Ai là George Masa?

Huỳnh Văn Ba - Exryu USA  (*)

Vào đầu mùa Thu năm 2009 (27/9 đến 2/10) đài TV quốc gia Mỹ PBS có cho truyền ảnh một film phóng sự "documentary" tựa đề là "The National Parks: America's best idea" gồm 6 đoạn (episodes) do giám đốc Ken Burns sáng tác. Trong đó có 1 đoạn nhắc đến một người Nhật có công lao rất lớn đến sự thành lập công viên quốc gia "Great Smoky Mountains” ở Miền Đông Mỹ Quốc. Và cũng do đài PBS, một film phóng sự về cuộc đời của George Masa của cùng một giám đốc dưới tựa đề là "the Mystery of George Masa"(1) (Sự bí ẩn của George Masa) dài hơn 45 phút được truyền h́nh sau giờ chiếu của phim "The National Parks: America's best idea" vào ngày thứ 4 của chương tŕnh.

Vậy Goerge Masa là ai?

Theo tài liệu phỏng vấn của báo chí ở Ashville, N.C. thời đó, George Masa là một thanh niên sinh năm 1881 ở Osaka - miền Tây nước Nhật. Theo ông ta kể, tên bản xứ của ḿnh là Masahara Iizuka, là một sinh viên tốt nghiệp ngành kỹ sư quặng mỏ của trường Đại học danh tiếng Meiji (Minh Trị) ở Tokyo rồi sang Mỹ vào năm 1901(?) để học tiếp. Thực sư George Masa đến Hoa Kỳ lúc nào không ai biết chính xác v́ theo hồ sơ của sở di dân và sở thống kê nhân số Hoa Kỳ không thể xác định được điều ông ta khai. Ngay cả trường Đại Học Meiji cũng không có tên sinh viên nào là Masahara Iizuka và không có ngành kỹ sư quặng mỏ vào thời đó. Về tông tích của ḿnh, ông Masa ít tiếc lộ, chỉ cho biết là sau khi cha ḿnh mất, ông quyết định từ bỏ quê hương và t́m nơi sinh sống ở Mỹ và đổi tên lại là George Masa.

George Masa

Trong nhật kư của ḿnh, Masa có ghi vào ngày 18 tháng Giêng, năm 1915 là “hôm nay ta sẽ dấn thân lên đường..., xong rồi dùng tàu hỏa đi hướng về New Orleans, tiểu bang Louisiana”. Ông ta có ghi là lúc đến Denver, Cororado có nhiều tuyết và đến Kansas lúc trời quá lạnh vào mùa đông. Sau khi viếng miền Nam Hoa Kỳ, ông theo một nhóm sinh viên Áo quốc lên miền sơn cước Ashville của tiểu bang North Carolina rồi định cư nơi đó cho đến suốt cuộc đời ḿnh.

Chập chững bước đầu

Vào đầu thế kỷ thứ 20, Ashville là một thành phố nghỉ mát cho giới thượng lưu. Đây là nơi tịnh dưỡng lư tưởng cho bệnh nhân lao phổi v́ có không khí trong lành và mát mẽ vào hè do núi rừng tạo cho. Nơi đây cũng là tổng hành dinh của 3 gia đ́nh Banderbilt, Grove và Seely - những trọc phú thời đó. Họ là chủ nhân của ṭa nhà Biltmore - một lâu đài tráng lệ có một không hai của Hoa Kỳ, và khách sạn nguy nga nhất của thời tiền chiến- đó là Grove Park Inn. Khi đến Ashville, "Masa" được sở t́m việc giới thiệu về làm nghề thợ giặt sau đó đổi sang nghề "Bellhop" và "Valet" (tức anh "bồi" xách hành lư và giúp chuyện vặt) cho khách sạn Grove Park Inn do ông Seely (rể của ông Grove) làm manager. Đây là nghề rất khiêm nhượng cho người thanh niên Nhật tha hương cầu thực dù rằng anh đă ra kỹ sư. Người ta hay gọi "Masa" là "the little Jap", tức là "anh Nhật lùn" v́ Masa chẳng cao hơn 160 cm và nặng không đầy 50 kí-lô. Nhưng cái nụ cười đáng mến của anh mới là cái mà mọi người c̣n nhớ măi cả cuộc đời!

Ta có thể ví Masa như là một "Vi Tiểu Bảo" của Grove Park Inn tuy nhiên phải bỏ hết những cái xấu xa mánh mung của họ Vi trong tiểu thuyết Kim Dung để c̣n giữ lại cái tính vừa quảng đại vừa trung hậu của anh. Bằng cái nhân tính chất phát đáng tin hay bí quyết ǵ khác, Masa đă mang về cho ḿnh nhiều thiện cảm từ những khách thượng lưu quí phái của khách sạn trong đó có Henry Ford, Thomas Edison, John D. Rockefeller, Jr., v.v. Họ đă nhờ anh rửa phim giùm và muốn chụp ảnh chung với anh, rồi một ngày trong tương lai sẽ trở thành đồng minh triệt để của anh cùng mưu đồ đại nghĩa cho việc thành lập công viên quốc gia ở vùng nầy. Nhiều tấm ảnh Masa chụp cho hay chụp chung với khách giàu có và quyền thế c̣n được treo trên tường của khách sạn Grove Park Inn cho đến ngày nay.

Chủ Hotel biết anh là nguồn thu hút khách trọ nên cho Masa mượn máy ảnh để chụp cho khách và dùng riêng cho anh khi có ngày nghỉ. Nhờ thế Masa có máy khi lên núi để chụp và mang về những bức ảnh phong cảnh đẹp rồi in ra để bán hay tặng cho khách và bạn của ḿnh - kể cả tổng thống Mỹ (John C. Coolidge), bộ trưởng bộ nội vụ (Harold Ickes) và tổng giám đốc công viên quốc gia thời đó. Tài rửa phim và in h́nh của Masa vượt hơn cả giới tay mơ tài tử. Có người nghi là anh đă được huấn luyện trước khi rời Nhật Bản. Có thể anh là một điệp viên chăng?

Sau một năm làm cho khách sạn, Masa xin chủ cho nghỉ việc để sang vùng Cororado Springs t́m vàng và "leo núi". Nhưng trái với kỳ vọng của ḿnh, moi được vàng không phải là dễ nên anh đổi ư xin trở về phục vụ cho chủ cũ ở khách sạn. Nhận được thư của Masa, ông Seely liền gữi một ngân phiếu 40 đô-la trả lương trước cho anh 3 tuần. Masa rất mừng và kèo nài thêm với chủ cho ḿnh có đủ th́ giờ du lịch vùng núi Rockies 3 tháng trước khi về nhận viêc...

Trở về Ashville Masa ở làm cho chủ cũ với chức “quản gia” trong Hotel, mỗi năm được nghỉ vacation 1 tháng với nửa tháng tiền lương. Sau đó làm thợ điêu khắc cho Biltmore Industries cũng cùng chủ. Vào mùa thu năm đó, Masa dọn về ở chung với gia đ́nh ông Oscar Creasman, là một người thợ mộc cho ông chủ Seely. Masa có khiếu tay chân nên đă chế tạo chiếc xe golf đạp cho trẻ con của gia đ́nh Creasman. Đối với khách của chủ ḿnh, Masa thường hướng dẫn họ đi xem những nơi có phong cảnh đẹp ít có người biết đến, cũng như những buổi picnic ngoài trời rất là lư thú. Đa số khách quí của gia đ́nh rất thích và cảm phục tài ba của anh trong đó có tài bố trí ảnh chụp.

T́m độc lập cho ḿnh

Sau khi có chút vốn, vào mùa xuân năm 1918 Masa xin nghỉ việc để mở pḥng chụp ảnh cho ḿnh nhưng vẫn giữ mối thiện cảm với chủ cũ rất vẹn toàn.

Thuở đầu anh cộng tác với Herbert Pelton để học hỏi cách kinh doanh. Nhưng chỉ một năm sau Masa viết thư cho chủ cũ để vay tiền: "Kính thưa ông Seely, ông có thể làm ơn giúp tôi bắt đầu một doanh nghiệp mới không? Tôi cần mượn một số tiền là 300 đô la với mức tiền lăi vừa phải để mở một ảnh viện. Nếu không may tôi không trả được số tiền nầy cho ông, tôi xin hứa là sẽ trở lại làm công cho ông như xưa....." - Nhận được thơ trên, ông Seely liền đồng ư giúp Masa tức khắc. Thế là "Plateau Studios" ra đời ở Ashville do Masa làm chủ.

Trong những lúc rảnh rỗi, Masa thường vào rừng và leo núi Appalachians cả tuần, đó là một dăy trường sơn dài khoảng 2400 km chạy từ Maine, gần Canada đến Alabama miền Đông Nam Hoa Kỳ. Người ta thỉnh thoảng thấy một anh Indian (thổ dân da đỏ) trên đầu vấn khăn "bandanna", cưỡi xe đạp một bánh trong khi leo núi. Thực ra đó là Masa v́ anh đă chế cho ḿnh một cái đồng hồ đo cự ly "odometer" trên chiếc xe đạp phế thải. Trong khi leo núi, Masa vừa đo đường, ghi chú mọi chi tiết trên đường rất tỉ mỉ, vẽ bản đồ và chụp ảnh với cái máy ảnh trùm vải đen của ḿnh. Anh lúc nào cũng chờ một cách rất kiên nhẫn trên đỉnh núi cao cho đến lúc ánh sáng tuyệt vời hiện ra. Hay đợi cho gió lặng mây văng đúng như ư muốn để ghi ảnh trên phim của ḿnh. Có những đêm mưa giá lạnh, người ta thấy Masa nằm ngủ co ro ngoài trời trong khi dành cái lều cho chiếc máy ảnh để được "trọn t́nh thủy chung!".

Về sau Masa bắt đầu in ảnh của ḿnh chụp để bán cho du khách, trong đó có cả những ảnh được sơn thêm màu, ảnh về di tích lịch sử và “event” thời sự xảy ra đương thời, trong đó có ảnh của tổng thống Hoa Kỳ đến viếng Ashville. Ảnh của Masa được phối trí rất công phu. Cách lợi dụng anh sáng quá tài t́nh và tinh nhuệ. Cái nh́n và khám phá thiên nhiên - hay như Masa nói,"Dai-shizen"(Đai tự nhiên/Great Nature) của nhiếp ảnh gia nầy đă giới thiệu cho người xem nhiều phong cảnh như trong một cỏi Thiên-thai -"Eden", những nơi huyền bí chưa ai bước chân đến...V́ thế có người đă không ngoa ví Masa như là "một nhiếp ảnh gia kỳ tài Ansel Adams của miền Nam trường sơn Appalachians ".

Gặp Hiền Nhân

Qua những hoạt động tự nguyện để giới thiệu cái đẹp thiên nhiên bằng những h́nh ảnh của ḿnh, rồi đổi sang vận động cho đề án bảo vệ rừng núi của trường sơn Appalachains, Masa đă gặp được nhiều bạn cùng chí hướng, trong đó có những nhà theo chủ nghĩa siêu nhiên – “naturalists” đương thời, và nổi bật nhất là Horace Kephart - một đại môn đồ của John Muir(2).

Sư hội ngộ với Kephart là điều rất tất nhiên v́ Masa và "Kep" (cách gọi thân thiết của Masa) đă từng ra vào khắp nẻo đường trên vùng núi Smocky mountains của trường sơn Appalachia. Hai người đă nhận biết nhau qua những cuộc vận động trong đại chúng cho sư vong tồn của "Thiên nhiên", trong đó "Kep" dùng văn tài của người trí thức c̣n Masa th́ dùng sự sáng tạo của ánh sáng và công phu của bước chân ḿnh để thuyết phục người “nghe và thấy”.

Horace Kephart (1862–1931) và George Masa (1881–1933)

Vốn là một nhà văn, Kephart đă từng cho xuất bản nhiều sách về outdoor, camping và woodcraft (sống ngoài trời, cấm trại và thủ công gỗ), tiểu thuyềt về đường rừng và những giai thoại ly kỳ về đời sống của dân “pioneer”- tiên phong di trú sâu về miền sơn cước do dân “da đỏ” Cherokee cư ngụ xưa nay. Ông dựng một cái lều đơn sơ cạnh bên suối nước, sống rất đạm bạc bằng cỏ cây và săn bắn trong rừng. Ngoài lúc ngồi viết tiểu thuyết, Kephart đi quan sát núi non, thu thập tên của những ngọn núi cao do người bản xứ gọi, và làm điều tra về sinh vật có mặt trong vùng.

Phần Masa, khi vào núi anh thường mang theo chiếc xe đạp một bánh để đo lường khoảng cách, tính toán chiều cao, và thăm ḍ tên của những ngọn núi anh đang đứng rồi ghi chú rất cẩn thận qua bút mực và h́nh ảnh như là một nhà địa lư chuyên nghiệp. Anh đă từng tham gia những lễ hội thôn lạc của người Cherokee và được họ xem như là một thành viên của ḿnh.

Khi nh́n thấy sự tàn phá rừng nguyên thủy trên vùng núi Smokies do kỹ nghệ lâm sản tạo ra, Kephart và Masa vô cùng đau ḷng. Những hăng cưa đă đưa máy móc và kéo đường rầy xe hỏa để hộ trợ cho việc vận chuyễn gỗ ra khỏi rừng. Với ḷng tham vô đáy, nhóm “lâm tặc” đầu cơ kinh tế xem rừng quốc gia như là của riêng ḿnh. Họ có thể cắt trọc 5-60 acres đất rừng mỗi ngày, tạo ra những ngọn đồi chẳng c̣n dấu tích ǵ của tạo hóa mang đến cho muôn loài - hay như họ tự hào: "một cây tăm cũng không c̣n!”. Trong trí của những nhà kinh doanh nầy, họ chẵng nghĩ rằng sự khai thác đất rừng là xâm phạm đến cái ǵ thiên liên của đất nước, một khi phá hủy rồi th́ khó có thể tái tạo được.

Lao thân vào một cuộc chiến đấu cho Smockies

Trong những năm c̣n lại của đời ḿnh, Masa và Kephart lao thân vào việc vận động cho sự thành lập một công viên quốc gia ở miền Đông Hoa Kỳ, v́ theo 2 ông nghĩ, "Đây là biện pháp duy nhất để bảo tồn những rừng nguyên thủy cho con cháu đời đời sau...Chớ không chỉ khoảng 10 đến 15 năm nữa rừng c̣n lại rồi cũng sẽ bị hủy diệt rồi trở thành sa mạc!".

Masa cùng Kephart tích cực tiếp xúc với chánh giới đương thời. Họ thành lập những hội đoàn "Pḥng ngự Skockies" trong đó có cả hội phụ nữ, những clubs leo núi và nhóm hướng đạo. Khi quốc hội Hoa kỳ cần những tài liệu để chứng minh, Kephart sẽ viết đề án và Masa cung cấp những bản ghi chi tiếc và h́nh ảnh của ḿnh. Cuộc vận động của Masa và Kephart dần dà được sự ủng hộ của tài giới và chánh giới miến Đông Hoa Kỳ, trong đó có những nhà báo lớn của New York.

Năm 1926, Quốc hội đồng ư về việc thành lập công viên quốc gia ở vùng Smockies với điều kiện là chính phủ của tiểu bang hay tư nhân phải bỏ tiền để mua lại đất do hăng cưa chiếm hữu. Qua sự kêu gọi của Masa và Kephart, những hội đoàn tôn giáo, học đường cả "trắng" lẫn "đen" liền động viên vào việc quyên tiền. Với cái giá "đầu cơ kinh tế" 10 triệu đô la thời đó do hăng cưa đ̣i hỏi, việc quyên tiền từ những học sinh, nông dân hay công nhân của vùng đất nghèo nhất Hoa Kỳ không phải là chuyện dễ làm...Đến mùa xuân 1927, số tiền quyên được chỉ có đến mức phân nửa trong khi đó hăng cưa lại ráo riết đốn cắt cây to gần vùng đă được qui định cho công viên. Cuộc chiến giữa "lương tâm" và "tham ô" thực là gay go!

Đến gần năm 1930, nền kinh tế Hoa Kỳ bắt đầu xuống dốc, rồi đi đến khủng hoảng kinh tế. Việc gom góp 10 triệu đô la để mua đất cho công viên quốc gia gần như không c̣n ai nghĩ tới. Đây là lúc tinh thần đạo đức của con người bị xao lăng.

Chuyện bất ngờ

Vào sáng ngày 3 tháng 4, 1931 Masa nhận được "hung tin" là "Kep" đă qua đời. Anh quỵ xuống rồi viết cho Margaret Gooch, bạn của cả 2 người: "Tôi không biết nói ǵ nưa, cái chết của Kep làm cho tâm hồn tôi tan nát...Tôi đă đọc báo sáng nay trong đó có hàng tin về Kep".

Sau cái chết v́ tai nạng xe hơi của bạn chí thân Kephart, Masa vẫn tiếp tục con đường 2 người đă hoạch định cho ḿnh: Tạo ra bản đồ mới cho một Công Viên Quốc Gia "Great Smocky Mountain", đặc danh pháp và sáng lập con đường ṃn (trail) Appalachian xuyên qua nhiều tiểu bang.

Nhưng sự mất mát của người bạn đồng hành thật là quá to tát. Thêm vào đó là sự "khủng hoảng" (Great Depression) kinh tế đem đến cho mọi người nhiều ảnh huởng không hay. George Masa đă mất hết số tiền đầu tư trong ngân hàng của ḿnh!

Vào đầu tháng 4, 1933, sau khi tổ chức một chuyến leo lên núi "Kephart" để kỷ niệm ngày giỗ thứ hai của bạn ḿnh, Masa mắc bệnh cúm. V́ không có đủ tiền để đi xem bác sĩ, anh được đưa vào bịnh viện thí của quận và rồi qua đời nơi đó chỉ gần có 3 tuần sau.

George Masa chết đi "trong túi chẳng c̣n một xu" và chẳng có một thân nhân. Tuy ông ước là sau khi ḿnh mất thân sẽ được đem về chôn kề bên bạn hiền là Kephart. Nhóm leo núi và huớng đạo sinh Ashville đưa xác ông về chôn ở một nghĩa trang làng và không có dựng bia v́ là vào thời buỗi khó khăn cho mọi người.

Có người thương tiếc Masa và bảo "Sao anh "ngoại nhân" nầy không phải công dân của nơi này mà lại đi làm nhiều chuyện đáng phục như thế?". Đối với tôi sự thắc mắc như thế là không cần thiết. Masa ra đi như là một "Hiền sĩ" thanh khiết. Lúc sinh thời ông không sống bằng tấm ḷng vụ lợi háo danh. Cái ḷng thương yêu "siêu nhiên" có sẳn trong mọi người, chúng ta không thấy nó chẳng qua v́ cuộc sống bận rộn mỗi ngày nó làm cho ḿnh quên lăng đấy thôi. Masahara Iizuka theo chỗ tôi nghĩ, là một "Samurai" của núi rừng và cũng là một "Thiền nhân" trí huệ biết sống một cuộc đời đáng sống mà thôi!

Kết thúc

Một năm sau cái chết của Masa, Công viên quốc gia "Great Smocky Mountain" được chính thức thành lập một tuần lễ trước ngày giỗ của anh. Để ghi nhớ công lao của nhà nhiếp ảnh "lùn" đi xe đạp một bánh nầy, ngày nay trong Smocky mountains có một đỉnh núi gọi là "Masa Knob" (cao 5600 feet) nằm dươi bóng của người bạn hiền là núi "Kephart".

"Masa Knob"

Nói đến Masa ta cũng nên nhớ đến những người bạn của Masa quen biết từ thời làm bồi "Vi Tiểu Bảo" ở khách sạn Grove Park Inn - trong đó có Tổng thống Calvin Coolidge, Tổng và phó giám đốc hệ thống công viên quốc gia Horace Albright và Arno Cammerer, v.v. Nhưng một người đáng nhớ hơn ai hết là John Rockefeller Jr. Ông nầy là một tỷ phú của Mỹ vào đâu thế kỷ 20, con của tỷ phú John D. Rockefeller. Rockefeller Jr. là một "Philanthropist" (Mạnh thường Quân) lớn nhất của hệ thống công viên quốc gia Mỹ. Ông đă cống tặng vào số tiền 5 triệu đô la thiếu hụt để mua lại đất cho công viên Great Smocky mountain. Nhờ đó hậu thế như tôi mới có cơ hội đi thăm viếng công viên quốc gia như ngày nay. Ông Rockefeller Jr. quả là một con người có nghĩa khí cao đẹp nhất trên đời… Đất nước nầy sao may quá có được nhiều vĩ nhân như thể!

Nhàn sĩ Huỳnh văn Ba

Chú thích:

(1) Do nhà làm phim Paul Bonesteel sưu khảo

(2) Xin đọc thêm "Chuyện John Muir" của cùng tác giả

 

 

* Anh Huỳnh Văn Ba (67, Meisei - Tokyokyouikudai - Todai) không những là một nhiếp ảnh gia trong gia đ́nh Exryu, anh Ba c̣n là vận động viên về leo núi, xe đạp và nuôi bonsai. Anh Ba và anh Vơ Văn Thành (68, Nodai) đă từng dùng xem đạp đi khắp nước Nhật và xuyên lục địa Hoa Kỳ. Qua những lần đi này anh Ba đă có nhiều tác phẩm h́nh ảnh khắp nơi. Anh H.V. Ba hiện đang làm việc và sinh sống tại Ohio.

Cảm tưởng xin gởi về