Bushido - The soul of Japan

 Nitobe Inazo

 VƠ SĨ ĐO

LINH HN CA NHT BN

 Lê Ngọc Thảo dịch (*)

 

CHƯƠNG VIII :

DANH DỰ

 

  Ư thức danh dự bao gồm tự giác rơ rệt về giá trị và sự tôn nghiêm của nhân cách, phải là đặc tính của vơ sĩ, được giáo dục phải xem trọng nghĩa vụ và đặc quyền gắn liền với chức nghiệp của ḿnh. “Danh dự”, được dùng để dịch chữ “honour”, không phải là tiếng thông dụng. Khái niệm của nó được diễn tả bằng những từ ngữ như “na” (tên tuổi), “menmoku” (thể diện), “gaibun” (tiếng tăm). Những danh từ này khiến chúng ta liên tưởng đến chữ “name” (tên) được dùng trong kinh thánh, chữ “personality” (nhân cách) tiến hóa từ chữ "mặt nạ” của Hy Lạp, và chữ “fame” (danh tiếng). Tiếng tốt – danh tiếng của một người, là “phần bất diệt của người đó, mất phần này, người ta tựa như loài cầm thú”. Đương nhiên, mọi xúc phạm đối với ḷng ngay thẳng đều gây ra cảm giác xấu hổ, và cảm giác xấu hổ (Renchishin) được nuôi dưỡng sớm nhất trong giáo dục thiếu nhi. “Thiên hạ cười mầy đấy”, “Nhục thật”, “Mầy không biết xấu hổ à” là những câu trách mắng sau cùng, nhằm khuyên trẻ sửa sai hành động của ḿnh. Khơi dậy ḷng biết trọng danh dự của trẻ như thế này đă chạm vào chỗ nhạy cảm nhất trong ḷng trẻ, như thể trẻ đă được nuôi dưỡng trong danh dự từ khi c̣n là thai nhi trong bụng mẹ. Cảm giác danh dự là cảm ứng từ lúc c̣n là thai nhi, gắn bó mạnh mẽ với ư thức gia đ́nh. Balzac (nhà văn người Pháp, 1799-1850, ND) nói rằng. “Sự mất liên đới trong gia đ́nh đă làm cho xă hội mất đi sức mạnh cơ bản mà Montesquieu gọi là danh dự”. Thật vậy, ư thức xấu hổ, theo tôi, là dấu hiệu sớm nhất trong ư thức đạo đức của nhân loại. Nhân loại đă ăn trái cấm và bị phạt, nhưng theo tôi, h́nh phạt đầu tiên và tồi nhất không phải là đau đớn trong việc sinh nở, cũng không phải là đau đớn do chông gai gây ra, mà là việc ư thức được cảm giác xấu hổ. Ít có chuyện nào trong lịch sử cảm động hơn chuyện bà mẹ đầu tiên của nhân loại (Eve) tay cầm kim thô, run rẩy vá từng lá sung mà người chồng đau buồn đă bẻ cho bà. Kết quả của việc bất phục tùng đầu tiên này ngoan cố bám chặt chúng ta hơn bất cứ vật nào. Tất cả kỹ thuật may vá của nhân loại cũng không thể nào thành công trong việc may được một tạp dề che dấu có hiệu quả cảm giác xấu hổ của chúng ta. Arai Hakuseki (1657-1725) đúng, khi từ chối hạ ḿnh nhượng bộ trước một việc xấu hổ nho nhỏ khi c̣n trẻ, v́ theo ông, “xấu hổ giống như vết thương trên thân cây, thời gian không làm nó mất mà chỉ làm cho nó lớn rộng ra thôi.” Carlyle nói rằng. “Xấu hổ là mảnh đất của mọi đức tính, của hành vi tốt đẹp và phẩm hạnh tốt đẹp.” Trước đó khoảng hai ngàn năm, Mạnh tử cũng có một câu nói tương tự như thế.

  Tuy không có tài hùng biện bằng Shakespeare qua cái miệng của nhân vật Norfolk (nhân vật trong vở kịch “Vua John”, ND), nhưng văn học Nhật Bản đă treo nhục nhă lên trên đầu vơ sĩ như cây kiếm Damocles[1] v́ vơ sĩ quá sợ nhục nhă và ḷng lo sợ này thường đượm tính chất bệnh hoạn. Lấy tiếng là v́ danh dự, vơ sĩ có nhiều hành vi vi phạm những điều không thể biện minh được theo qui tắc của vơ sĩ đạo. Chỉ v́ bị nhục, dầu hết sức nhỏ, nói đúng ra, nhiều khi chỉ bị nhục do tưởng tượng, người nóng nảy, phách lối có thể sẽ nổi giận, rút kiếm gây ra những căi cọ vô ích và nhiều khi giết mất cả những người vô tội. Chuyện một thường dân tốt bụng, đă chỉ cho một samurai biết có con rận đang bung ḿnh trên lưng anh ta, người thường dân liền bị chém đứt làm đôi, chỉ v́ lí do đơn giản và ḱ quái là rận là giống kí sinh sống trên ḿnh thú vật nên nói có rận có nghĩa là xem vơ sĩ cao quí đồng hạng với thú vật, và đó là điều sỉ nhục không thể tha thứ được. Làm sao tin được câu chuyện quá nông nổi như thế này. Việc lưu hành một câu chuyện như thế này có ba ẩn ư. Thứ nhất, chuyện được bày ra để làm cho thường dân run sợ. Thứ hai là nói rằng vơ sĩ đă thực sự lạm dụng chức nghiệp danh dự của ḿnh. Thứ ba, cảm giác xấu hổ đă trở nên quá lớn mạnh trong thế giới vơ sĩ. Nêu một tỉ dụ bất thường rồi phê phán vơ sĩ đạo, điều đó rơ ràng không công b́nh. Giống như lấy việc sát hại kẻ dị đoan (ṭa án tôn giáo của nhà thờ Cơ đốc, ND) và hành vi ngụy thiện, sản phẩm của sự cuồng tín và ḷng tin thái quá ra để phê phán những lời dạy thật sự của Christ. Thế nhưng, cho dầu là cuồng tín tôn giáo đi nữa, khi so sánh với trạng thái mê sảng của kẻ say rượu, có một điều ǵ đó cao quí, cảm động. Giống như thế, trong cảm giác cực đoan của vơ sĩ đối với danh dự của bản thân, chúng ta không nhận ra cơ sở của một đức tính chân thật hay sao?

  Qui phạm kĩ càng và gắt gao về danh dự dễ rơi vào trạng thái quá độ có tính bịnh hoạn. Nhằm ngăn chặn điều đó, vơ sĩ được khuyên răn phải có ḷng khoan dung và tính nhẫn nại. Chỉ v́ bị khiêu khích đôi chút mà đă nổi giận sẽ bị cười là “có tính nóng nảy”. Có câu cách ngôn rằng “chịu nhịn những điều không thể nhịn được mới đúng là chịu nhịn.” Người vơ sĩ vĩ đại, Ieyasu (Tokugawa Ieyasu 1542-1616, ND) đă để lại cho hậu thế nhiều câu cách ngôn trong đó có câu: “Đời người giống như đi trên đường xa, vai mang gánh nặng. Không nên hấp tấp … nhẫn nại là gốc của vô sự trường cữu … đừng trách người mà hăy trách ta.” Suốt đời ḿnh, ông đă chứng minh những điều ḿnh đă khuyên bảo. Một nhà thơ hài hước đă để cho miệng của ba samurai trứ danh trong lịch sử châm biếm tánh t́nh của ḿnh. Với Nobunaga, nhà thơ cho Nobugana (1534-82) nói: “Ta sẽ giết nếu chim cúc cu đến giờ gáy mà không gáy.” Với Hideyoshi (1536-98): “Nếu chim cúc cu không gáy, ta sẽ bắt nó gáy.” Với Ieyasu: “Nếu chim cúc cu không gáy, ta sẽ đợi cho đến lúc nó gáy.”

  Mạnh tử khuyến khích mạnh mẽ tính nhẫn nại và chịu đựng. Có chỗ ông viết về việc này: “Dẫu anh có tự lột trần truồng để lăng mạ tôi, nhưng anh là anh, tôi là tôi. Sự lăng mạ của anh không thể làm nhơ nhớp tâm hồn tôi.” Ông c̣n dạy rằng “Bậc quân tử không nên giận những chuyện nhỏ. Giận v́ việc lớn mới là cái giận chính đáng.”

  Từ những câu nói của nhiều vơ sĩ, ta có thể thấy vơ sĩ đạo đă cố t́m cách đạt đến mức nhu hoà cao độ, không chiến đấu, không chống đối. Tỉ dụ như lời nói của Ogawa (1649-96): “Người khác có nói xấu ngươi bao nhiêu đi nữa, đừng dùng lời nói xấu trả lại mà tốt hơn là nên tự kiểm lại ḿnh, xem ḿnh đă hết ḷng trung thực trong việc thi hành nhiệm vụ hay chưa.” Một người khác, ông Kumazawa (1619-91) đă nói rằng: “Người khác có trách ngươi, đừng trách lại họ; người khác có giận ngươi, cũng đừng giận lại họ. Dứt bỏ dục vọng và giận hờn th́ ḷng ḿnh mới luôn được vui tươi.” Thêm một tỉ dụ nữa, đó là di huấn của Saigo (1827-77), người có cái trán cao đến độ bị nói là “xấu hổ cũng thấy xấu hổ không muốn ngồi lên trên”: “Đạo là đạo của thiên địa tự nhiên; con người hành đạo cho nên phải đặt mục đích của đời ḿnh là tôn kính thượng đế. V́ thượng đế thương ta và thương người như nhau; nên ta cũng phải thương người khác như thương ḿnh. Không phải là con người mà chính thượng đế là đối tượng mà ta phải hết ḷng hết dạ. Đừng bao giờ phiền trách ai; phải luôn luôn tự hối rằng ḿnh chưa đủ ḷng thành.” Những câu nói này khiến chúng ta liên tưởng đến giáo huấn của đạo Cơ đốc, và điều này cho chúng ta thấy về mặt đạo đức thực tiễn, tôn giáo thiên nhiên có thể tiếp cận với tôn giáo thiên khải. Những lời nói trên không phải chỉ là những lời nói suông, mà là những lời nói được cụ thể hoá trong hành động thực tế.

  Phải nh́n nhận rằng rất ít người có những đức tính như khoan dung, nhẫn nại và tha thứ ở mức độ cao siêu. Và đáng buồn thay không có cái ǵ rơ ràng và tổng quát được diễn tả như là cái cấu thành danh dự của vơ sĩ. Chỉ có một số ít người có trí đức cao siêu biết rằng danh dự không phải là “thứ do hoàn cảnh tạo ra” mà là thứ có được khi mỗi cá nhân làm tốt phận sự của ḿnh. V́ đối với thanh niên bận rộn với công việc, không có việc ǵ dễ hơn việc quên những điều mà ḿnh đă học được từ Mạnh tử trong thời thơ ấu, êm đềm. Mạnh tử đă nói: “Ai cũng có ḷng yêu danh dự. nhưng ít ai nghĩ rằng danh dự thật sự nằm ở trong ḷng ḿnh, không ở đâu khác. Danh dự mà người khác ban cho không phải là danh dự thật sự. Người được Triệu Mạnh phong tước cao quí, có thể sẽ bị Triệu Mạnh làm cho trở thành hèn hạ.” Trong nhiều trường hợp, lăng mạ sẽ bị phản ứng ngay bằng phẫn nộ và bị báo thù bằng cái chết, như sẽ thấy ở phần sau. Ngược lại, danh dự đôi khi chỉ là hư vinh hoặc một vài lời b́nh phẩm tốt của người đời, nhưng thường được quí trọng, xem đó như là việc tốt nhất trong cuộc đời. Mục tiêu mà đa số thiếu niên nhắm tới, không phải là sự giàu có, cũng không phải là trí thức, mà là danh dự. Thiếu niên lập chí, bỏ nhà ra đi thường thề rằng nếu không thành danh, dẫu chết cũng sẽ không trở về nhà; và nhiều bà mẹ háo danh nhất định không chịu gặp con trừ phi con “mặc áo gấm về nhà.” Để tránh xấu hổ hay để có được danh phận, những samurai trẻ tuổi có thể chấp nhận cuộc sống thiếu thốn, sẵn sàng chịu đựng mọi khổ đau về tinh thần và thể xác. Họ biết rằng danh dự có được trong thời niên thiếu sẽ trưởng thành cùng với tuổi tác. Trong trận công hăm thành Osaka (Osaka fuyu no jin: trận đánh vào mùa đông ở Osaka, ND), một người con trai c̣n trẻ của Ieyasu (Tokugawa Yorinobu, ND) đă hết ḷng van nài xin được nhập đội tiên phong, nhưng đă bị đưa vào đội hậu vệ. Khi thành địch bị đánh vỡ, chàng trai trẻ hết sức buồn bă và đă khóc cay khóc đắng nên một lăo gia thần đă cố an ủi và khích lệ chàng ta: “Xin ngài an ḷng. Tương lai c̣n dài. Những năm sắp đến, c̣n có nhiều cơ hội để lập danh.” Cậu bé quắc mắt nh́n lăo gia thần rồi nói: “Sao ông lại nói chuyện ngu si như vậy! Tuổi 14 của tôi có quay lại được không nào?” Dẫu có mất mạng cũng không tiếc nếu có được danh dự và tiếng tăm. V́ thế cho nên khi có một lí do nào đó được xem như là quan trọng hơn tính mạng, vơ sĩ sẽ hết sức b́nh thản, sẵn sàng hi sinh tính mạng của ḿnh .

  Trong những lí do dẫu có hi sinh tính mạng cũng không tiếc, có nhiệm vụ trung thành đối với chúa quân. Trung nghĩa là nền móng tạo ra phong cách cân đối cho đạo đức phong kiến.

 

[1] Damocles: nhân vật trong chuyện thần thoại Hi Lạp. Damocles nghĩ vua Dionysius sống giàu sang và hạnh phúc nên đă ước mong được như nhà vua. Nhà vua đă đồng ư để cho Damocles thay ḿnh ngồi ở ngai vàng trong một ngày. Tối có tiệc, khi tiệc sắp hết, Damocles nh́n lên trên th́ thấy trên đầu ḿnh có một thanh gươm được treo lững lờ bằng một sợi chỉ có thể bị đứt vào bất cứ lúc nào (ám chỉ t́nh cảnh lúc nào cũng phải lo sợ). Damocles kinh hoàng, vội vă xin được rời khỏi ngai vàng và không c̣n muốn được giàu sang, hạnh phúc như vua Dionysius nữa.

 

  Xem tiếp :  Chương 9       Trở về  : Mục Lục

 


* Lê Ngọc Thảo :

Sinh quán: Quơn long, quận Chợ gạo, tỉnh Định Tường (tỉnh Tiền Giang nay). Tiểu học Chợ gạo, Trung học Nguyễn đ́nh Chiểu (Mỹ tho) (1959-1966). Sang Nhật năm 1967, Đại học Tohoku, Cao học Công nghệ Thông tín. Hiện là Kỹ sư thiết kế hảng Sony EMCS Nhật bản. Sở thích: Săn lùng (&T́m hiểu) Rau dại (Sansai) và Nấm (Kinoko) Nhật bản. Nghiệp dư: Dịch thuật dữ liệu văn hóa và văn học Nhật bản sang tiếng Việt. E-mail: lnthao@erct.com 

.............

® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ư của dịch giả 
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com"

.....