu. Nhưng đây là chỉ là sự nhận thức sau sự việc. Nếu không có trận đánh Sekigahara, th́ hỏi ngày nay người ta sẽ biết về nhân vật Ishida Mitsunari này được bao nhiêu?

Nếu chúng ta tháo gỡ hết đồ trang sức, lau chùi sạch phấn son của kế hoạch khổng lồ, của trận thư hùng Sekigahara đi, chúng ta sẽ thấy hiện ra h́nh ảnh Ishida Mitsunari khác hẳn, nhỏ đi hẳn. Nghĩa là, mặc dầu Ishida Mitsunari đă lưu lại tên trong lịch sử với vai tṛ là người viết kịch bản và tạo dựng nên tấn kịch trận đánh Sekigahara, nhưng nếu ta lột bỏ cái vỏ ngoài như vậy đi, tháo gỡ những định kiến, thiên kiến về ông đi, rồi nh́n kỹ cái vị trí mà ông đă được đặt vào, nh́n cái tài sức của ông trong việc hoạch định sáng tạo, th́ ta sẽ thấy một sự thực khác xa.

Vận không may và vụng đánh trận

Ishida Mitsunari sinh năm 1560 (niên hiệu Vĩnh Lộc năm thứ ba) tại thôn Ishida, đất Omi, nay thuộc tỉnh Shiga. Gia cơ là phú nông, nhưng lúc nhỏ, ông vào ở chùa để học lễ giáo. Thời đó, con nhà nông giàu thường đến ở chùa vừa để học chữ vừa để học phép tắc lễ giáo. Nói cách khác, ông thuộc loại con nhà gia giáo, có học hành đàng hoàng.

Vừa lúc đó th́ Hashiba (sau đổi thành Toyotomi) Hideyoshi được chúa Oda Nobunaga phong làm lănh chúa đất Omi, trấn thủ thành Nagahama. Nhờ có duyên với chúa Hideyoshi này, năm 15 tuổi, ông đă được vời ra làm tiểu đồng. Đó là năm 1574 (niên hiệu Thiên chính năm thứ hai), tức là ngay sau khi Hideyoshi đến trấn thủ thành Nagahama.

Thời đó, các bậc thái thú lănh chúa đều nuôi ở bên ḿnh những tiểu đồng, một là để xách kiếm và hầu hạ việc vặt, hai là để dạy bảo khuôn phép vơ sĩ samurai, đồng thời cho nhớ mặt những người hầu cận ra vào dưới trướng. Những tiểu đồng như vậy thường là người họ hàng thân thích của thái thú, hoặc là con cháu của các gia thần thân tín. Kato Kiyomasa và Fukushima Masanori cũng là tiểu đồng như vậy. Hai người này là họ hàng thân thích của Hideyoshi, nên khi Hideyoshi làm lớn, th́ mẹ ông đă dắt họ tới thành Nagahama. C̣n nhiều người khác th́ đă được chiêu mộ ở lănh địa Omi. Mitsunari cũng là một phần tử đă được chiêu mộ như vậy. Nói về kết quả th́ đây là niềm may cho Mitsunari, song trên thực tế, được chọn làm tiểu đồng chưa hẳn là đă được hứa hẹn ǵ về tương lai cả, v́ đó mới chỉ là một người được sung vào trong số hàng mấy chục người như vậy.

Mitsunari đă tỏ ra xuất sắc là trong vụ biến loạn chùa Honnoji[7] năm 1583, khi Toyotomi Hideyoshi đánh bại Shibata Katsu’ie ở g̣ Shizugaoka. Từ Ogaki tới g̣ Shizugaoka đường trường hơn 50 kilômét, ông đă mang quân bản bộ chạy đi trước, dọc đường đă chu đáo chuẩn bị lương thực, củi đuốc cho đại quân của Hideyoshi theo sau. Với công đó, năm sau, tức là khi Hideyoshi đă thu phục được giang sơn, ông liền được phong lănh chúa ở Mizukuchi cũng thuộc đất Omi, ăn lộc 40 ngàn hộc. Lúc ấy, Mitsunari mới có 25 tuổi, nên có thuyết nghi ngờ rằng bổng lộc như vậy là quá cao, song sự thực hư ra sao th́ không rơ. Duy có điều chắc chắn là thời gian đó, Mitsunari được trao cho giữ việc quân nhu, hậu cần. Ông đă tỏ ra xuất sắc trong công tác như vậy. Năm sau, 1585, tức là năm mà vọng lâu của thành Osaka hoàn thành, Hideyoshi lănh chức Phụ chính cho vua, th́ 12 gia thần của Hideyoshi được triều đ́nh phong tước Tùng Ngũ Vị Hạ, tức là được ra vào triều kiến vua. Mitsunari là một trong 12 người đó, ông được lănh chức Trị bộ Thiếu phó. Đây là một quan chức không lấy ǵ làm cao cho lắm của một bộ tương đương với Bộ Nội vụ ngày nay. Theo tiêu chuẩn ngày nay, th́ chức này tương đương với hàng vụ trưởng tổng vụ của một cơ quan trung ương.

Có điều lạ là, từ đó tới 15 năm sau, quyền thế của Mitsunari ngày càng lớn, lănh địa th́ ngày càng rộng ra, nhưng quan tước th́ hoàn toàn không thay đổi. Không phải riêng ǵ Mitsunari, tất cả những lănh chúa gia thần của Hideyoshi cũng đều như vậy cả. Có lẽ là sau khi Hideyoshi thâu tóm được thiên hạ rồi, th́ sự quan tâm tới quan tước đă giảm đi chăng?

Khỏi cần nói, Ishida Mitsunari là vơ tướng samurai, lại đồng thời là lănh chúa. Dĩ nhiên là ông có nhiều gia thần, bộ hạ, quân phải nuôi dưỡng. Đương nhiên là ông đă cùng ra trận nhiều lần với Toyotomi Hideyoshi. Nhưng không thấy nói ông chiến thắng ở trận tiền. Nói trắng ra, ông chỉ đóng vai tướng chỉ huy ở trận tiền là lần đánh thành Odagawa, rồi lần công hăm hai thành Tatebayashi và thành Shinobi của họ Hojo. Thế nhưng, với thành Shinobi, ông đă mưu toan đánh thủy công, nhưng đă thất bại.

Khi xẩy ra vụ biến ở chùa Honnoji, th́ lúc đó Toyotomi Hideyoshi đang đánh thủy công thành Takamatsu ở đất Bichu. Ông cho đắp đê đập, rồi tháo nước sông Ashimorikawa d́m thành xuống dưới mặt nước. Thời Chiến quốc, ở Nhật Bản chỉ có hai loại thành. Một là sơn thành, tức là thành xây trên sườn núi để ngăn địch, hai là thành xây trong đồng sâu hoặc đồng lầy và chỉ có một đường độc đạo dẫn vào thành. Ngoài con đường này ra, th́ cả người lẫn ngựa đều phải lội b́ bơm tới ngang hông, không sao tiến lên được. Thành loại này như vậy cũng lại rất khó hạ. Thành Takamatsu được xây trong đầm lầy, nên đă không có ai tấn công cả. Nhưng Hideyoshi đă để mắt tới mực thấp của thành, nên đă chặn sông Ashimorikawa lại, d́m thành xuống nước. Độ cao của con đê ông cho xây lên là 8 m, cho nên đúng ra chỉ có tầng trệt của thành là bị ch́m dưới nước mà thôi. Lính giữ thành tất cả đều phải chèo lên tầng lầu, khiến thành bị chật ních. Lương thực, đạn dược đều bị thấm nước, ẩm ướt dùng không được nữa. Củi đuốc cũng hết, cơm không nấu được, khiến binh sĩ vô cùng cực khổ. Thật là một chiến lược có hiệu quả.

Nhật Bản, Toyotomi Hideyoshi là người đầu tiên dùng chiến thuật thủy công. Theo sách "Sử kư" Tư Mă Thiên, th́ chiến thuật như vậy đă thấy có từ thời Xuân Thu chiến Quốc bên Trung Hoa. Đó là chuyện cả hai ngh́n năm về trước. Tương truyền rằng Kuroda Kanbei Takadaka đă đọc sách đó, học được chiến thuật thủy công, và đă hiến kế này cho Hideyoshi.

Hideyoshi sau khi thành công trận đó, đă quen mui, lại dùng chiến thuật thủy công đó đối với những nơi khác, như Mino và Kii. Tất nhiên, trong thời gian này, với tư cách là tiểu đồng cho Hideyoshi, Mitsunari hẵn đă học hỏi được phép thủy công đó, nên đă mưu toan đánh thành Shinobi như vậy.

Thế nhưng, ở đây ta mới thấy cái vận may của Hideyoshi và cái vận xui của Mitsunari đă hiện ra rơ rệt. Khi Hideyoshi đánh thủy công thành Takamatsu th́ trời đổ mưa lớn và chỉ trong khoảnh khắc là thành ch́m ngập trong nước. Tướng giữ thành, Shimizu Muneharu, đă bắt buộc phải mổ bụng cầu ḥa nộp thành cho Hideyoshi. Hơn nữa, sự kiện chiến thắng này đă đạt được đúng lúc vụ biến loạn Honnoji xảy ra, quả đă là một vận may lớn cho Hideyoshi.

Khi Mitsunari đánh thủy công thành Shinobi th́, cũng địa h́nh như vậy, cũng là mùa mưa dầm, nhưng mưa lại to quá làm vỡ cả đê. V́ thế, quanh thành đă trở thành đồng lầy, không c̣n tiến công được nữa. Măi về sau, khi thành chủ chốt là thành Odagawa bị hạ rồi, th́ thành Shinobi mới chịu thương lượng rồi mở cửa quy hàng. Vụ này đă tượng trưng cho cái vận xui xẻo ám ảnh Mitsunari suốt đời vậy.

Tóm lại, Mitsunari tiếp tục không lập được vơ công nào cả cho tới thời kỳ cuối cùng của chúa Hideyoshi. Điều này là nguyên nhân làm cho các tướng giỏi đánh trận như bọn Kato Kiyomasa, Fukushima Masanori khinh miệt ông. Trong chiến trận, Mitsunari chuyên lo việc quân nhu hậu cần, c̣n trong thời b́nh ông chuyên tâm vào việc biên thảo luật lệnh, phép tắc. Nhờ chuyên tâm với chế độ quan liêu như vậy, ông dần dần đă được sự trọng vọng của mọi người.

Năm 1592, khi xẩy ra vụ việc lớn nhất đồng thời cũng là tệ nhất đối với chúa Hideyoshi, tức là vụ xâm lăng Triều Tiên, Mitsunari được chỉ định làm "quan chấp chính tàu thuyền." Vấn đề điều động tàu bè để chuyên chở binh lương là công tác trọng yếu. Hideyoshi đă giao phó cho Mitsunari trọng trách này. Ít lâu sau khi khai chiến, ông đă cùng bọn Masuda Nagamori và Otani Yoshitsugu đổ bộ lên Triều Tiên.

Nhờ có công về nội trị như kể trên, năm 1595, ông được phong chức trấn thủ thành Sawayama, gần Omi. Thành đó ở ngay gần phía nam thành Hikone ngày nay, làm thành một vị trí trọng yếu trong việc trấn giữ đất Omi. Lănh địa ấy của ông chỉ có 194 ngàn hộc thôi, nhưng ngoài ra, ông c̣n kiêm nhiệm cả chức quản lư lănh địa trực thuộc chúa Hideyoshi. Hơn thế nữa ông vẫn c̣n được giữ công tác chỉ đạo việc đạc điền, và chia cắt lănh địa.

Năm quan Đại lăo và năm quan Chấp chính

Trong những năm cuối đời của ḿnh, chúa Hideyoshi đă đặt ra năm quan Chấp chính thường trực để làm ổn định tổ chức hành chính. Cho đến bấy giờ, mỗi khi có vấn đề, th́ mới đặt quan Chấp chính để giải quyết. Sợ sau khi qua đời, không làm được như vậy, nên Hideyoshi đă quyết định đặt ra những quan Chấp chính thường trực về hành chính.

Năm quan Chấp chính này chỉ làm thành cơ quan hành pháp, chứ không phải là cơ quan làm quyết định (decision making). Hideyoshi đă đặt lên trên nữa một cơ quan làm quyết định gồm có năm quan Đại lăo. Đứng đầu năm vị đại lăo, là Tokugawa Ieyasu, thứ đến là Maeda Toshi’ie, Ukita Hide’ie, Uesugi Kagekatsu và cuối cùng là Mori Terumoto. Vị nào cũng đều có lănh địa rộng trên 500 ngàn hộc, vị nào cũng là những vơ tướng có chiến công hiển hách cả. Nếu là công ty, th́ đó là Hội đồng Thường vụ do Phó Chủ tịch Hội đồng Quản trị Tokugawa Ieyasu chủ tŕ. Nếu là chính phủ, th́ năm vị đại lăo là năm bộ trưởng, c̣n năm quan chấp hành là năm thứ trưởng thường trực vậy.

Trong năm Đại lăo, th́ Tokugawa Ieyasu có lănh địa 2 triệu 400 ngàn hộc. Nghĩa là lớn hơn cả lănh địa của chúa Toyotomi Hideyoshi, lúc ấy chỉ c̣n là 2 triệu 200 ngàn hộc. Đây là v́ Hideyoshi đă chia cho bọn gia thần của ḿnh là Kato Kiyomasa, Fukushima Masanori, Konishi Yukinaga, Ishida Mitsunari, Masuda Nagamori, mỗi người trên dưới 200 ngàn hộc rồi, nên lănh địa của ông bị nhỏ đi.

Sau Tokugawa Ieyasu, đến Mori Terumoto và Uesugi Kagekatsu, mỗi người đều có lănh địa từ 1 triệu 100 ngàn tới 1 triệu 200 ngàn hộc. Về vai vế th́ người đứng thứ nh́ trong năm quan Đại lăo là Maeda Toshi’ie, với quan chức là Dainagon (xem chú 35, Chương II), so với quan chức của Ieyasu là Naidaijin (xem chú 31, Chương I), nhưng lănh địa của ông lại chỉ có 900 ngàn hộc, nghĩa là chỉ bằng khoảng 1/3 đất của Ieyasu mà thôi. Ngồi ghế cuối trong năm quan Đại lăo là Ukita Hide’ie, mới 25 tuổi, được phong đất Bizen Mimasaka chỉ có 574 ngàn hộc, là con nuôi rất được chúa Hideyoshi cưng, đă lănh chức tổng tư lệnh quân đội viễn chinh Triều Tiên.

Nghĩa là, nói theo tổ chức một đại công ty kinh doanh ngày nay, th́ chúa Toyotomi Hideyoshi là chủ tịch sáng lập ra đại công ty, thứ đến là đại cổ đông phó chủ tịch Tokugawa Ieyasu. Sau đó là quản trị viên thường trực Maeda Toshiie, bạn cố tri đồng thời trợ tá của chủ tịch Toyotomi Hideyoshi. Mori và Uesugi vốn là chủ tịch các công ty đă bị thôn tính hợp nhất, nay được đăi ngộ với chức vụ quản trị viên thường vụ của đại công ty. Cuối cùng là quản trị viên thường vụ Ukita Hide’ie, vốn là chủ tịch đời thứ hai của công ty hạng trung đă sớm bị thôn tính hợp nhất và nay trở thành con nuôi của đương kim chủ tịch của đại công ty.

Tổ chức là như trên, chỉ là xếp thứ tự năm lănh chúa có thế lực, chứ trên thực tế, hội đồng thường vụ không hề quy định phương thức nghị quyết, không ấn định lịch làm việc định kỳ nào cả.

Đối lại, th́ tổ Chấp Chính Thường trực năm người lại là một tổ chức chặt chẽ quy định rơ rệt cả tới phương thức nghị quyết. Chủ nhiệm tổ Chấp Chính Thường trực là Maeda Gen’i. Ông này là thày chùa, song lại là quan Chấp chính của kinh đô Kyoto. Ông tinh tường các vấn đề quư tộc và đền chùa, đảm đương việc hành chính của kinh đô. Theo ngôn ngữ thời nay th́ chức vị của ông là bộ trưởng đối ngoại và giao tiếp với các cơ quan công quyền. Kế đến là Asano Nagamasa (cũng có thuyết cho rằng ông này mới là chủ nhiệm của tổ Chấp chính thường vụ). Ông là bà con với bà One, chính thê của chúa Toyotomi Hideyoshi, nên đă theo Hideyoshi từ thu Hideyoshi hăy c̣n ở lứa tuổi 20. Ông có tài khéo léo điều chỉnh nhân sự, và với mối quan hệ mật thiết với chúa Hideyoshi từ thời hàn vi ở Owari, ông có thể được coi là bộ trưởng nhân sự. Nhân vật đứng thứ ba là Masuda Nagamori. Sinh năm 1545, lúc nhậm chức Chấp chính th́ ông đă 54 tuổi. Ông hiểu tinh thông về luật pháp, phụ trách chỉ huy các hoạt động hành chính và tư pháp. Ông c̣n có tài về xây dựng nữa, nên đáng được gọi là bộ trưởng tổng vụ. Người thứ tư trong hàng ngũ năm quan Chấp chính là Ishida Mitsunari. Ông cùng với Asano và Maeda, có tài toàn ban, nên đă đảm đương từ việc thanh tra các lănh chúa tới chiến lược chính trị. Có thể nói khu vực công tác của ông là trưởng pḥng chủ tịch công ty và bộ trưởng kế hoạch. Người thứ năm là Natsuka Masa’ie. Ông này vốn là gia thần phụ trách vấn đề tài chính và kế toán dưới trướng của lănh chúa Niwa Nagahide. Sau khi Niwa Nagahide qua đời th́ chúa Hideyoshi vời ông tới cho phụ trách bộ phận tài chính.

Cả năm người trên, nếu nói theo cách tổ chức của một công ty kinh doanh th́ đều được coi là hàng quản trị viên trơn, mỗi người phụ trách một bộ phận của công ty. Nói về bổng lộc, th́ cao nhất là Asano và Masuda với hơn 200 ngàn hộc, Ishida 194 ngàn hộc, c̣n Maeda và Natsuka chỉ có 50 ngàn hộc. Nghĩa là so với hàng Đại lăo, th́ nhóm người này cách một khoảng quá xa. V́ thế, có thuyết nói rằng giữa hàng Đại lăo và hàng Chấp Chính, c̣n có một hàng nữa gọi là "Trung lăo". Có khá nhiều sách bàn về điểm này, song tất cả đều là những trước thuật của hậu thế, chứ không có sách sử đương thời nào giúp xác định được điều đó. Tuy nhiên, sự kiện một giả thuyết Trung lăo như vậy đă được nêu ra, đủ cho thấy cái cảm giác xa cách quá lớn giữa năm quan Đại lăo và năm quan Chấp chính vậy.

C̣n Tokugawa Ieyasu th́ vốn là xui gia của Oda Nobunaga và như vậy có thể coi như có vai vế anh em với Nobunaga, chúa của Toyotomi Hideyoshi. Bởi v́ con gái Nobunaga là vợ của trưởng nam của Ieyasu. Không phải là hạng người thiên tài như Nobunaga, song bản tính thận trọng, tiến hành mọi việc bằng từng bước vững chắc, ông đă bị Hideyoshi, vốn là gia thần của Nobunaga, vượt lên trước trong sự nghiệp thống nhất thiên hạ, song trong trận đánh với Hideyoshi ở Komaki để yểm hộ Oda Nobuo, con thứ của Nobunaga, Ieyasu đă không thua. Trong trận đánh ở Nagakute trước kia với Hideyoshi (lúc đó c̣n gọi là Hashiba Hideyoshi) th́ ngược lại ông đă đại thắng. Và bây giờ th́ ông đă trở thành đại lănh chúa chiếm giữ tám châu quận vùng Kanto rộng 2 triệu 540 ngàn hộc. Có thể nói rằng Ieyasu vốn cũng là chủ tịch một công ty lớn khác, đă hợp nhất trên cơ sở b́nh quyền với Công ty Toyotomi, nên ở trong công ty mới này, ông là cổ đông lớn nhất và v́ vậy đă trở thành phó chủ tịch công ty. Xem như vậy, th́ hạng Ishida Mitsunari đâu có đáng để cho ông đếm xỉa tới.

Mưu đồ vĩ đại

Tháng 8 năm 1598, chủ tịch sáng lập công ty Toyotomi Hideyoshi qua đời. Con trai ông là Hideyori lúc ấy mới lên sáu tuổi. Mẫu thân đứa nhỏ, công chúa Yodo, chỉ là vợ lẽ của người quá cố. Trong khi đó th́ người vợ cả, tức bà chúa Kita No Mandokoro, hăy c̣n kiện khang. Những nhân vật có vai vế của công ty th́ hăy c̣n ra vào đông đảo. T́nh h́nh nội bộ của công ty như vậy trở nên khá phức tạp.

Trong t́nh huống ấy, Ishida Mitsunari, một cổ đông không đáng kể chỉ có địa vị là hàng thứ tư trong năm quan chấp chính, nhưng nhờ có quan hệ nhân sự đă xây đắp được với tư cách là người thân cận của Hideyoshi, đă quyết tâm đứng lên bảo vệ gia sản cho chủ. Đối thủ của ông là người có đầy thực quyền Tokugawa Ieyasu. Chưa có tiền lệ nào như vậy trong lịch sử Nhật Bản. Mà kể cả trong lịch sử thế giới nữa, cũng ít thấy có âm mưu lớn như vậy. Quả là một "Mưu đồ vĩ đại."

Ishida Mitsunari đă mưu toan và thực hiện được kế hoạch này, chứng tỏ rằng một kẻ không ở địa vị cao, không có thực quyền lắm, vẫn có thể làm nên những kế hoạch khổng lồ. Sự kiện này đă để lại ảnh hưởng vô cùng to lớn trong lịch sử Nhật Bản kể từ sau đó.

Vậy, trong 754 ngày, kể từ sau khi Hideyoshi qua đời cho tới trận thư hùng Sekigahara, hỏi Ishida Mitsunari đă dùng phương pháp nào, đă hành động ra sao để vạch ra kế hoạch?

Ishida Mitsunari đă suy nghĩ đường đi nước bước, làm sao ngăn chặn không cho Tokugawa Ieyasu tiếm đoạt cơ nghiệp của Toyotomi Hideyoshi.

Điều trước nhất Mitsunari nghĩ ra là phải làm sao t́m cho được một người có thể đối địch với Ieyasu, rồi kết hợp mọi thế lực phản Tokugawa lại dưới trướng của người ấy làm thế quân b́nh. Như vậy th́ mọi người đều nghĩ ra rằng người có thể đối địch được với Tokugawa Ieyasu không thể là ai khác hơn người bạn cố tri của Hideyoshi. Đó là Maeda Toshi’ie. Cho nên Mitsunari đă t́m đến Maeda Toshi’ie. Ông này cũng nghĩ rằng chính Hideyoshi đă gửi gắm con côi cho ông, nhờ cậy ông sau này pḥ đứa con thơ lên. Nay, ngay sau khi Hideyoshi vừa qua đời, đă thấy Ieyasu âm mưu tiếm đoạt thiên hạ, cho nên ông cũng cảm thấy cần phải ngăn chặn ư đồ ấy. Nghĩa là ông đă nhất trí với Ishida Mitsunari. Do đó, Maeda Toshi’ie đă lên tiếng kêu gọi kết hợp những người thuộc phái trung thành với Toyotomi Hideyoshi, những người muốn duy tŕ địa vị của ḍng họ Toyotomi.

Tokugawa Ieyasu hẳn đă nghĩ rằng, một cậu bé sáu tuổi chẳng có thực lực ǵ cả, th́ làm sao có thể hứa hẹn sau này sẽ phó thác cả thiên hạ cho cậu ta được, bởi làm như vậy có khác ǵ tư hữu hóa thiên hạ? Chính ông phải tự ḿnh đứng ra trị thiên hạ mới xong. Thế nhưng, với MaedaToshi’ie và Ishida Mitsunari, th́ đây chẳng qua là cái dă tâm muốn chiếm đoạt thiên hạ của họ Toyotomi mà thôi. Xem sự kiện sau này, quả nhiên Ieyasu đă coi thiên hạ như của riêng của ḿnh, th́ đủ thấy cái suy nghĩ của hai người này là chí lư.

Ieyasu quả có ư muốn chiếm đoạt thiên hạ. Muốn làm được như vậy, ông đă từng bước phá bỏ những "di mệnh" của Hideyoshi đi. Một trong những di mệnh đó là, các lănh chúa không được kết bè kết đảng với nhau. Kết bè kết đảng th́ thế nào cũng sinh loạn. V́ thế, ông cấm không cho các lănh chúa kết duyên thân thích với nhau. Ieyasu biết rơ di mệnh như vậy nhưng ông vẫn hứa hẹn gả con gái nuôi cho Date Masamune và Fukushima Masanori. Ông c̣n đem lănh địa 2 triệu 200 ngàn hộc của họ Toyotomi cắt ra ban thưởng cho các tướng có công trong trận xâm lược Triều Tiên.

Ishida Mitsunari đă phản đối mănh liệt việc này. Ông đă tố cáo với Maeda Toshi’ie việc Ieyasu làm bậy. Toshi’ie nghe chuyện cũng phẫn nộ, nên đă bằng ḷng vào phe đồng minh ngăn chặn Ieyasu. Sự kiện này xẩy ra khoảng nửa năm sau khi chúa Hideyoshi mất.

Nhờ có sự kêu gọi của người chủ xướng có thực lực, nên hai quan Đại lăo là Ukita Hide’ie và Uesugi Kagekatsu cũng phụ họa theo. C̣n một quan Đại lăo nữa là Mori Terumoto, th́ hăy c̣n dè dặt nh́n trái nh́n phải, nhưng "nếu cả ba ông đă nhất trí rồi, th́ m cũng tuân theo." Sứ giả của bốn người này đă mang thư kháng nghị do Ishida Mitsunari và Masuda Nagamori thảo ra, từ thành Ozaka tới dinh thự của Ieyasu ở dưới thành Fushimi.

Các lănh chúa đang tập trung ở thành Fushimi đều hết sức kinh ngạc, rồi ồn ào bàn tán là hẳn sắp diễn ra một trận đánh giữa phe Tokugawa và phe phản Tokugawa. Ông nào ông ấy lập tức điều động quân của ḿnh. Có nhiều người đă vội vàng đă gọi thêm 300, 500 quân từ lănh địa tới. Ieyasu cũng tức khắc gọi vài ngàn quân từ thành Edo tới.

Trong t́nh huống này, thế nào cũng có người đứng ra dàn xếp, nói rằng "Nếu đánh nhau lúc này ở Fushimi th́ nguy lắm." Thời đó, các lănh chúa đều hoặc ở Ozaka, hoặc ở Fushimi nhưng binh lính th́ chỉ có ít. Nếu đánh nhau ở những nơi này, th́ sẽ là một trận chém giết lẫn nhau giữa các cấp tư lệnh, và như vậy sự thiệt hại về người của hàng vơ sĩ cao cấp sẽ rất lớn.

Căi nhau một hồi th́ cuối cùng đi đến sự thỏa hiệp là Ieyasu phải viết thư tạ li. Như thế là xong. Cho đến đây, Mitsunari cùng các lănh chúa khác trung thành với ḍng họ Toyotomi, đều coi là mưu toan của họ đă thành công bởi lẽ họ đă ngăn chặn được Tokugawa Ieyasu.

Nếu t́nh trạng này kéo dài thêm mười năm nữa, và nếu họ Toyotomi giữ được địa vị trên thế quân b́nh, chờ cho Hideyori trưởng thành, th́ cơ nghiệp của họ Toyotomi có thể duy tŕ được. Nhưng, bất hạnh thay là Maeda Toshi’ie, điểm nương tựa của Hideyori, đă bị bệnh chết vào tháng ba nhuận năm sau. Ông này bị bệnh suy nhược thân thể, ngay từ lúc sự thỏa hiệp giữa ông và Ieyasu thành lập, th́ mặt ông đă hiện ra tử tướng rồi. Có lẽ ông bị ung thư dạ dầy, và chẳng cần phải là thày thuốc ai cũng nh́n thấy cái vẻ suy nhược của ông. Đương nhiên là Ieyasu và các lănh chúa khác đều đă đoán trước được cái chết này của Toshi’ie.

Con trai Toshi’ie là Toshinaga lên nối nghiệp cha, song ông này th́ chưa hề có uy quyền của một vị quan Đại lăo. Vi thế, cái tổ chức năm bậc Đại lăo đă không thể phát huy được chức năng của ḿnh nữa.

Ieyasu thấy thời cơ đă tới, thừa lúc Mitsunari tới phúng họ Maeda nhân cái chết của Toshi’ie, sai bọn Kato Kiyomasa, Kuroda Nagamasa, gồm bảy lănh chúa ít tuổi, chặn đánh Mitsunari trên đường về. Mitsunari cũng có nhiều người ủng hộ. Nhờ thế, bọn Konishi Yukinaga, Ukita Hide’ie, Satake Yoshinobu đă cho quân hộ vệ Mitsunari. Nhưng bọn bảy lănh chúa ít tuổi, e ngại việc giao chiến ngay trong thành phố nên đă đ̣i phải trao Mitsunari cho họ. Ieyasu nghĩ rằng, nếu thiên hạ loạn lạc, th́ phe Tokugawa sẽ nắm được thiên hạ nhờ thế ưu việt hơn về vũ lực.

Không ai dè Mitsunari trong lúc quẫn trí lại đă chạy ngay vào dinh của Ieyasu ở thành Fushimi. Đến thế th́ Ieyasu không thể nào giết được nữa. Cực chẳng đă, Ieyasu bảo: "Thôi, ngươi hăy nghỉ hưu, về lănh địa của ḿnh là thành Sawayama mà ở ẩn." Rồi cho quân hộ tống Mitsunari về thành Sawayama. Kẻ chướng tai gai mắt như vậy đă loại xong, lần này th́ Ieyasu được lợi thế tuyệt đối. Ông bèn thực hiện tất cả những cuộc hôn nhân mà trước đây ông đă phải xin li rồi hủy đi.

Phương pháp làm kế hoạch của Mitsunari

Thường ra, câu chuyện đến đây là chấm hết. Maeda Toshi’ie, người đáng tin cậy đă mất, trong khi đó th́ kẻ đáng ghét Ieyasu nay đă nghiễm nhiên làm chủ thiên hạ. Bản thân ḿnh th́ bị đổi về địa phương xa và giáng cấp. Ieyasu được tha hồ chuyên quyền về nhân sự. Ôi, hận thay, hận thay. Kết thúc như vậy là chuyện thường t́nh.

Song, đàng này, Ishida Mitsunari lại không chịu như vậy. Từ đây trở đi mới chính là lúc Mitsunari thực sự khởi đầu cuộc vận động vĩ đại của ḿnh.

Người có thực lực có thể nhờ cậy được th́ không có ai. Bản thân ḿnh th́ nghỉ hưu. Quanh ḿnh là bọn ám sát được thiên hạ công nhận[8]. Kẻ ḱnh địch th́ quá lớn. Trong hoàn cảnh khó khăn này, làm sao đưa thiên hạ vào một trận thư hùng để đập tan mưu đồ của Ieyasu được?

Nghĩ nát óc, Ishida Mitsunari đă t́m ra một mưu kế, một cái "bả" để chiêu dụ, gồm có ba yếu tố. Trước nhất là "hăy v́ họ Toyotomi," để hô hào các lănh chúa trước kia đă tôn thờ chúa Hideyoshi. Đây là dương cao ngọn cờ đại nghĩa mà không ai có thể phản đối được. Cụ thể là nói: "Ông hẳn có ḷng trung nghĩa với chúa Hideyoshi. Vậy, ủng hộ cậu Hideyori để sau này đưa cậu lên làm chủ, ngăn cản mưu đồ của Tokugawa Ieyasu, là đúng."

Thời đó là loạn chiến quốc, nên dĩ nhiên không có lănh chúa nào chịu hành động cho chính nghĩa như vậy. Ông nào cũng chỉ hành động v́ sự an toàn và lợi ích của cá nhân.

Nói chung, cái động cơ hành động của con người ta chỉ có ba loại: một là ḷng yêu thương thuần túy, hai là danh lợi ti tiện, và ba là sự khiếp sợ bắt nguồn từ bản thân yếu đuối.

Nói là hành động v́ "ḷng yêu thương," th́ có vẻ như chuyện lư tưởng. Nhưng, quả thật con người ta thực sự có hành động bởi tín ngưỡng tôn giáo, bởi niềm tin chính trị, bởi t́nh yêu thương, bởi t́nh yêu quê hương xứ sở, nghĩa là những t́nh yêu thuần túy. Ở con người quả có một bộ phận khiến người ta hành động v́ thiện tính như vậy.

Gần đây, có không ít bài viết trên báo chí, cho rằng con người ta không hành động v́ t́nh yêu hay ư thích. Chẳng hạn, báo chí thường viết rằng, khi người ta ủng hộ tiền bạc cho chính trị gia, th́ người ta trông chờ được bù lại bằng lợi ích, bằng quyền lợi thiết thực. Nhưng thực tế cho thấy, phần đông những người ủng hộ tiền bạc như vậy, là do họ quư mến chính trị gia đó. Cũng tựa hồ như những người hâm mộ của đội bóng chày "Người Khổng Lồ," hay những người ủng hộ đô vật sumo Đại Vô địch Takanohana[9], không hề trông chờ được một lợi ích ǵ, mà chỉ ủng hộ, bởi v́ họ thích như vậy. Thế thôi. Đây là bản tính của con người. Danh chính ngôn thuận, chính nghĩa, đại nghĩa, nói rộng ra chẳng qua là thuộc phạm trù "yêu thương."

Tuy nhiên, nếu chỉ có thế thôi, th́ không thể động viên được nhiều người. V́ thế, mới có sự dụ d người ta bằng yếu tố thứ hai, tức là bằng "danh lợi." Nghĩa là hứa cho địa vị, cho quyền lực, cho tiền bạc, cho quyền lợi, bởi phần đông người ta hành động v́ bả danh lợi như vậy. Cái ch đê tiện này cũng lại là một phần của bản tính con người ta. V́ vậy, trong bầu cử, cũng như trong tôn giáo, thế nào cũng có cái phần dụ d v́ danh lợi này.

Yếu tố thứ ba, "khiếp sợ," tức là đe dọa "nếu không nghe, sẽ đánh," hoặc "sẽ bắt giam," và cuối cùng "sẽ giết." Ngay như người hành động v́ "yêu thương" cũng không muốn bị giết. V́ thế, nếu nghe thấy nói "sẽ giết," người ta sẽ van lạy "xin nghe theo," "xin tha mạng cho." Đó là thường t́nh. Đó là cái nhược điểm của người ta. Bị đe dọa là "sẽ giết," mà vẫn v́ chính nghĩa, v́ t́nh yêu hoặc niềm tin mà vẫn hi sinh, th́ đó mới quả là người can đảm, người đáng phục.

Trong ba yếu tố chiêu dụ trên, nếu hỏi cái nào mạnh nhất, th́, đáng tiếc thay, "khiếp sợ" là số một, sau đó mới tới "danh lợi" và sau rốt mới là "t́nh yêu."

Tôn giáo thuyết giảng t́nh thương yêu của Thần, chiêu dụ người ta quay về với chính nghĩa và chân lư của Thần. Thế nhưng, nếu muốn có thêm tín đồ, muốn có sự gắn bó mật thiết hơn nữa của tín đồ, th́ tôn giáo bắt đầu dùng tới cái mồi lợi lộc. Nghĩa là dùng tới những mồi ngon như "Nếu thờ Thần này, th́ sẽ buôn bán phát tài, gia đ́nh được an ổn," để dụ d thêm tín đồ. Nếu vẫn chưa thấy tín đồ tăng thêm, th́ lần này tôn giáo dùng đến biện pháp làm khiếp sợ, như ám thị rằng "Nếu không thờ Thần này, th́ chết sẽ phải xuống âm phủ, sẽ bị vua Diêm Vương lấy ḱm rút mất lưỡi," chẳng hạn. Con người ta khi c̣n sống th́ không thể nào biết được thân ḿnh sẽ ra sao sau cái chết. V́ thế, cái sợ hăi, cái khiếp đảm của người ta, là duy tâm, là có tính cách quan niệm. Nếu như đe dọa thế mà vẫn chưa đủ, th́ dùng đến ṭa án tôn giáo giết quách đi. Những chuyện như đốt chết những mụ phù thủy giữa chợ (thời Trung cổ bên châu Âu), tàn sát người khác đạo, có phải là hiếm đâu. Tôn giáo mà kết hợp với uy quyền, dùng mồi lợi lộc, dùng sự đe dọa, th́ phải nói là một sự sa đọa, không hơn không kém.

Trong hiện thực của giới chính trị, th́ bởi v́ chính trị vốn không có cái hào nháng, cái quyến rũ có tính cách duy tâm, có tính cách quan niệm, như tôn giáo, nên thủ đoạn của chính trị chủ yếu là dụ d bằng danh lợi và đe dọa.

Bởi thế, dù đem chính nghĩa, đại nghĩa ra thuyết dụ, cũng chẳng bao giờ lay chuyển được vơ tướng samurai thời chiến quốc cả. Ấy thế nhưng, cái kỳ cục của con người ta là, chính ḿnh th́ không tin vào chính nghĩa, đại nghĩa, song người ta lại cho rằng, hẳn phải có nhiều người bị lay chuyển bởi chính nghĩa, đại nghĩa, nghĩa là, người ta cho rằng phía có chính nghĩa hẳn sẽ được nhiều người về hùa, tụ tập lại. Nói cách khác, đó là sự quá tin người. Ishida Mitsunari trước nhất đă biết lợi dụng cái điểm tâm lư này.

Nói "Hăy v́ họ Toyotomi," hoặc "Hăy đền đáp lại ân nghĩa của chúa Hideyoshi," là dương ngọn cờ đại nghĩa, là khiến người ta phải đánh giá quá mức cái thực lực của phái phản Tokugawa vậy.

Thế nhưng, chẳng phải chỉ có vậy đă đủ để lôi cuốn được đông đảo người ta đâu, bởi v́ các vơ sĩ samurai thời Chiến quốc đâu có dễ dụ như vậy. V́ thế, thứ đến cần phải có hoạt động tuyên truyền quảng cáo nữa.

Nói đến tuyên truyền quảng cáo, th́ bất luận thời đại nào, hoạt động này cũng tốn tiền tốn sức lắm. Với bổng lộc vẻn vẹn chỉ có 194 ngàn hộc, Mitsunari chẳng có nhiều tiền và người để dùng. Nếu c̣n làm quan Chấp chính của thiên hạ, th́ Mitsunari cũng có thể tiêu dùng được phần nào cái kho tiền của thành Ozaka, nhưng nay th́ ông đă bị bắt nghỉ hưu về ở ẩn ở nơi quê nhà rồi, th́ việc đó không làm được nữa. Vậy, ông phải đi t́m một nguồn tài trợ.

Phải là người rất trung nghĩa đối với chúa Hideyoshi, phải là người chất phác trung thực, mới chịu làm nguồn tài trợ như vậy. Nếu vậy, chỉ có Ukita Hide’ie. Người tốt, tiếng tăm tốt, và với gia tài 570 ngàn hộc của xứ Bizen Mimasaka, ông cũng lại có tài lực đáng kể nữa.

Mitsunari đă nương tựa vào họ Ukita, đă ḅn rút được khá nhiều tiền và mượn được khá nhiều tay chân của Hide’ie. Ông đă vận động đây đó, dụ d người ta bằng chiêu bài hăy v́ họ Toyotomi, hăy giúp ấu chúa Hideyori. Trong cuộc vận động này, ông đă tiêu xài khá tốn kém, mua chuộc cũng nhiều.

Các vơ tướng samurai th́ bàn tán rằng "Xem ra chẳng phải chỉ có một ḿnh Mitsunari," "Thằng cha ấy làm ǵ có tiền mà tiêu xài như vậy," "Nó hẳn phải có người tài trợ." Nghĩa là một tin đồn đă lan ra rằng "Kế hoạch Ishida Mitsunari hẳn phải được nhiều nhóm, nhiều doanh gia yểm trợ, ủng hộ." Đó chính là bầu không khí, kiểu suy nghĩ, cái tâm trạng quần chúng mà Mitsunari mong đợi vậy. Ông lợi dụng t́nh thế này, đă ḅn rút được khá nhiều tiền bạc của những thương gia hai mang ở Sakai và kinh đô.

Mitsunari c̣n nghĩ ra một phương pháp kỳ diệu nữa. Bởi v́ nếu chỉ có chính nghĩa và bầu không khí không thôi, th́ không có hiệu quả mấy. Ông cần có yếu tố thứ ba nữa: đó là mạng lưới nhân sự, nguồn nhân tài. Thế nhưng, ở địa vị quan Chấp chính hàng thứ tư, nếu ông có trực tiếp kêu gọi những nhân vật ở hàng Đại lăo, th́ cũng chẳng có hiệu quả ǵ. Ngày c̣n mồ ma Maeda Toshi’ie, ông này chỉ cần nói lên một lời là được việc. Nhưng nay làm ǵ có vị lănh chúa nào, có thực lực, dám đứng ra phất cờ tiên phong. Ông bèn khởi sự lập mạng lưới nhân sự không gồm lănh chúa, mà gồm Gia lăo, tức là gia thần cột trụ của lănh chúa, những người thực sự làm việc dưới trướng của lănh chúa.

Chẳng hạn, khi cần tiếp cận Ukita Hide’ie, th́ ông không trực tiếp liên h với Hide’ie, mà đă thuyết phục gia thần có thực lực của Hide’ie, là Akashi Sobe Teruzumi. Tương tự, với họ  Uesugi th́ không phải với chủ nhân, mà với người thuộc hạ có thực lực của chủ nhân, tức là Naoe Yamashiro no Kami Kanetsugu, mà ông đă nối tay. Với họ Mori, th́ ông bắt liên lạc với cố vấn ngoại giao, là Ekei (Hu Khuê), nhà sư trụ tŕ chùa Ankokuji (An Quốc Tự). Nghĩa là với những ḍng lănh chúa lớn, ông đă bắt tay được với hàng gia thần hoặc ở địa vị trọng trách hoặc tương đương như vậy.

Mitsunari tuy chỉ là một quan Chấp chính bậc thấp nhưng lại là gia thần trực thuộc chúa Hideyoshi, nay nếu trực tiếp thuyết phục Hide’ie, th́ lời thuyết phục đó sẽ là lời "van xin," và như vậy nếu có sự phản đối trong hàng gia thần của Hide’ie, th́ bị "bẽ mặt." V́ thế, ông đă thuyết dụ nhân vật thứ hai, Akashi Sobe, rồi khiến ông này vận động nội bộ trong họ Ukita. Đến với họ Uesugi, th́ ông nói "Ngài Ukita Hide’ie đă đồng ư rồi" để thuyết phục Naoe Yamashiro no Kami. Rồi tới họ Mori th́ ông thuyết phục nhà sư Huệ Khuê. Nói cách khác, ông hoạt động với hàng quan liêu (công chức) trung gian, lập ra mạng lưới nhân sự của những người thực sự làm việc. Cách làm của ông đă có hiệu quả, khiến đă làm lan rộng ra một bầu không khí phản Tokugawa giữa các lănh chúa. Họ liên lạc với nhau, hỏi han nhau và thậm chí trở thành mạnh dạn, liều lĩnh.

Trước hết là họ Uesugi đă khởi sự hành động. Đương chủ của họ Uesugi, Kagekatsu, chỉ là con nuôi của đời trước, Kenshin, nhưng được thừa kế. V́ thế, muốn cho bọn gia thần tâm phục ḿnh, ông cần phải đóng vai tṛ giống hệt như cha nuôi.

Ông nói: "Dưỡng phụ Kenshin là người trọng nghĩa, được người đời gọi là nghĩa tướng. Mỗ nay cũng phải như vậy, mới gây được sự đoàn kết trong hàng gia thần. Việc này, không kể thành bại, mỗ phải lên tiếng trách cái sai lầm của Ngài Tokugawa, mới được." Niên hiệu Chokei năm thừ năm (1600), mùa Xuân, ông đă trở về Aizu Wakamatsu chuẩn bị chiến tranh. Mitsunari bèn liên lạc với Nao’e Yamashiro no Kami, gia thần của lănh chúa Uesugi, bảo cho ông này biết là chủ của ông ta đă quyết tâm hỏi tội Tokugawa Ieyasu. Lúc ấy, Ieyasu tự coi như đă được thiên hạ rồi, bèn thống suất bọn lănh chúa dưới trướng - thật ra đó chỉ là đám gia thần cũ của chúa Hideyoshi, nay theo Ieyasu - kéo quân đi chinh phạt họ Uesugi.

Trong khi đó, Mitsunari đă bàn với quan Chấp chính H́nh bộ Thiếu phó đă nghỉ hưu, Otani Yoshitsugu, cùng thông đồng với nhà sư Hu Khuê để lung lạc lănh chúa Mori Terumoto, nổi tiếng là người ở ẩn thận trọng. Họ hứa sẽ tôn ông lên làm tổng tư lệnh để mời ông ra. Nếu trận đánh thắng lợi, th́ họ sẽ để ông làm đại diện cho ấu chúa Toyotomi Hideyori, nắm quyền cai trị thiên hạ. Nghĩa là họ đă dùng mồi ngon nhử Mori. Nói xấu, th́ đó là mánh lới lừa bịp, cái bẫy của Mitsunari vậy.

Dùng Mori Terumoto làm tổng chỉ huy để chống lại Tokugawa Ieyasu

Tóm lại, thứ nhất là dương cờ chính nghĩa, thứ hai là khéo che đậy bằng người tài trợ, thứ ba là dùng mạng lưới những thành phần thực quyền để lung lạc các lănh chúa lớn. Rồi thứ tư là kiếm một nhân vật tượng trưng để đôn lên làm tổng tư lệnh. Nghĩa là ở bên trên Ukita Hide’ie, tức là người tài trợ cho kế hoạch, c̣n có một nhân vật tượng trưng, một cái bung xung nữa. Đó là tổng tư lệnh Mori Terumoto.

Cái cấu trúc trên thật là tuyệt diệu. Nghĩa là, tuy Mitsunari chú ư cả tới những điểm tỉ mỉ, song thực tế là ông đă xây dựng một cấu trúc gồm hư cấu nọ che phủ hư cấu kia. Chính nghĩa, đại nghĩa là một hư cấu. Đưa Mori Terumoto ra làm tổng tư lệnh, chỉ là mượn danh nghĩa, cũng là một hư cấu nữa.

Tuy nhiên, cái t́nh h́nh nội bộ như vậy, đă không được loan truyền chính xác ra ngoài. Với điện thoại và truyền h́nh được phổ cập như ngày nay, th́ hẳn cái tṛ bịp bợm trên c̣n được thổi phồng lên thành một hư cấu vĩ đại hơn nhiều.

V́ vậy, phần lớn các lănh chúa đều không nắm được thông tin chính xác. Với họ, họ chỉ thấy rằng hai bậc Đại lăo là Ukita và Uesugi đă bắt tay nhau rồi, và cái ông thận trọng Mori cũng đă về hùa rồi. Thế rồi một tin đồn được loan truyền mau lẹ, là "Xem chừng phen này chắc ăn cờ rồi. Nếu không vậy th́ đời nào một người thận trọng như Mori lại chịu về hùa." Dĩ nhiên là Mitsunari đă nhúng tay vào việc loan truyền tin đồn này.

"Ngài Mori chịu đứng ra làm tổng tư lệnh, th́ hẳn phải có triển vọng thắng cả trăm phần trăm. Nói về bề rộng của lănh thổ, th́ tuy Tokugawa Ieyasu có tới 2 triệu 540 ngàn hộc thật, song cả Uesugi, Ukita và Mori cộng lại th́ lớn hơn. Chưa kể, lấy thành Ozaka làm căn bản để tôn ấu chúa Hideyori lên, th́ chính nghĩa đă minh bạch lắm. Như thế này th́ ăn đứt rồi." Ấy, câu chuyện như vậy đă được truyền miệng rộng ra.

V́ thế, các vơ tướng samura trấn giữ các lănh địa xa, không có đủ thông tin, bèn lần lượt từ khắp nơi kéo quân tới thành Ozaka.

Chẳng hạn, lănh chúa bảy quận phía đông xứ Hizen là Nabeshima Naoshige, một người đa mưu túc trí, vốn chẳng có ân nghĩa ǵ với họ Toyotomi cả, song đă kéo đại quân tám ngàn người tới thành Ozaka. Con trai của Chosokabe Motochika, là Morichika, lănh chúa đất Tosa, cũng là người chẳng phải đă được Hideyoshi đăi ngộ ǵ. Ngược lại, trong lúc ông đang tự sức ḿnh toan thôn tính cả đảo Shikoku th́ bị Hideyoshi can thiệp vào, khiến phải thu ḿnh lại trong mảnh đất Tosa nhỏ hẹp. Thế mà nghe nói chính nghĩa có lẽ thắng, đă kéo quân tới thành Ozaka. Chẳng bao lâu, thành Ozaka đă có quân tới đóng chật ních.

Tokugawa Ieyasu cũng phải giật ḿnh té ngửa ra. Thoạt kỳ thủy, ông cho rằng chỉ có một thiểu số như bọn Otani Yoshitsugu, bạn thân của Ishida Mitsunari, tỏ ư bất măn. Ông chỉ vung tay áo giáp là quét sạch. Nhưng dè đâu, đến lúc chợt tỉnh ra, th́ một lực lượng lớn hơn cả lực lượng dưới trướng ḿnh, đă tụ tập tại thành Ozaka rồi.

Cho đến đây, th́ chiến lược, kế hoạch của Mitsurari đă thành công lớn. Mưu lược của Ishida Mitsunari trong chiến dịch chia đôi thiên hạ, đă tiến hành vô cùng thuận lợi. Trong lịch sử Nhật Bản cho đến lúc ấy, chưa hề có danh tác nào như vậy. Cách làm của Mitsunari đă để lại ảnh hưởng vô cùng lớn lao cho tới ngày nay đối với phương pháp dự thảo kế hoạch, dự án. Đó là nguyên mẫu cho loại h́nh kế hoạch gọi là "hạ ư thượng đạt[10]" kiểu Nhật Bản vậy.

Nhưng tiếc thay, vở kịch dựa trên danh tác như vậy, đă được tŕnh diễn một cách vụng về. Tới lúc sắp diễn ra trận thư hùng ở Sekigahara, tức là lúc vở kịch sắp được tŕnh diễn trên sân khấu, th́ hết trục trặc nọ tới thất bại kia nối đuôi nhau xuất hiện một cách bất ngờ.

Kịch hay, diễn dở

Bị Ishida Mitsunari kích động, binh lực tụ tập tại Ozaka đă lên tới 160 ngàn người. Để đối lại, binh lực của Tokugawa chỉ là non 80 ngàn người. Trên số lượng th́ như vậy phe Tây có ưu thế tuyệt đối.

Tuy nhiên, các tướng vốn thiếu thông tin khi tụ tập tại thành Ozaka th́ thấy thông tin lan tràn. Họ được những thông tin này mới lần lần nh́n ra sự thực.

"Quư huynh tại sao tới thành Ozaka này như vậy?"

"Thú thật ngu đệ cũng không hiểu tại sao. Thấy chư huynh kéo quân đến, nên ngu đệ cũng đến."

"Vậy huynh định giao chiến với Tokugawa chăng?"

"Không đánh th́ tốt hơn. Đánh th́ mệt lắm. Cái ǵ chứ ngài Tokugawa quả là địch thủ đáng sợ."

Toàn những cuộc đối thoại mù mờ kiểu này mà thôi. Những tướng thực sự muốn đánh th́ ít. Chưa kể họ cũng chẳng biết ai là tổng chỉ huy, ai là minh chủ, kế sách ra sao và sự phân công là như thế nào. Ngay cả Mori Terumoto, người đă kéo quân vào thành Ozaka với tư cách tổng chỉ huy, cũng không có chiến lược ǵ và thái độ th́ lừng chừng. V́ thế, các tướng ai cũng giữ thái độ chờ xem ai là người ra tay trước.

Nếu là kế hoạch thời nay, th́ chỉ cần chút ít tiền là người ta bắt tay vào việc ngay trong bầu không khí "làm đi! làm đi!." Chứ thời đó, nếu thất bại là ba họ bị chu di. Hơn nữa, ủng hộ cả hai bên, hoặc đứng trung lập cũng bị coi là kẻ địch. Nghĩa là, dù có nói: "Tôi không về phe với Tokugawa hoặc Toyotomi. Tôi ngồi im re ở đây. Xin bỏ qua cho tôi," cũng không được. Cũng có người đă giữ trung lập, nhưng sau đó đă bị phe thắng (Tokugawa) giết đi, hoặc bị tước mất lănh địa. Tóm lại, đó là thời đại ai nấy đều phải đứng hẳn về một phe, phải nghiêm chỉnh chọn lấy một bên mà về hùa.

V́ thế, các tướng dần dần đâm ra lo ngại, "liệu như thế này có xong không?" Họ bắt đầu hoài nghi rằng: "Không chừng bọn ta đă bị Ishida Mitsunari chơi một vố rồi!" Quả thật, Mitsunari vốn đă bị cho về vườn ở thành Sawayama. Bản thân ông chỉ có gia tài 194 ngàn hộc, nghĩa là chỉ có thể thống lănh được sáu ngàn quân. Như vậy, ông làm sao thắng được binh lực 2 triệu 540 ngàn hộc của Tokugawa? Mitsunara nén ḷng giữ im lặng, song mọi người chẳng ai chịu động binh cả.

Đến lúc sắp đánh trận Sekigahara th́ các tướng đều chân trong chân ngoài, ai cũng thấy cần phải bắt tay với ai đó ở phe Tokugawa. Thậm chí, đến như Mori Terumoto, đóng vai tổng đại tướng, mà c̣n sai Yoshikawa Hiro’ie bắt tay hữu nghị với Tokugawa, th́ c̣n ǵ t bằng?

Nguyên nhân cái thất bại của Ishida Mitsunari chính là cái mỹ học, cái ư thức đẹp của ông. Ông muốn đường đường chính chính tỉ thí trên vơ đài. Chứ nếu chỉ là với mục đích đả đảo Tokugawa, th́ đúng ra ông nên đánh du kích. Lúc ấy, Uesugi Kagekatsu đă về chuẩn bị chiến tranh ở đất Aizu, và Tokugawa đă thống suất hơn một trăm lănh chúa đem quân đội chinh phạt rồi. Vậy nếu Mitsunari đừng nghĩ đến đánh một trận thư hùng kiểu Sekigahara, mà quay ra triển khai đánh du kích, làm rối loạn toàn quốc lên, th́ có lẽ làm cho Tokugawa lo sợ hơn. Thế nhưng, với tư cách quan Chấp chính của thiên hạ, ông muốn chính danh kế thừa nền chính trị chính thống của chúa Toyotomi, th́ làm sao có thể đánh du kích, tức là đánh lén được. Đó là cái mỹ học, cái ư thức đẹp của Mitsunari vậy. Mitsunari đă làm một sai lầm, là đă coi h́nh thức trọng hơn hiệu quả. Đúng là cái khí tiết văn trị[11] của hàng quan liêu[12], chứ không phải là cái bản lĩnh đánh bạc của ông chủ kinh doanh, của con buôn.

Nếu Ishida Mitsunari áp dụng chiến thuật du kích và chiến thuật cố thủ thành tŕ, th́ chắc hẳn Tokugawa Ieyasu cũng phải ngán. Song, như thế th́ Mitsunari cũng chẳng thể thắng được. Rốt cục, lại chỉ làm trở lại thời kỳ chiến quốc mà thôi. Rồi, biết đâu chẳng có nhân vật thứ ba xuất hiện?

Một lư do nữa cho sự thất bại của Mitsunari, là địa vị của ông dở dang, lửng lơ quá. Muốn làm chuyện xoay vần trời đất, mà chỉ đứng hàng thứ tư trong năm chức quan Chấp chính, tức là cũng tựa hồ như một chức quản trị viên trơn của một đại công ty, th́ quả là địa vị thấp kém quá. Mà nếu dấu ḿnh đi, chỉ hoạt động nơi hậu trường, th́ ngược lại, lại quá l liễu. Nghĩa là sẽ bị người ta nghĩ rằng "Mitsunari có tham vọng."

Với 194 ngàn hộc mà muốn làm sự nghiệp lớn, th́ thiếu tiền, thiếu người. V́ thế, ông đă viết ra cốt truyện, song không tự ḿnh đứng làm trung tâm của vở kịch được. Cái mưu toan sơ khởi của ông là chỉ viết cốt truyện, rồi để cho Ukita Hide’ie và Mori Terumoto nắm phần diễn xuất và tŕnh bày. V́ thế, lúc đầu ông đă ở lại đất Omi mà không bước chân tới thành Ozaka nghĩa là ông đă biết tự kiềm chế ḿnh vậy.

Thế nhưng, Mori Terumoto đóng vai chính lại ngồi ĺ ở thành Ozaka không chịu nhúc nhích. V́ thế, Ukita Hide’ie mới phải khởi sự trước, bằng cách nhân lúc Tokugawa đi vắng, kéo quân đội đánh úp thành Fushimi. Đại quân vây xong thành Fushimi nhưng không tướng nào chịu ra tay cả. Súng đại bác th́ có bắn, song không có ai xung phong đột kích cả. Nghĩa là không ai muốn bị mang tiếng là kẻ đă xông xáo trước nhất, nếu vạn nhất bị thua. Ba quân chỉ reo ḥ ầm ĩ, song không có ai tiến đánh cả.

Chịu không nổi, Mitsunari mới kéo quân bản bộ từ thành Sawayama tiến ra. Có vài vơ tướng khí thế đă đánh được thành, song sau đó làm ǵ, đi đâu, th́ không thấy quyết ǵ cả. Nghĩa là về h́nh thức th́ tướng tổng tư lệnh là Mori Terumoto, song tướng chỉ huy chiến trường lại là Ukita Hide’ie, và tướng tham mưu bày mưu đặt kế lại là Ishida Mitsunari, tức là toàn thể tổ chức là một cấu trúc ba tầng.

Rốt cục, quân phe Tây đă chia làm ba đường. Ukita Hide’ie kéo quân chủ lực đánh từ Ise lên Owari. Đạo quân thứ hai do Ishida Mitsunari làm tư lệnh, đánh và hạ xong thành Otsu ở Shiga, rồi kéo quân ra Sekigahara ở Gifu. Đạo thứ ba do Otani Yoshitsugu làm tư lệnh, đi đường Hokuriku. Vậy mà chẳng tiến được bao nhiêu. Chẳng bao lâu, Ieyasu đă thống suất đại quân Đông chinh trở về, trước nhất đánh úp lấy thành Gifu của cháu nội chúa Nobunaga.

Thế là bị Tokugawa chọn mất chiến trường dự định rồi. Ông quả là sáng suốt, đă không lầm lẫn trong việc chĩa ngay mũi dùi vào trung quân của Ishida Mitsunari. Bị quân chủ lực của Ieyasu nhằm đánh, Ishida Mitsunara bèn vội vàng truyền hịch gọi cánh quân của Ukita Hide’ie lúc ấy đang tiến về Ise, quay đầu trở lại. Song, phó tướng là Nabeshima Naoshige, lấy cớ là binh sĩ đă mệt và không đủ lương thực, nên không chịu nhúc nhích. Tướng thống lĩnh cánh quân tiến theo đường Hokuriku là Otani Yoshitsugu th́ đă kịp thời quay đầu trở lại, song các bộ tướng th́ vịn vào lư do này lư do khác không chịu trở về. Một vơ tướng 50 ngàn hộc, thân lại bệnh tật, nên ông không đủ sức cưỡng bách chư tướng nghe theo ư ḿnh.

Dần dà, t́nh trạng không thống nhất trong nội bộ phe Tây đă lộ ra, khiến các tướng trở nên hoang mang, và bắt đầu thương lượng với phe địch, rằng "Mỗ đă tham gia chiến dịch mà thật ra không hiểu mô tê ǵ cả. Bản thân m không có ư định chống đối lại phe Tokugawa." Những thư tín tương tự c̣n lưu lại tới ngày nay rất nhiều.

Tất nhiên, hẳn cũng đă có những vụ thương lượng tương tự trái ngược lại. Hẳn cũng đă có những thư tín của các tướng dưới trướng Tokugawa rằng "Mỗ tuy theo Tokugawa, song không phải v́ thế mà đă quên ân nghĩa của họ Toyotomi." Tiếc rằng, những thư tín này đă bị vội vàng đốt đi, nên ngày nay không phát hiện ra được.

Trong trận Sekigahara tuy phe Tây đă có thế ưu việt áp đảo, song bọn Obayakawa, Ogawa th́ làm phản, tổng tư lệnh Mori Terumoto th́ ngồi ĺ trong thành Ozaka không chịu nhúc nhích, anh em Yoshikawa Hiro’ie ra trận thay thế lại quyết chỉ đứng bàng quan.

Thế là, cái mưu đồ của Ishida Mitsunari đă kết thúc kiểu "kịch hay, diễn dở." Kế hoạch khổng lồ Sekigawara có chủ tướng (Mori Terumoto) và tham mưu (Ishida Mitsunari) khác nhau. Chủ tướng th́ vừa không có nhiệt t́nh vừa không có tài quyết đoán. Tham mưu th́ tiền và tay chân không có đủ. V́ thế nên kế hoạch đă kết liễu kiểu "kịch hay, diễn dở" vậy. Tuy nhiên, cách sắp xếp, chuẩn bị kế hoạch th́ tuyệt diệu, nên đă để lại trong lịch sử hậu thế một ảnh hưởng lớn lao.

Việc thực hiện cuộc Duy Tân thời Minh Trị, việc xây dựng "nước Măn Châu," việc kiến thiết tuyến đường sắt Siêu Cao Tốc Shinkansen, rồi việc tổ chức Hội chợ Thế Giới tại Nhật Bản của chúng tôi, tất cả đều đă dập theo đúng khuôn mẫu của Ishida Mitsunari. Cách thức làm việc của Ishida Mitsunari đă được thuật lại tỉ mỉ trong tiểu thuyết "Mưu đồ vĩ đại," và cho thấy rằng phương pháp làm kế hoạch của Ishida Mitsunari hiện nay cũng vẫn được các xí nghiệp, các doanh nghiệp và các đoàn thể công cộng trên toàn quốc Nhật Bản áp dụng.

Vậy, ai muốn lập ra và xúc tiến một kế hoạch khổng lồ, hăy học hỏi cách làm việc của Ishida Mitsunari, hăy t́m hiểu tại sao Mitsunari thất bại. Ishida Mitsunari đă tự ḿnh viết ra một kế hoạch khổng lồ kiểu Nhật Bản và đă chính ḿnh thực thi kế hoạch đó. Mặt thành công của kế hoạch, cũng như mặt thất bại của kế hoạch, đều đáng cho người ta tham khảo.

Nhật Bản là một quốc gia do hàng công chức bậc trung của nhà nước, hàng nhân viên bậc trung của các xí nghiệp tư nhân, làm cho hoạt động. Nói khác đi, "những ông không lớn" mới thật sự quy hoạch và thực hiện những kế hoạch khổng lồ kiểu Nhật Bản vậy. Với tư cách là người đă sáng chế ra phương pháp làm kế hoạch như vậy, Ishida Mitsunari xứng đáng làm một trong "Mười hai người lập ra nước Nhật" của ngày nay vậy.



[1] Hội Chợ Thế Giới hoặc Triển lăm Thế giới (International Exposition, thường viết tắt là EXPO) lần đầu tiên mở ở Luân Đôn năm 1865. Năm 1928, hiệp ước về Hi chợ Thế giới được kư kết ở Paris. Nhật Bản gia nhập hiệp ước năm 1965, và năm 1970 đă đứng ra tổ chứ Hi chợ Thế giới lần đầu tiên ở châu Á, gọi là EXPO’70, Osaka.

[2] Hệ thống đường sắt nhanh nhất thế giới trên đường ray khổ hẹp (1,435 m), thường gọi nôm na là "tuyến đường sắt viên đạn." Năm 1964 tốc độ đạt được đă là hơn 200 km/h. Hiện nay (năm 2003), tốc đ là hơn 300 km/h.

[3] Hai miền này thường được gọi ghép lại là Satcho. Miền Satsuma nay thuc tỉnh Kagoshima trên đảo Kyushu, c̣n miền Choshu (cũng gọi là Nagato) nay thuc tỉnh Yamaguchi trên đảo Honshu.

[4] Hàng mấy chục năm trước khi Nhật Bản bắt tay vào xây dựng tuyến đường sắt siêu cao tốc Shinkansen này, Kỹ sư trưởng Shima Hideo, lúc đó c̣n là một kỹ sư trẻ tuổi, đă thầm lặng tính toán vẽ ra kế hoạch tổng thể cho một hệ thống đường sắt mà ông gọi là Đường Sắt Viên Đạn (Dangan Tetsudo), rồi tiếp tục thuyết phục cấp trên thực hiện tuyến đường sắt này. Về sau, khi kế hoạch bước vào giai đoạn thực thi, th́ chính ông, với tư cách Kỹ sư trưởng của Hệ thống Đường sắt Quốc doanh Nhật Bản, đă trực tiếp lănh trách nhiệm về mặt kỹ thuật.

[5] Người đất Omi, làm vơ tướng samurai thời Azuchi Momoyama, có tài về mặt kinh tế, tài chính được chúa Toyotomi Hideyoshi tin dùng, phong cho làm lănh chúa cai quản thành Sawayama, ăn lc 19ếngàn hc. Sau này, sau khi chúa Toyotomi Hideyoshi mất, đă mưu toan lật đổ chúa Tokugawa Ieyasu, song bị thua trận ở Sekigahara (xem lời chú dưới), nên bị xử trảm ở Kyoto. 1560-1600.

[6] Trận đánh quyết định ngày 15/9/1600 giữa hai phe Đông và Tây ở Nhật Bản thời đó. Phe Đông do chúa Tokugawa Ieyasu dẫn đầu, phe Tây do lănh chúa Ishida Mitsunari cầm đầu. Sau trận đánh này, chúa Tokugawa Ieyasu thống nhất được thiên hạ, lập ra mạc phủ ở Edo (Tokyo ngày nay) năm 1603, dựng nên ḍng chúa Tokugawa kéo dài 15 đời, 265 năm, cho tới cuộc Duy tân Minh Trị năm 1867.

[7] Vụ biến loạn chùa Honnoji xảy ra năm 1582 (niên hiệu Thiên Chính năm thứ 10). Chúa Oda Nobunaga đem quân đội cứu viện Toyotomi Hideyoshi, lúc đó đang bao vây thành Bichu Takamatsu, nửa đường c̣n đóng quân ở chùa Honnoji th́ bị Akechi Mitsuhide, một b tướng đă được Oda Nobunaga cho đi tiên phong, làm phản đem quân từ thành Tanba Kameyama trở lại đánh úp chùa Honnôji, sát hại chúa Nobunaga.

[8] "...bọn ám sát được thiên hạ công nhận," là nói những thích khách chuyên nghiệp vơ nghệ cao cường, có công lực khác thường, biết dùng đủ loại ám khí, thường gọi là Ninja. Xưa mỗi lănh chúa Nhật Bản đều nuôi ở dưới trướng những Ninja như vậy, dùng để ḍ la tin tức các địch thủ của ḿnh, và khi cần th́ sai thủ tiêu địch thủ đi.

[9] Bóng chày môn thể thao thịnh hành nhất và được ưa chung nhất tại Nhật Bản. Sumo, môn đánh vật truyền thống, là môn thể thao được trân trọng nhất của Nhật Bản. Đi bóng chày Người Khổng Lồ là đội bóng chày chuyên nghiệp, đóng căn cứ tại Tokyo, có lịch sử lâu đời nhất đồng thời cũng có thành tích chói lọi nhất Nhật Bản, nổi tiếng có những người hâm m cuồng nhiệt. C̣n đô vật sumo gọi là Đại Vô Địch là đô vật hàng tối cao, thường được mọi người rất trọng vọng. Đô vật Takanohana là một Đại Vô Địch trẻ tuổi có thành tích sáng chói nhất trong lịch sử sumo Nhật Bản.

[10] Hạ ư thượng đạt, nghĩa là ư người dưới được đề đạt lên người trên. Nói cách khác, những dự án, kế hoạch khổng lồ kiểu Nhật Bản, chẳng qua là sáng kiến của những người cấp dưới, tức là những người thực sự việc làm, những người biết việc, viết ra, soạn thảo ra. Nhiên hậu, nội dung kế hoạch mới được giải thích để thuyết phục cấp trên, rồi được đưa ra thực thi, như thế là cụ thể hóa cái ư muốn thực hiện kế hoạch đó của những người cấp dưới vậy. Nói chung, những người ăn trên ngồi trốc ở Nhật Bản thường chủ trương an thân, an phận, sao cho thời gian ḿnh ngồi giữ ghế ăn trên ngồi trốc đó được vô sự cho tới lúc ḿnh hết nhiệm vụ. Họ không muốn liều lĩnh, không muốn đánh liều, không muốn thử vận. V́ thế, những người ở cấp dưới, muốn làm nên sự nghiệp lớn lao, dù có sáng kiến, dù có khả năng thực hiện, song v́ không có quyền hành, không có quyền quyết định trong tay, nên đă phải dùng tới những thủ đoạn, những phương pháp mà Ishida Mitsunari đă áp dụng vậy.

[11] Trị bằng văn, bằng pháp luật.

[12] Tức là nhà nước chính qui, chính thống.

 


® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ư của dịch giả
 và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com "

 

..........

 

Trở về Mục Lục