Bushido

The soul of Japan

 Nitobe Inazo

 VƠ SĨ ĐO

LINH HN CA NHT BN

 Lê Ngọc Thảo dịch (*)

 

CHƯƠNG IV :

DŨNG KHÍ, TINH THN GAN D

VÀ NHN NI

 

  “Dũng khí” không có giá tr là bao, đ được k như mt đc tính nếu nó không được thc hành v́ “nghĩa”. Trong “Lun ng”, vi cách lí lun tiêu cc như mi khi, Khng T đă đnh nghĩa “dũng khí” như sau: “Biết điu đúng mà không làm, đó là thiếu dũng khí.” Có th nói li câu nói này theo cách tích cc như sau. “Dũng khí là làm điu đúng.” Người ta thường xem “dũng khí” đng nht vi nhng hành vi bt chp mi nguy him, liu mng đi mt vi t thn. Nhng hành vi thiếu suy nghĩ mà Shakespeare[1] gi là “con hoang ca dũng khí” này ca nhng k cm vơ khí chuyên nghip, đă được ca ngi không đúng. Nhưng “dũng khí” trong vơ sĩ đo không phi như thế. Chết v́ nhng điu không đáng chết b gi là “cái chết ca con chó” (Inujini). Plato[2] đnh nghĩa dũng khí là “s biết rơ nhng vic phi s và nhng vic không cn phi s.” Lănh chúa x Mito (Mito Komon 1628-1700, ND), người chưa tng nghe tên Plato bao gi, nói như sau. “Xông pha nơi trn mc và b giết đó, đó không phi là vic khó, người l măng nào cũng có th làm được. Nhưng biết sng lúc cn phi sng, biết chết lúc cn phi chết, mi đúng là “dũng khí” vy.” Tây phương, người ta phân bit dũng khí v thân th và dũng khí v đo đc. Chúng tôi cũng biết được s khác bit này t lâu. Nhng thiếu niên được sinh ra trong gia đ́nh vơ sĩ có ai không biết s khác nhau gia “đi dũng” và “cái dũng ca k tht phu” đâu.

  Cương ngh, nhn ni, can đm, gan ĺ, dũng khí là nhng phm cht tinh thn d gây chú ư trong ḷng nhng vơ sĩ tr tui, và nhng người tr đă được hun luyn đ có được nhng đc tính này qua thc hành và qua nhng thí d mu mc. Đây cũng là nhng đc tính được ưa thích nht, được tranh đua trong gii tr t lúc c̣n thơ. Nhng truyn quân kí được k đi k li t lúc c̣n trong ḷng m cho đến khi dt sa. Đa tr nào khóc la khi gp đau đn chc chn s b m ry. “Ch đau đn mt chút mà cũng la khóc lên à. Sao mà nhút nhát như thế! Ra ngoài chiến trường nếu b cht đt tay th́ làm sao h? Nếu b ra lnh phi m bng th́ làm sao h?” Chúng tôi ai cũng biết câu chuyn cương ngh cm đng ca mt samurai tr (tên Chimatsu, ND) trong v kch Kabuki “Sendai hagi, khi gp đói đă nói vi tiu đng như thế này: “Ngươi hăy xem nhng con chim con trong t, cái m vàng ca chúng m tht là rng. M chúng mang sâu b đến cho chúng ăn ḱa. Bn chim con tht là sung sướng, tht là tham ăn. Nhưng vi samurai, khi bng ḿnh rng không mà cm thy đói th́ tht là nhc nhă.” Ngoài ra c̣n có nhiu chuyn nhi đng nói v tinh thn chu đng và dũng cm, tuy đây không phi là phương pháp duy nht được dùng đ nuôi dưỡng tính can đm và gan ĺ khi c̣n nh. Cha m nghiêm khc đi x vi con, nhiu lúc gn như tàn khc theo kiu “sư t ht con xung vc sâu” đ luyn tp cho con tính can đm. Con ca samurai b b xung vc thm ca kh s và khó khăn, b khuyến khích làm nhng vic khó nhc kiu Sisyphus[3]. Đy ra ngoài tri lnh, hoc b đói thường được xem như nhng cách hun luyn rt hiu qu trong vic tp cho tr tính nhn ni. Sai tr đi vic đến nhng ch xa chưa tng biết, hoc đánh thc tr dy sm trước rng đông, tp đc trước ba cơm sáng, hoc bt tr đi chân không đến nhà thy dy trong nhng ngày đông giá lnh. Trong ngày l cúng “thn hc vn”, hoc mt tháng mt hai ln, bn tr thường tp hp li thành nhng nhóm nh thay phiên nhau ê a tp đc sut đêm. Tṛ chơi được bn tr ưa thích là đi xem nhng ch bun bă rùng rn, t d như ch hành h́nh ti phm, băi tha ma, hoc nhà có ma qu. Trong nhng ngày mà ti phm c̣n b cht đu công khai trước qun chúng, bn tr không nhng b đưa đi xem cnh rùng rn này mà đôi lúc chúng c̣n b ra lnh đi đến ch đó mt ḿnh vào ban đêm, đ du ca ḿnh li trên đu lâu.

  Cách hun luyn kiu siêu-Sparta[4] này ,“luyn tp cho dn dĩ”, làm nhà giáo thi nay phi kinh hoàng, to ra trong ḷng h ni s hăi và nghi ng - nghi ng rng cách dy này s ch làm cho tr tr nên hung bo, và ch làm mt tính đa cm ca con tim khi c̣n trong trng nước, phi không? Sau đây chúng tôi xin kho sát nhng khái nim khác v “dũng khí” trong vơ sĩ đo.

  Ngoài mt tinh thn ca “dũng khí” được biu l bng s trm tĩnh, tc s tnh táo ca con tim. B́nh tâm là trng thái yên tĩnh ca “dũng khí”. B́nh tâm là biu hin tĩnh, và hành vi gan d là biu hin đng ca “dũng khí”. Người dũng cm tht s là người lúc nào cũng trm tĩnh, không bao gi ht hong; không có vic ǵ có th làm tinh thn ca người đó dao đng. Tnh táo trong lúc chiến đu ác lit, không kinh hoàng hp tp khi gp thiên tai. Không run s trước đng đt, coi thường giông t băo bùng. Chúng tôi khâm phc người dũng cm tht s, đó là người lúc nào cũng vng ḷng, có th làm thơ trong lúc nguy him cn k, có th ngâm thơ trong lúc trc din vi t thn. Ging ngâm và bút tích lúc đó vn như lúc b́nh sinh, không có ǵ thay đi. Đó là bng chng ca mt bn tính thơ thi. Chúng tôi gi đó là tinh thn thơ thi (tiếng Nht gi là “yoyu”, ND), mt tinh thn không vi vàng, không lo lng, lúc nào cũng có ch trng cho mt vài vt na vào.

  Mt câu chuyn được truyn tng như s tht lch s, k rng Ota Dokan (1432-86) , người kiến thiết thành Edo (Tokyo ngày nay, ND) đă b thích khách dùng giáo đâm vào ḿnh. Thích khách biết ông ta thích thơ ca nên trong khi đâm đă ngâm mt câu thơ như sau.

      Ôi, nhng lúc này, ḷng ḿnh mi tiếc mng.

  Nghe câu này, người anh hùng sp tt th, không đ ư ǵ đến vết thương trí mng bên hông, đă ngâm thêm câu thơ.

      Đă nhiu ln, biết mng ḿnh t như lông.

  Trong “dũng khí” cũng có yếu t vui tính. Chuyn nghiêm trng đi vi người thường, nhiu khi ch là mt tṛ chơi đi vi người dũng cm. Trong nhng trn chiến ngày xưa không hiếm ǵ chuyn nhng k chiến đu làm thơ đi đáp hoc tranh nhau chơi ch. Chiến đu không phi ch là vn đ bo lc mà đó cũng là vn đ tranh đua trí tu vi nhau.

  Cui thế k mười mt, trong trn đánh vi đoàn quân t min đông đến bên b sông Koromo, đi tướng Abe Sadato (1019-62) đă thua chy. Đi tướng ca đoàn quân min đông là Minamoto Yoshi-ie đui theo sát nút, ln tiếng gi vói theo “samurai mà đưa lưng cho đch xem th́ tht là nhc nhă.” Sadato g̣ cương nga li nên Yoshi-ie lin hng khu ngâm.

      Koromo[5] (áo xng, ND) b tut thành vi vn.

  C̣n đang ngâm chưa dt, bi tướng Sadato không mt chút nao núng, đă ngâm tiếp đ hoàn thành bài thơ.

      Xài lâu nên ch b ăn ṃn.

  Cây cung ca Yoshi-ie (1039-1106) đang cong ḿnh ch lúc nh tên, nhưng bt ng Sadato chy mt. B h nh́n thy hành vi ḱ l ca ch tướng, hi lí do ti sao. Yoshi-ie đă tr li rng “b đch đui ráo riết mà ḷng vn b́nh thn, làm sao ta có th làm nhc mt người can cường như thế được.”

  Antony và Octavius cm thy bi ai trước cái chết ca Brutus[6], đó là cm giác thường có nhng dũng sĩ. Kenshin (1531-78) chiến đu vi Shingen (1520-73) mười bn năm tri, đă khóc hu hu khi nghe Shingen b bnh mt, v́ đă b mt đi mt ḱ phùng đch th. Kenshin là người lúc nào cũng đi x hết sc cao thượng đi vi Shingen. Lănh đa ca Shingen là vùng đt núi cách xa bin, nên phi nh ḍng h Hojo vùng Tokaido cung cp mui ăn. Tuy không trong t́nh trng chiến tranh, nhưng đ làm cho Shigen yếu đi, ḍng Hojo đă ct đt mi đường mu dch cung cp nhu yếu phm cho Shingen. Kenshin nghe được t́nh trng khó x ca đch, biết mui là vt có th t cung t băi bin thuc lănh đa ca ḿnh, nên đă viết thơ cho Shingen trách ḍng Hojo đă dùng th đon hèn h và nói rng tuy đang giao chiến nhưng s ra lnh cho dân ca ḿnh cung cp đy đ mui cho Shingen và thêm rng: “Ta chiến đu vi các h bng gươm giáo, ch không phi bng mui go.” Li nói này đ sc đi chiếu vi li nói ca Camillus (tướng lănh La Mă 446 trước CN – 365 trước CN, ND) rng “Chúng ta, người La Mă chiến đu bng st ch không phi bng vàng”. Nietzsche nói đúng tâm t́nh ca samurai khi viết rng: “Ngươi hăy hănh din v́ đch th ca ngươi; và như vy th́ s thành công ca đch th s là s thành công ca ngươi.” Tht vy, dũng khí và danh d là nhng giá tr đ̣i hi k đch trong thi chiến, đng thi cũng là giá tr cn có đ xng đáng là bn bè trong thi b́nh. Khi dũng khí đt đến mc cao như thế, ư nghĩa s gn vi ch “nhân”.


..........

[1] William Shakespear (1564-1616): thi sĩ, kịch tác gia vĩ đại của Anh quốc. Ông có bốn đại bi kịch nổi tiếng là “Hamlet”, “Othello”, “Vua Lear” và “Macbeth”. Ngoài ra ông cũng có những bi kịch, hài kịch nổi tiếng khác như “Romeo và Juliet”, “Người lái buôn thành Venice” v.v…

[2] Plato (427 trước CN-347 trước CN): triết gia Hi Lạp, đệ tử của Socrates và là thầy của Aristotle. Plato và Aristotle được xem là sư tổ của triết học phương tây.

[3] Sisyphus: (trong thần thoại Hy Lạp) Sisyphus biết chuyện xấu của thần tối cao Zeus và đem nói cho cha ḿnh biết nên bị thần Zeus ghét. Sau khi chết Sisyphus bị đưa đến Tartarus phục dịch việc khiên đá lên núi. Khi Sisyphus khiên đá lên đến đỉnh, th́ thần Zeus lại hất cho đá rơi xuống núi. V́ vậy nên Sisyphus phải vĩnh viễn lên xuống khiên đá lên núi.

[4] Sparta (8thế kỉ trước CN - 3 thế kỉ trước CN): quốc gia đô thị cổ Hi Lạp, có chế độ giáo dục thiếu nhi hết sức nghiêm khắc. Giáo dục Sparta nhắm mục đích đào tạo con người có tinh thần và thân thể cường tráng, có lợi cho quân sự.

[5] Koromo: là tên của con sông, lại có nghĩa là áo xống. Yoshi-ie đă chơi chữ ở đây.

[6] Brutus (85TCN-42TCN): nghị viên Nguyên lăo viện La Mă, giữ vai tṛ chỉ đạo trong việc mưu sát Ceasar. Sau khi ám sát Ceasar, Brutus đă cùng với Cassius chạy qua Hy Lạp, nhưng đă bị Antony và Octavius đuổi theo đánh bại nên đă tự tử (năm 42 trước CN).

 

  Xem tiếp :  Chương 5       Trở về  : Mục Lục

 


* Lê Ngọc Thảo :

Sinh quán: Quơn long, quận Chợ gạo, tỉnh Định Tường (tỉnh Tiền Giang nay). Tiểu học Chợ gạo, Trung học Nguyễn đ́nh Chiểu (Mỹ tho) (1959-1966). Sang Nhật năm 1967, Đại học Tohoku, Cao học Công nghệ Thông tín. Hiện là Kỹ sư thiết kế hảng Sony EMCS Nhật bản. Sở thích: Săn lùng (&T́m hiểu) Rau dại (Sansai) và Nấm (Kinoko) Nhật bản. Nghiệp dư: Dịch thuật dữ liệu văn hóa và văn học Nhật bản sang tiếng Việt. E-mail: lnthao@erct.com 

.............

® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ư của dịch giả 
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com"

.....