Bushido - The soul of Japan

 Nitobe Inazo

 VƠ SĨ ĐO

LINH HN CA NHT BN

 Lê Ngọc Thảo dịch (*)

 

CHƯƠNG III :

NGHĨA hay CHÍNH NGHĨA

 

 

   Nghĩa, đây là giáo hun nghiêm khc nht trong vơ sĩ đo. Đi vi vơ sĩ, không có vic ǵ đáng ghét bng nhng hành vi bt chính và nhng vic làm ám mui. Quan nim v nghĩa có th có ch sai lm, hoc có th có ch hp ḥi. Mt vơ sĩ tr danh (Hayashi Shihei 1738-93, ND) đnh nghĩa đó là năng lc quyết đoán, “ “nghĩa” là năng lc phán  đoán dũng cm, không mt chút do d, quyết làm nhng vic hp vi đo lí. Khi cn phi chết th́ phi chết, khi cn phi đánh th́ phi đánh.” Mt người khác (Maki Izumi 1813-64, ND) đă nói v “nghĩa” như sau. “ “Nghĩa” ging như b xương trong thân th con người. Không có xương, cái đu không th ngi trên đnh xương sng được, tay không c đng được, chân không th đi đng được. Nghĩa là nếu không có “nghĩa”, con người du có tài năng, du có hc thc cũng thành người vô dng. Có “nghĩa” th́ du có thô kch, vô l th́ vn được coi là “vơ sĩ”. Mnh T gi “nhân” là ḷng ca con người và “nghĩa” là đo ca con người. Ông than rng: “Tht là đáng thương cho k th ơ, không theo đui cái đo, đ mt tâm hn và không biết t́m li vi đo. Khi người ta mt chó mt gà, người ta có th t́m li được chúng, nhưng khi người ta mt tâm hn, người ta không th t́m li được.” Sau Mnh T ba trăm năm, mt nước khác, mt người thy vĩ đi (Jesus, ND) đă nói “không thy nó l m như chiếu trong gương hay sao?” n d rng ta là con đường ca nghĩa mà người đánh mt có th t́m li được. Nhưng có l tôi hơi lc đ. “Nghĩa”, theo Mnh T, đó là con đường thng và hp mà người ta phi đi đ ly li thiên đường đă mt.

  Trong nhng ngày cui ca thi đi phong kiến, thái b́nh kéo dài nên vơ sĩ được rnh ri trong cuc sng, nh thế mà mi th ăn chơi và nhiu ngh thut điêu luyn đă phát sinh. Ngay c trong thi đi đó, danh t “nghĩa sĩ” vn được coi trên tt c mi danh t mà người ta dùng đ ch nhng người tinh thông ngh thut và hc vn. Chuyn bn mươi by trung thn (s kin vào năm 1702, ND), tc gi là bn mươi by nghĩa sĩ[1], được k nhiu trong giáo dc quc dân.

  Trong thi đi mà mưu mo gian xo được xem như chiến thut, s di trá trit đ được dùng cho chiến lược, đc hnh ca nhng người đàn ông tht thà cht phác (được gi là nghĩa sĩ, ND) này lp lánh sáng chói như viên ngc và được mi người ca ngi không tiếc li. “Nghĩa” là anh em sinh đôi ca “Dũng”, mt đc tính khác ca vơ sĩ. Trước khi nói v “Dũng”, hăy cho tôi mt chút thi gi nói v “giri (nghĩa lư)”, đây là ch phái sinh ca “nghĩa”, đc tính này ban đu có ư nghĩa ch khác vi “nghĩa” mt chút, sau đó dn dn có khong cách, cui cùng trong dân gian, ư nghĩa ca nó đă b hiu sai. “Giri” ban đu được dùng theo nghĩa “đo lư ca chính nghĩa”, nhưng qua nhiu thi đi, nó mang nghĩa ca mt quan nim mơ h v nghĩa v mà thế gian mong mun người hưởng li phi làm. Đu tiên, ư nghĩa thun túy, nguyên lai ca “giri” rt đơn gin và rơ ràng, đó là nghĩa v. T đó, ngui ta nói có “giri” đi vi cha m, đi vi người trên, đi vi k dưới, đi vi qun chúng trong xă hi, và v.v… Trong nhng thí d này, “giri” là nghĩa v. Nghĩa v đây không có ǵ khác hơn là điu mà “đo lư ca chính nghĩa” yêu cu và ra lnh cho chúng ta làm. “Đo lư ca chính nghĩa” không phi là nhng mnh lnh tuyt đi đi vi chúng ta hay sao?

  Như đă nói phn trên, ban đu “giri” ch có nghĩa là nghĩa v, ngoài ra không có nghĩa nào khác và tôi dám nói là “giri” phát nguyên t s tht trong hành vi ca chúng tôi. T d đi vi vic phng dưỡng cha m, t́nh thương phi là đng cơ duy nht, nếu thiếu t́nh thương th́ cn phi có mt quyn uy khác nào đó bt người ta phi hiếu hnh; và quyn uy đó được công thc hóa thành “giri”. Vic công thc hóa này là chính đáng v́ trong trường hp t́nh thương không thúc gic được hành vi đc hnh, th́ ch c̣n có cách nh vào trí năng, và lúc đó lí trí s lp tc hành đng đ thuyết phc v s cn thiết ca mt hành vi đúng đn. Cũng có th nói ging như thế đi vi nhng nghĩa v đo đc khác. Nếu có người cm thy nghĩa v là gánh nng không thích làm th́ “giri” s lp tc can thip đ pḥng nga người đó trn tránh nghĩa v.

  “Giri” được hiu như thế đó, s ging như mt ông giáo nghiêm khc, tay cm roi đánh nhng người lười biếng, bt phi làm tṛn bn phn ca ḿnh. V́ thế nên “giri” ch là sc mnh đng hàng th hai, là mt đng cơ khi so sánh vi giáo lư t́nh thương trong đo Cơ đc, đó t́nh thương là lut pháp, th́ nó kém hơn nhiu. Tôi cho rng “giri” là mt sn phm do nhiu điu kin ca mt xă hi con người to ra. Mt xă hi trong đó s phân bit giai cp được thiết lp trên nhng đc ân không đáng có và trên vic được sinh ra mt cách ngu nhiên, mt xă hi trong đó gia đ́nh là đơn v, người ln tui được coi trng du không có tài năng, và t́nh yêu thương t nhiên thường b áp đo bi nhng tp quán tùy tin do người ta to ra. V́ tính cht rt nhân to này, “giri” đă thoái hoá thành mt cm giác mơ h, thích nghi trong vic bin minh điu này, tha nhn điu kia, t d như trong vic phi gii thích lí do ti sao nếu cn th́ người m phi hi sinh tt c nhng con nh ca ḿnh đ cu trưởng nam; hoc ti sao đa con gái phi bán trinh tiết ca ḿnh, kiếm ra tin ca đ tr n cho s lăng phí ca người cha, và nhng chuyn tương t như vy. Theo tôi, “giri” bt đu t “đo lí ca chính nghĩa, nhưng nay thường phi khut phc trước quyết nghi lun (quyết đnh hành vi cá nhân là tt hay xu da trên nguyên lư tng quát ca luân lí, đo đc, ND) da trên quan nim v nghĩa v có tính cách giai cp. “Giri” li c̣n thoái hóa thành mt loi lo lng s b ch trích. Scott (nhà văn, thi sĩ người Anh 1771-1832, ND) đă viết v ḷng ái quc như sau: “ Đó là t́nh cm cao đp nht, nhưng đng thi, đó cũng là t́nh cm đáng nghi nht v́ đôi lúc nó tr thành cái mt n ca nhng t́nh cm khác.” Có th nói y như thế đi vi “đo lí ca chính nghĩa”, “giri” khi b dùng sai, xa ri đo lí, s tr thành mt cái tên gi quái d ct giu trong đó đ loi ngy bin và ngy thin. Nó d dàng biến thành ch n náu ca nhng k nhút nhát nếu vơ sĩ đo không có cm giác đúng đn và sc bén v dũng khí, v tinh thn gan d và kiên nhn.


 

[1] Bốn mươi bảy nghĩa sĩ: chuyện của bốn mươi bảy samurai có chúa tướng bị kẻ gian hăm hại (khiến chúa tướng mắc phải tội tử h́nh). Bốn mươi bảy người này đă phải sống nhẫn nhục để t́m cách trả thù cho chúa tướng và cuối cùng đă được măn nguyện. Sau khi trả được thù cho chúa tướng, bốn mươi sáu người đă bị phán tội chết, phải mổ bụng chỉ có người trẻ tuổi nhất được tha mạng suốt đời cúng dường những người đă mất.

 

  Xem tiếp :  Chương 4       Trở về  : Mục Lục

 


* Lê Ngọc Thảo :

Sinh quán: Quơn long, quận Chợ gạo, tỉnh Định Tường (tỉnh Tiền Giang nay). Tiểu học Chợ gạo, Trung học Nguyễn đ́nh Chiểu (Mỹ tho) (1959-1966). Sang Nhật năm 1967, Đại học Tohoku, Cao học Công nghệ Thông tín. Hiện là Kỹ sư thiết kế hảng Sony EMCS Nhật bản. Sở thích: Săn lùng (&T́m hiểu) Rau dại (Sansai) và Nấm (Kinoko) Nhật bản. Nghiệp dư: Dịch thuật dữ liệu văn hóa và văn học Nhật bản sang tiếng Việt. E-mail: lnthao@erct.com 

.............

® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ư của dịch giả 
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com"

.....