Cái Gương Soi "kagami" Nhật Bản

Huỳnh Văn Ba - Exryu USA  (*)

 

Tranh của Hirano Hakuho - 1932

Xưa kia người phụ nữ Nhật có một món gia dụng họ quí như sinh mạng của mình: đó là cái "kyô-dai" (鏡台). Khi xuất giá người con gái phải mang nó theo về nhà chồng. 

Chữ "kyô" (鏡・"kính" Hán Việt) của Kyô-dai có nghĩa là cái kính hay kiếng - tức gương soi. Còn chữ "dai" (台・đài) là cái bệ hay bục để đặt lên. Trong tiếng Hán Nhật, kính có thể viết là "鏡" hay "鑑" (giám). Chữ "鑑" còn có cách đọc khác là "kangami" và có nghĩa là mô phạm hay cái "mẫu" cho ta noi theo. Tuy nhiên trong đời sống hàng ngày người Nhật thường dùng từ "tehon" (手本) thay vì "kangami".

Trước khi có kính người ta dùng mặt nước trong bể, chậu hay giếng để soi dung nhan mình. Việc soi tai mặt không nhất thiết là cái dành riêng cho phái nữ. Đấng mày râu cổ kim cũng thế thôi - Trên đường đi sứ (Đông Lộ - 東路) bên TQ Cụ Nguyễn Du có viết: "Tha hương nhan trạng tần khai "kính", khách lộ trần ai bán độc thư" (他郷顔状頻開鏡、客路塵埃半読書 - có nghĩa là: đi đến xứ người thỉnh thoảng phải đem gương ra xem dung mạo mình. Trên đường cát bụi xứ khách phải kiếm thì giờ để đọc sách học hỏi).

"Kính" hay "kiếng" nhân tạo bắt đầu xuất hiện khoảng 6000 năm trước công nguyên (BC) ở xứ Thổ nhi Kỳ ngày nay. Đó là kính mài từ đá vỏ chai. Khoảng 2000 năm trước công nguyên kính đồng được phát minh ở Trung Quốc. Thời đó "kính" được xem như một vật có ma lực. Các pháp sư dùng nó trong lúc cúng tế.

Kính đồng được truyền đến xứ Nhật Bản trong thời "Yayoi" (弥生・Di Sinh) - tức khoảng 300 BC. Kính được giữ riêng trong tầng lớp thống trị và chưa có chức năng thực dụng như ngày nay. Mãi đến thời "Hei an" (平安・Bình An - 794-1185) giới quí tộc Nhật mới dùng kính để soi mặt và tóc trong lúc trang điểm. Vốn được xem là vật có "ma lực" cho nên người ta không dám đứng phô trương và ngó thẳng vào nó lâu vì sợ bị "quở". Bước vào thời Muromachi (室町・Thất Đinh) cái thùng đựng đồ trang điểm trong đó có son phấn, trâm cày tóc....cùng với cái kính cầm tay trở nên thông dụng. Đây là tiền thân của cái "kyô-dai".

Tranh "Ukiyo-e" hiện đai trên Internet

Dưới thời an bình thịnh vượng của Mạc Phủ Edo (江戸/bắt đầu từ 1602) văn hóa Nhật Bản phát triển cực độ. Edo (tức Tokyo ngày nay) đã trở thành một thị trấn hàng đầu của Thế Giới và theo đó là sự tiêu thụ trong xã hội. Kính soi đại chúng được sản xuất ồ ạt từ đó. Ở Edo giới ca vũ "Kabuki"* (歌舞伎役者), giới "Hoa liễu" (花柳界*) của làng chơi từng đặt thợ làm riêng cho họ cái "Rakuya Kyô-dai" (楽屋鏡台), cái "Keshomae" (化粧前) "phăn-xì" (fancy) để dùng tromg lúc chải chuốt đầu tóc, sửa sang áo quần, son phấn nhằm phục vụ khách quí bỏ tiền ra quan thưởng hay mua vui.

Edo lúc bấy giờ có nhiều nhà chế kính danh tiếng và được tôn lên bậc "kính sư". Kính của họ thường bắt đầu với chữ "Thiên hạ đệ nhất...."(天下一).

Cái bệ của "kyô-dai" được chế bằng phương pháp thủ công. Người ta dùng ván gỗ cây "keyaki" (欅・zelkovia serrata*) để khô 1 đến 20 năm, đóng thành hình chỉ dùng mọng tuyệt đối không có đinh. Sau đó sơn với mấy lớp sơn mài và thêm đề-co hay motif bằng bột vàng, có cái cẩn xa cừ gọi là "Raden" (螺鈿). Những cái "kyô-dai" quí giá như thế thường được truyền từ đời mẹ sang đời con gái rồi cháu gái sau đó. Nó là một món gia bảo!

Kính đồng NB cổ (mặt sau)

Kính soi xưa được đúc bằng đồng thiếc (bronze) hay đồng thau (brass), phía trước mài bóng phía sau có điêu khắc. Để đạt được mặt kính trắng bóng như bạc người ta mạ nó với "amalgam" - là một hợp kim của thuỷ ngân và thiếc - rồi đánh bóng với giấm. Khi không dùng kính phải được phủ với tấm vải hay gấm để tránh bị "ố" (oxít hóa). Edo lúc bấy giờ có cả nghề đánh bóng kính do các "shoku nin" (職人・chức nhân) phục vụ. Họ có cách cạo tóc và ăn mặc khác nhau để cho thấy giai cấp đặc biệt của mình.

Vì sự độc hại của chất thủy ngân trong amalgam, thợ mài kính thường hay chết sớm. Người trẻ tránh theo nghề nầy, còn lại là mấy ông già làm "thí mạng". Thời Edo có câu thơ ngâm "haikai" (俳諧・bài hài) thật buồn như sau: "Kagami togi wakai otoko wo tsuini mizu" (鏡とぎ若い男をついに見ず/thợ mài kính trẻ bây giờ không còn ai...).

鏡 職人 - thợ mài kính Edo (nguồn: Internet)

Minh Trị Duy Tân (từ 1868) đã mang nhiều vật tư văn minh đến cho dân Nhật, trong đó có cái gương chế từ pha lê tráng bạc hay nhôm nhập từ các nước Tây Phương. Gương soi bây giờ có nhiều hình dạng, người ta không còn dè dặt khi đứng nhìn nó nữa.

Trong thời Showa (昭和・Chiêu Hòa từ 1926-1989) cái "kyô-dai" được Toyoguchi Katsuhei (豊口克平・nhà design công nghệ thiên tài NB) cải tiến cho hợp thời trang và thực dụng. Về sau có lúc nó được dân Nhật gọi là "dresser" - Đó là cái bàn trang điểm có học đựng đồ trang sức, phía trên có cái kính một mảnh hay 3 mặt (三面鏡), có cả ghế ngồi.

Showa sau Thế Chiến II (1945) là thời đại mới và là lúc người phụ nữ Nhật được nhìn thấy ánh sáng tự do cá nhân*1. Họ ra khỏi nhà đi làm kiếm sống và muốn tự lập. Tiền thu nhập càng ngày càng được nâng cao. Bây giờ là lúc để làm đẹp cho mình. Mỹ phẩm "Shiseido", "Menard", "Kanebo" lan tràn khắp phố chợ. "Kyô-dai" đời mới không còn là món gia bảo phải chờ đến lúc mẹ truyền lại cho con mới có được. Ai cũng có thể tậu cho mình một cái. Đây là một sự tiến bộ lớn trong xã hội. Hậu quả của nó là nước Nhật có được một đội ngũ người đẹp đủ sức thu hút nam giới năm châu khi có dịp bước chân đến xứ Hoa Anh Đào thơ mộng....

Naruhodo!

Chú thích:

*1 Nhờ bản Hiến Pháp dân chủ mới do Thống Tướng Douglas MacArthur soạn cho sau thế chiến thứ II. Phụ nữ Nhật được quyền tự do bình đẳng như nam giới.

*Bài viết nầy có dùng "hyperlink" để liên kết vớ thông tin bên ngoài của bài. Bạn có thể "click" chuột lên từ có "màu xanh" để tìm hiểu thêm.

Tài liệu tham khảo:

"日本文化いろは事典 qua link http://iroha-japan.net/ dưới mục "住” và Wikipedia tiếng Anh, Nhật liên quan đến "鏡"

kagami

 

Vincent van Gogh và "Ukiyo-e" với cái gương

 

Tranh "Ukiyo-e" xưa trên Internet

 

 

® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ư của tác giả 
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com"

 

* Anh Huỳnh Văn Ba (67, Meisei - Tokyokyouikudai - Todai) không những là một nhiếp ảnh gia trong gia đ́nh Exryu, anh Ba c̣n là vận động viên về leo núi, xe đạp và nuôi bonsai. Anh Ba và anh Vơ Văn Thành (68, Nodai) đă từng dùng xem đạp đi khắp nước Nhật và xuyên lục địa Hoa Kỳ. Qua những lần đi này anh Ba đă có nhiều tác phẩm h́nh ảnh khắp nơi. Anh H.V. Ba hiện đang làm việc và sinh sống tại Ohio.

Cảm tưởng xin gởi về