Bushido - The soul of Japan

 Nitobe Inazo

 VƠ SĨ ĐO

LINH HN CA NHT BN

 Lê Ngọc Thảo dịch (*)

 

CHƯƠNG IX :

TRUNG NGHĨA

 

  Đạo đức phong kiến có nhiều đức tính giống với những hệ thống đạo đức khác, với những giai cấp khác ngoài vơ sĩ. Nhưng đức tính phục tùng và trung thành đối với người trên rơ ràng có đặc sắc. Tôi cũng biết rằng trung thành là đức tính có ở nhiều thứ người, trong nhiều hoàn cảnh. Tỉ dụ, đám móc túi cũng có bổn phận phải trung thành đối với thủ lănh của ḿnh; thế nhưng trong phạm vi liên quan đến danh dự của vơ sĩ, trung thành là đức tính được coi trọng vào bật nhất.

  Mặc dù Hegel[1] (trong Philosophy of History (Triết học của lịch sử), bản dịch tiếng Anh của Sibree) đă phê b́nh rằng sự trung thành của bồi thần phong kiến là nghĩa vụ đối với một cá nhân, không phải là nghĩa vụ đối với quốc gia nên đó là qui phạm được xây dựng trên những nguyên lí hoàn toàn trái với công lí. Người đồng hương vĩ đại của ông, Bismarck lại hănh diện bảo rằng ḷng trung thành đối với cá nhân là đức tính của người Đức. Bismarck có đủ lí do để nói như vậy. Ḷng trung thành mà Bismarck hănh diện không phải là đức tính chỉ có ở tổ quốc của ông ta hoặc chỉ có ở một dân tộc hay một quốc gia nào đó, mà mĩ đức của kị sĩ đạo này đă tồn tại măi đến sau này trong nhân dân của một quốc gia có chế độ phong kiến tồn tại lâu dài nhất. Ở Mỹ nơi mà “mọi người đều b́nh đẳng với nhau” và người Ai Len c̣n thêm vào là “và cùng tốt hơn nhau”, quan niệm trung thành cao độ đối với quân chủ của người Nhật tuy có thể được xem như tuyệt hảo trong một giới hạn nào đó, nhưng việc khuyến khích có trong nhân dân chúng tôi có lẽ sẽ bị xem như phi lí. Xưa kia, Montesquieu đă than rằng lẽ phải ở bên này núi Pyrenees lại là điều trái ở phía bên kia núi, và vụ án Dreyfus[2] gần đây không những đă chứng minh rằng Montesquieu nói đúng mà c̣n cho thấy rặng Pyrenees (rặng núi ở biên giới giữa Pháp và Tây Ban Nha, ND) không phải là ranh giới duy nhất đối với lẽ phải của xứ Pháp. Giống như vậy, quan niệm về trung nghĩa có ở người Nhật có thể không được những người nước khác tán thưởng. Nhưng đây không phải v́ quan niệm của chúng tôi sai, mà có lẽ , tôi sợ rằng, v́ đă bị quên, hoặc là v́ quan niệm mà chúng tôi có đă lên đến độ cao không nước nào khác đạt tới được. Griffis (người viết lời giới thiệu quyển sách này, trong Religions of Japan, ND) hoàn toàn đúng khi bảo rằng ở Trung Quốc nho giáo xem hiếu hạnh là nghĩa vụ thứ nhất của con người. Ở Nhật, trung quân chiếm vị trí thứ nhất này. Tôi xin kể ra đây một chuyện có lẽ sẽ làm độc giả kinh hoàng hoặc cảm thấy ghê tởm, câu chuyện của một trung thần, như Shakespeare nói “người đă chịu đựng gian khổ, pḥ chúa suy vong” và nhờ đó đă “để lại được tên ḿnh trong câu chuyện”.

  Câu chuyện liên quan đến Michizane (845-903), một nhân vật trong lịch sử Nhật Bản. Bị địch thủ chính trị ghen ghét và vu cáo, Michizane bị tội đày phải rời kinh đô. Dẫu vậy, vẫn chưa được thỏa măn, kẻ địch tàn nhẫn đă t́m cách tiêu diệt cả gia đ́nh nên đă cho người đi khắp mọi nơi t́m đứa con c̣n thơ ấu của ông ta. Cuối cùng, địch đă phát hiện đứa trẻ đang được Genzo, một cựu thần của Michizane bí mật giấu trong một trường làng, nên đă ra lệnh cho Genzo phải dâng thủ cấp của đứa trẻ. Nhận được mệnh lệnh, Genzo đă nghĩ ngay đến việc đi t́m một đứa trẻ khác thay thế cho chủ ḿnh. Genzo lật danh sách trẻ đến trường, nh́n kĩ từng đứa, nhưng bọn trẻ nhà quê không có đứa nào giống với ấu chủ. Ông ta đă thất vọng, nhưng, chỉ trong khoảnh khắc. Vừa lúc đó có một bà mẹ dáng người cao quí dẫn một đứa trẻ đến xin nhập học. Đứa trẻ mới đến có cùng dáng dấp và tuổi tác với ấu chủ.

  Bà mẹ và chính đứa con đă biết rơ là ḿnh giống hệt với ấu chủ. Cả hai đă đến trước bàn thờ gia đ́nh cầu nguyện, và đă thầm kín quyết định. Đứa con sẽ dâng mạng ḿnh và bà mẹ sẽ dâng ḷng ḿnh. Nhưng không có một dấu hiệu nào hiện lên trên sắc mặt của họ. Ông thầy đă đưa ra đề nghị mà không hề biết những chuyện ǵ đă xảy ra giữa họ.

  Đúng là đă bắt được con vật hi sinh! Xin được kể vắn tắt phần c̣n lại. Đúng ngày đă định, một viên quan được phái đến khám nghiệm và nhận thủ cấp. Viên quan có bị lừa bằng một thủ cấp giả không? Genzo đáng thương đă đặt tay ḿnh lên cán gươm, sẵn sàng tuốt gươm chém viên quan hoặc phải đâm vào thân ḿnh nếu việc bị bại lộ. Quan khám nghiệm nâng thủ cấp ghê rợn ở trước mặt ḿnh lên, tỉ mỉ quan sát từng đặc điểm, rồi thong thả, với một giọng nói hành chánh, tuyên bố là thủ cấp thật. Đêm đó, trong căn nhà xa ngoài thôn xóm, bà mẹ mà chúng ta thấy ở trường học đang ngồi chờ. Bà có biết vận mệnh của đứa con ḿnh không? Bà ta chăm chăm nh́n cánh cửa, chờ cánh cửa mở, nhưng không phải v́ đợi con ḿnh về. Cha chồng của bà đă được Michizane ban ơn trong một thời gian dài, nhưng từ khi Michizane bị đày, hoàn cảnh đă bắt buộc chồng bà phải pḥ kẻ địch của ân nhân. Chồng bà không thể gây chuyện bất trung với chủ nhân tàn nhẫn của ḿnh, nhưng con ḿnh th́ có thể phục vụ cho chúa quân của tổ tiên ḿnh. Là người quen biết với gia đ́nh của kẻ bị đày nên người chồng đă được tin tưởng giao cho công việc xác nhận thủ cấp. Và, khi đă hoàn thành công việc đau khổ trong ngày, không, trong đời ḿnh, người chồng trở về nhà và khi vừa bước qua ngạch cửa, người chồng đă gọi vợ, nói rằng: “Ḿnh ơi, vui lên đi nào. Con ḿnh đă làm được việc có ích!”

  “Chuyện sao mà tàn khốc quá!” Tai tôi như nghe được tiếng đọc giả kêu la. “Cha mẹ sao lại có thể b́nh thản hi sinh đứa con vô tội của ḿnh để cứu sinh mạng của kẻ khác!” Nhưng chính đứa trẻ này biết rơ điều này và mong muốn được hi sinh. Đây là câu chuyện nói về việc chết thay, không khác ǵ với chuyện nói về việc Abraham[3] định đưa con ḿnh, Isaac, ra hi sinh, nên cũng không có ǵ đáng ghét hơn. Cả hai trường hợp đều là hành vi tuân theo tiếng gọi của nghĩa vụ, chấp nhận mệnh lệnh của tiếng nói từ chỗ cao hơn. Tiếng nói của thiên sứ mắt thường thấy được hay không thấy được, hoặc là tiếng nói nghe được bằng lỗ tai của thể xác hay bằng lỗ tai ở trong ḷng; nhưng tôi xin được miễn bàn tiếp về vấn đề này.

  Cá nhân chủ nghĩa của Tây phương thừa nhận lợi ích riêng biệt giữa cha con, chồng vợ cho nên nghĩa vụ đối với người khác tất nhiên sẽ nhẹ đi rất nhiều. Nhưng vơ sĩ đạo xem lợi ích của gia tộc và thành viên là một, không thể chia riêng ra được. Lợi ích này gắn liền với t́nh thương yêu gia đ́nh, vừa có tính tự nhiên, vừa có tính bản năng, không thể chống đối được. Từ đó, nếu chúng ta có thể chết cho người mà chúng ta yêu với t́nh yêu tự nhiên (ngay như thú vật cũng có t́nh yêu này), th́ đó là ǵ? “V́ dẫu anh có yêu người yêu ḿnh, có báo đáp nào dành cho anh không? Dẫu là quan thu thuế đi nữa, anh không làm y như mọi người hay sao?”

  Trong sách “Nhật Bản ngoại sử” đồ sộ của ḿnh, bằng những lời nói cảm động, San-yo (1780-1832) đă kể lại nỗi thống khổ của Shigemori (1138-79) liên quan đến hành động phản nghịch của người cha. “Nếu trung quân ta sẽ thành bất hiếu, nếu hiếu hạnh ta sẽ trở nên bất trung.” Shigemori thật đáng tội nghiệp. Sau đó, Shigemori đă cầu nguyện thượng đế, được chết để thoát khỏi trần thế nơi sự thuần khiết và chính nghĩa không có chỗ ở.

  Giống như Shigemori, từ xưa cũng đă có nhiều người bị xé nát con tim v́ sự xung đột giữa nghĩa vụ và t́nh cảm. Thật ra, trong kinh cựu ước cũng như trong Shakespeare không có câu văn hay từ ngữ nào tương đương có thể dịch được tự vựng “hiếu thảo”, khái niệm về sự tôn kính của con cái đối với cha mẹ, và một khi sự xung đột như thế xảy ra, vơ sĩ đạo nhất định sẽ không do dự mà chọn lấy “trung”. Phụ nữ cũng nghĩ như vậy, cũng xúi giục con cái ḿnh hi sinh tất cả cho chủ tướng. Vợ của vơ sĩ cũng quả quyết không kém ǵ góa phụ Windham[4] và người chồng nổi tiếng của bà, sẵn sàng hiến dâng con của ḿnh để giữ tṛn đạo trung.

  Như Aristotle và một vài học giả xă hội học cận đại đă nói, vơ sĩ đạo nghĩ rằng quốc gia có trước cá nhân, cá nhân được sinh ra như một phần, một bộ phận của quốc gia, nên cá nhân phải sống hoặc chết cho quốc gia hay cho người cầm quyền có quyền lực hợp pháp. Những độc giả của “Crito” chắc sẽ nhớ lại chuyện Socrates đă đóng vai luật pháp của thành Athena, tranh căi với Crito[5] về vấn đề đào tẩu của ḿnh. Ông đă để cho luật pháp nói: “V́ mầy được sinh ra và nuôi nấng dưới tao (luật pháp hoặc quốc gia), mầy hoặc tổ tiên mầy có dám nói không phải là con cái hay không phải là tôi tớ của tao không?”. Chúng tôi hoàn toàn không cảm thấy có cái ǵ bất thường ở những ḍng chữ này, v́ vơ sĩ đạo đă nói những việc giống như vậy từ lâu. Chỉ khác một chút là ở nước Nhật, luật pháp và quốc gia được tiêu biểu bằng một nhân cách. Trung nghĩa là đức tính được sinh ra từ lí luận chính trị như thế đó.

  Không phải tôi không biết Spencer đă nói rằng sự phục tùng chính trị, ở đây là trung nghĩa, được dành riêng cho chức năng có tính quá độ (trong Priciples of Ethics, vol.I, pt. ii, ch. X) . Có lẽ đúng như thế. Nhưng “đức của một ngày đủ cho ngày đó”. Chúng tôi thỏa măn với ư nghĩa đó và sẽ lập lại bao nhiêu lần cũng được. Đối với chúng tôi, một ngày ở đây là một khoảng thời gian dài và quốc ca chúng tôi đă có câu hát cho rằng nó dài đến độ “đá cuội thành đá núi phủ đầy rêu“.

  Liên quan đến vấn đề này, gần đây ông Boutmy, công dân của nước Anh, một nước có tiếng là dân chủ, đă nói: “t́nh cảm trung thành của một cá nhân đối với một người và con cháu của người đó, là t́nh cảm mà tổ tiên của cá nhân đó, ở đây là dân tộc German, đă cảm thấy đối với những thủ lănh của họ, t́nh cảm này ít nhiều được truyền nối và đă trở thành ḷng trung thành sâu xa đối với dân tộc và ḍng dơi của chúa quân, được biểu lộ qua sự ái mộ đặc biệt đối với hoàng tộc.

  Spencer lại c̣n tiên đoán rằng sự phục tùng về chính trị rồi sẽ nhường chỗ cho trung nghĩa do mệnh lệnh của lương tâm. Tỉ dụ như suy luận của Spencer có đúng đi nữa, liệu trung nghĩa và bản năng tôn kính có từ đó, có bị biến mất vĩnh viễn không? Chúng ta chuyển ḷng trung thành đối với chúa quân mà chúng ta phục tùng đến một chúa quân khác, mà vẫn có thể giữ được ḷng thành đối với cả hai: từ việc là thần dân của kẻ thống trị nắm quyền hành thế tục, chúng ta trở thành kẻ nô bộc của quân chủ ngồi trên ngôi vua trong thâm cung của trái tim. Cuộc tranh luận ngu si vài năm trước của các môn đồ lầm đường của Spencer, đă làm cho giới độc giả Nhật Bản hoang mang. V́ quá ủng hộ ḷng trung thành bất khả phân đối với quân chủ, những môn đồ này đă phê phán những tín đồ Cơ đốc là kẻ có khuynh hướng phản nghịch v́ đă thề trung thành với chúa. Những người này không có cơ trí của kẻ ngụy biện mà lại bày ra nghị luận như thể là người biết ngụy biện. Những người này thiếu sự tinh tế của học giả mà lại nói quanh co theo kiểu học giả. Bọn họ không biết rằng ở một ư nghĩa nào đó chúng ta có thể cùng một lúc “phục vụ cả hai chúa chứ không phải phụng sự cho chúa này mà coi thường chúa kia”. “Hăy trả cho Caesar những cái ǵ thuộc về Caesar, và cái ǵ của thượng đế th́ hăy nạp lại cho thượng đế”. Socrates đă không nao núng khi từ chối trung thành với lương tâm của ḿnh, nhưng đă b́nh thản phục tùng mệnh lệnh của quốc gia với ḷng trung thực không kém. Sống, ông theo tiếng gọi của lương tâm; bằng cái chết, ông phụng sự quốc gia. Ngày nào mà quyền lực của quốc gia trở nên quá mạnh, đ̣i hỏi cả quyền được đưa ra mệnh lệnh của lương tâm đối với nhân dân th́ ngày ấy, ôi thật đáng buồn.

  Vơ sĩ đạo không yêu cầu chúng tôi bắt lương tâm của ḿnh phải làm nô lệ chúa quân. Thomas Mowbray (quí tộc Anh, 1366-99, ND) đúng là người phát ngôn của chúng tôi khi ông nói:

  Dâng ḿnh qú mọp dưới chân vương.
  Tôi có nghĩa vụ vâng lệnh ngài dẫu hi sinh mạng sống.
  Dẫu có chết, danh thơm vẫn sống lâu trên mộ.
  Xin ngài đừng dùng tôi vào việc xấu hổ mất danh dự. 

  Vơ sĩ đạo đánh giá rất thấp những người hi sinh lương tâm của ḿnh cho những chúa quân có tính khí bất thường, hay những chúa quân ngông cuồng, không tưởng. Những người hay khúm núm, cái ǵ cũng nịnh bợ chúa quân, bị gọi là “nịnh thần” , hoặc đê hèn theo ư chúa quân để được chúa quân yêu thương, bị gọi là “sủng thần”, đều bị khinh khi. Đây là hai loại bồi thần đúng như “Iago”[6] đă diễn tả. Một, là loại người chẳng ra ǵ, ưa ḷn cúi và dễ bảo, say sưa với tính nô lệ tâng bốc của ḿnh, suốt đời cam phận làm thân lừa cho chủ. Hai, là loại người bên ngoài làm ra vẻ trung thành nhưng trong thâm tâm luôn nghĩ đến những việc có lợi cho thân ḿnh. Trong trường hợp bồi thần có ư kiến khác với chúa quân, con đường trung nghĩa mà bồi thần cần phải theo là dùng tất cả mọi thủ đoạn để sửa cái sai của chúa quân giống như Kent[7] đối với vua Lear. Nếu thất bại trong việc này th́ hăy xin chúa quân tuỳ ư đối xử với ḿnh. Trong những trường hợp như thế này, con đường vơ sĩ thường theo là dùng lời van nài tối hậu, nhắc nhở đến sự sáng suốt và lương tâm của chúa quân, lấy sự đổ máu của thân thể ḿnh để chứng tỏ sự chân thật của lời nói.

  Lấy sinh mạng làm thủ đoạn để phục vụ chúa quân, và lí tưởng được đặt ở danh dự. Mọi giáo dục và huấn luyện vơ sĩ được đặt trên nền tảng này.

 

[1] Hagel (1770-1831): triết gia duy tâm luận người Đức có nhiều tác phẩm có ảnh hưởng sâu rộng đến những văn nhân và triết gia đời sau trong đó có Mark, Nietzsche, Sartre v.v…

[2] Dreyfus: đại úy pháo binh người Pháp gốc Do Thái, bị bắt vào tháng 10 năm 1884 do bị t́nh nghi đă bán tài liệu mật về quân sự cho ṭa công sứ của Đức ở Paris. Ṭa án quân sự kết án tước chức và đày Dreyfus sang Guinea. Sau đó mới biết đây là án oan v́ thật ra thủ phạm là một thiếu tá lục quân khác. Nhưng do ảnh hưởng của tư tưởng bài Do Thái nên lục quân nhất định không công nhận Dreyfus vô tội. Dư luận của Pháp lúc đó chia làm hai một bên binh vực lục quân, một bên chống đối, tranh căi nhau dữ dội. Dư luận thế giới cũng lên tiếng phê phán lục quân Pháp. Cuối cùng (năm 1906) ṭa án Pháp đă xử lại và công nhận Dreyfus vô tội.

[3] Abraham: (Cựu ước thánh kinh) Theo lệnh của Thượng đế, Abraham đă quyết đem con ḿnh là Isaac ra làm vật tế thần. Abraham lên núi Moria, trói Isaac để trên giàn lửa và châm lửa. Thượng đế nh́n nhận ḷng tín ngưỡng của Abraham là thật sự nên đă dập tắt lửa và ra lệnh dừng việc tế sống Isaac. Thay vào đó Thượng đế đă cho một con dê để làm vật tế thần.

[4] Windham: Bồi thần của vua Charles I (Anh quốc). Trong nội chiến 1642-1648 (giữa quân đội của nhà vua và quân đội của nghị viện) quân của nhà vua đă bị quân của nghị viện do Cromwel thông lănh đánh bại, bồi thần Windham và 3 người con trai đều tử trận. Tuy mất cả chồng và con, nhưng trước lời an ủi của mọi ngườI, vợ của Windham vẫn nói là nếu c̣n có con th́ bà sẽ sẵn sàng dâng con ḿnh cho nhà vua.

[5] Crito: người bạn giàu có của Socrates. Crito đă đă chuẩn bị tiền bạc định giúp Socrates trốn khỏi ngục, nhưng Sorates đă không đồng ư.

[6] Iago: nhân vật trong bi kịch “Othello” của Sheakespeare. Tướng quân Othello của người Moor (chỉ những người Hồi giáo ở Tây Bắc phi châu) mắc phải gian kế của Iago, nghi ngờ trinh tiết của vợ nên đă giết vợ ḿnh là Desdemona. Khi biết được sự thật là vợ ḿnh trinh bạch, Othello quá hối hận và đă tự tử.

[7] Kent: Bá tước Kent là cận thần của vua Lear trong bi kịch “Vua Lear” của Sheakespeare.

Vua Lear có ba người con gái. Người con gái út là Cordelia ngoan ngoản không có tà tâm. Nhưng v́ nghe lời dèm pha, vua Lear đă đuổi con gái út ra khỏi cung điện. Sau này, vua Lear đă bị trưởng nữ và thứ nữ ngược đăi, tuy được Cordelia cứu giúp nhưng rốt cuộc đă phải chết trong bi thán. Bá tước Kent là người đă phản đối vua Lear trong việc ngược đăi Cordelia.

 

  Xem tiếp :  Chương 10       Trở về  : Mục Lục

 


* Lê Ngọc Thảo :

Sinh quán: Quơn long, quận Chợ gạo, tỉnh Định Tường (tỉnh Tiền Giang nay). Tiểu học Chợ gạo, Trung học Nguyễn đ́nh Chiểu (Mỹ tho) (1959-1966). Sang Nhật năm 1967, Đại học Tohoku, Cao học Công nghệ Thông tín. Hiện là Kỹ sư thiết kế hảng Sony EMCS Nhật bản. Sở thích: Săn lùng (&T́m hiểu) Rau dại (Sansai) và Nấm (Kinoko) Nhật bản. Nghiệp dư: Dịch thuật dữ liệu văn hóa và văn học Nhật bản sang tiếng Việt. E-mail: lnthao@erct.com 

.............

® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ư của dịch giả 
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com"

.....