Bushido - The soul of Japan

 Nitobe Inazo

 VƠ SĨ ĐO

LINH HN CA NHT BN

 Lê Ngọc Thảo dịch (*)

 

CHƯƠNG X

GIÁO DỤC VÀ HUẤN LUYỆN VƠ SĨ

 

  Giáo dục vơ sĩ đặt việc rèn luyện phẩm chất lên hàng đầu, và việc đào tạo ra những khả năng trí óc như suy tư, kiến thức hay biện luận đứng hàng thứ hai. Đào tạo những tài năng mỹ thuật cũng giữ một vai tṛ quan trọng trong giáo dục vơ sĩ. Những điều cần thiết phải có đối với một người trí thức, sẽ chỉ là những điều phụ thuộc, không phải là thiết yếu trong giáo dục vơ sĩ. Tài năng học vấn dĩ nhiên được tôn trọng, nhưng chữ “trí” thường được dùng với nghĩa là trí tuệ và tri thức chỉ có một vai tṛ khiêm nhường. Trí, nhân và dũng được xem là ba chân giúp vơ sĩ đạo đứng vững. Vơ sĩ, căn bản là con người của hành động. Học thức không nằm trong phạm vi hành động này. Vơ sĩ chỉ lợi dụng khi học thức có liên quan đến chức phận của ḿnh. Tôn giáo và thần học được giao cho tăng lữ và vơ sĩ chỉ học khi tôn giáo và thần học tỏ ra có ích trong việc bồi dưỡng dũng khí. Giống như một thi sĩ người Anh, samurai tin rằng “không phải là tín điều đă cứu người mà là người đă biện minh tín điều”.

  Triết học và văn học chiếm địa vị chủ yếu trong giáo dục trí tuệ cho vơ sĩ, nhưng mục tiêu không nhằm vào bất cứ một chân lư khách quan nào. Văn học được xem như để tiêu khiển thời gian, và triết học giúp lí giải những vấn đề chính trị hay quân sự hoặc để rèn luyện phẩm hạnh của ḿnh.

  Cho nên chẳng có ǵ lạ khi thấy chương tŕnh giáo dục vơ sĩ gồm có những môn như kiếm thuật, cung thuật, nhu thuật, mă thuật, thương thuật, binh pháp, thư đạo, đạo đức, văn học, lịch sử v.v…Trong những môn này chắc có lẽ phải giải thích đôi chút về lí do tại sao phải học nhu thuật và thư đạo. Vơ sĩ trọng những người “chữ tốt” có lẽ v́ “văn-tự-biểu-hiện” của chúng tôi mang tính chất hội họa, có giá trị về mĩ thuật nên bút tích được nh́n nhận là biểu hiện của cá tính. Nhu thuật có thể được định nghĩa ngắn gọn như một ứng dụng những hiểu biết về giải phẩu học vào những đ̣n tấn công và pḥng ngự. Khác với đô vật, nhu thuật không lệ thuộc vào sức mạnh cơ bắp. Và cũng khác với những cách tấn công bằng cách dùng vũ khí, đặc sắc của nhu thuật là chộp hoặc đánh một nơi nào đó trong cơ thể làm cho kẻ địch bị tê liệt, không thể chống cự được nữa. Mục đích của nhu thuật không đặt ở chỗ giết kẻ địch mà chỉ nhằm làm kẻ địch không dùng được sức ḿnh trong một khoảng thời gian nào đó.

  Một môn học hết sức cần thiết trong giáo dục quân sự nhưng lại không có trong giáo dục vơ sĩ, là toán học, v́ chiến tranh trong thời đại phong kiến không cần sự chính xác của khoa học. Vả lại, giáo dục vơ sĩ cũng không thích hợp cho việc bồi dưỡng quan niệm về toán học.

  Ventidius (nhân vật trong kịch “Antony và Cleopatra” của Shakespeare, ND) đă nói: “Đức tính biết trọng danh dự của kị sĩ sẽ chọn lấy thua lỗ hơn là kiếm lời từ việc xấu hổ”. Vơ sĩ dốt về kinh tế, nhưng kiêu hănh về sự nghèo khó. Don Quixote[1] kiêu hănh với cây thương rỉ và con ngựa gầy yếu của ḿnh hơn là với đất đai tiền bạc ḿnh có. Một samurai của Nhật Bản chắc hẳn sẽ đồng t́nh sâu xa với người kị sĩ La Mancha đầy ảo giác này. Vơ sĩ khinh miệt đồng tiền, xem việc làm ra tiền và tích lũy đồng tiền là hạ tiện. Đối với vơ sĩ, đúng đây là những lợi lộc bẩn thỉu. Có câu nói thường được dùng để diễn tả sự suy đồi của thế gian là “văn thần yêu tiền, vơ thần yêu mạng”. Người coi trọng đồng tiền hoặc mạng sống bị khinh rẻ và kẻ coi thường, được tán tụng. Tục ngữ có câu: “Không nên ham tiền; giàu sang có hại cho trí tuệ”. V́ thế, con cái của vơ sĩ được dạy dỗ hoàn toàn không để ư đến kinh tế. Nói chuyện về kinh tế sẽ bị xem là người có sở thích không tốt, không biết giá trị của đồng tiền là dấu hiệu của việc đă được giáo dục tốt. Măc dầu kiến thức về toán số rất cần trong việc tập hợp quân đội hoặc phân chia bổng lộc, đất đai, nhưng việc tính toán tiền bạc thường được giao cho quan chức cấp thấp. Tài chánh công cộng của lănh địa hầu hết được vơ sĩ cấp thấp hoặc tăng lữ quản lư. Vơ sĩ có suy nghĩ đều biết đồng tiền tạo ra sức mạnh chiến tranh, nhưng không vơ sĩ nào nghĩ đến việc nâng việc tôn trọng đồng tiền lên hàng đức tính. Vơ sĩ đạo dạy phải tiết kiệm, đó là sự thật, nhưng không phải v́ lí do kinh tế, mà chỉ nhằm mục đích huấn luyện đức tính khắc kỉ. Xa xỉ bị coi là đe dọa lớn nhất đối với con người, vơ sĩ phải luôn luôn sống thanh bần. Luật cấm xa xỉ đă nhiều lần được ban hành ở nhiều lănh địa.

  Chúng ta đọc lịch sử và biết rằng trong thời cổ đại La Mă, quốc gia nh́n nhận sự quan trọng của đồng tiền và công việc của các quan sứ thu thuế và nhân viên tài chính nên đă dần dần nâng đỡ họ lên giai cấp kị sĩ. Chúng ta có thể dễ dàng tưởng tượng được rằng việc tiêu xài phung phí và ḷng tham lam không đáy của người La Mă có liên hệ hết sức mật thiết với việc này. Trái lại, vơ sĩ đạo đă nhất quán xem sự nghiệp tài chính như một cái ǵ thấp kém, thấp kém so với những nghề nghiệp có tính cách trí óc và đạo đức.

  Nhờ coi nhẹ đồng tiền, ghét việc chắt bóp nên vơ sĩ đạo đă tránh được nhiều tệ hại do đồng tiền gây ra. Lí do này đủ giúp quan chức của chúng tôi lâu nay xa lánh được những chuyện mua chuộc, hối lộ. Nhưng, than ôi! Ở thời đại và thế hệ của chúng ta, tư tưởng dựa vào sức mạnh của đồng tiền sao lại bành trướng nhanh chóng như thế này.

 Ngày nay, học tập toán số được dùng vào việc luyện tập trí óc, nhưng ngày xưa, giải thích văn học và thảo luận về nghĩa vụ đạo đức được dùng vào việc này. V́ thế ít có những vấn đề trừu tượng khiến cho thiếu niên phải cực ḷng suy nghĩ. Như tôi đă tŕnh bày, mục đích lớn nhất trong giáo dục vơ sĩ là tạo phẩm hạnh. Người chỉ học rộng biết nhiều không được mọi người kính trọng. Bacon (triết gia người Anh thời Phục hưng, 1561-1626, ND) đă chỉ ra ba công dụng của học vấn là đem lại lạc thú, trang sức cho ḿnh và làm cho ḿnh có năng lực. Vơ sĩ đạo coi năng lực là điều tối ưu tiên. V́ năng lực cần trong việc phán đoán và xoay sở công việc. Dầu để xoay sở công việc hay luyện tập tính khắc kỉ đi nữa, vơ sĩ đă đặt mục đích giáo dục ở năng lực thực tế này. Khổng tử đă nói: “Học mà không suy nghĩ th́ không thấm nhuần, suy nghĩ mà không học th́ đó là điều nguy hiểm”.

  Nghề nhà giáo mang màu sắc thiêng liêng khi nhà giáo chọn phẩm hạnh hoặc tinh thần làm đối tượng để huấn luyện, mở mang chứ không phải tri thức hay lí trí. “Cha mẹ sinh ra tôi, nhưng thầy giáo đă dạy tôi nên người”. Vơ sĩ có quan niệm như thế nên tṛ luôn hết mực tôn kính và tin yêu thầy. Thầy được tṛ tôn kính và tin cậy như vậy phải là nhân vật vừa có nhân cách cao cả, vừa có học thức. Người thầy như vậy sẽ như là người cha của những kẻ mất cha, và là người khuyên bảo của những kẻ lầm lỡ. Cách ngôn của chúng tôi có câu: “Cha mẹ như trời đất, chủ thầy như mặt trời, mặt trăng”.

  Ngày nay mọi công việc đều được trả bằng tiền, chế độ này đă không thịnh hành trong đám môn đồ vơ sĩ đạo. Vơ sĩ đạo tin rằng có những việc làm không cần phải nghĩ đến giá cả và cũng không cần phải trả tiền. Công việc về tinh thần, dẫu là việc của người thầy hay là việc của tăng lữ, không phải là những công việc không có giá trị mà v́ giá trị quá cao không thể đánh giá được nên không thể trả bằng tiền. Ở điểm này, bản năng hoặc danh dự không có tính cách toán số của vơ sĩ đă cho ta một bài học chân chính hơn cả kinh tế chính trị học hiện đại. Bởi v́ chỉ có những công việc có kết quả rơ ràng minh bạch, có thể đo lường cụ thể th́ mới có thể trả được bằng tiền công và tiền lương. Trong khi công việc tốt nhất trong giáo dục là mở mang trí tuệ của con người (kể cả công việc của tăng lữ) th́ lại không rơ ràng minh bạch, và không thể đo lường được. V́ không thể đo lường được nên không thích hợp trong việc dùng tiền, để đo giá trị ngoài mặt được. Phong tục đưa tiền hoặc phẩm vật đến thầy vào những mùa nhất định trong năm, được công nhận. Nhưng đây không phải là để trả tiền cho thầy mà là biếu đồ vật cho thầy. Cho nên những người thầy với tính hạnh nghiêm khắc, tự hào về sự thanh bần, đầy uy nghiêm trong lao động, có ḷng tự trọng cao trong việc cầu xin, những người thầy đó đều đă vui ḷng đón nhận những phẩm vật học tṛ đem tặng. Những ông thầy này là những nhân cách uy nghiêm, có tinh thần cao cả không chùn chân trước nghịch cảnh, họ là hiện thân cho những điều được xem như mục đích của học vấn, là mẫu mực sống động của tinh thần khắc kỉ, một huấn luyện nghiêm khắc không thể thiếu trong vơ sĩ đạo.

 

[1] Don Quixote: tác phẩm của Miguel de Cervantes Saavedra, người Spain. Don Quixote quê quán ở La Mancha, vốn yêu thích chuyện kị sĩ thời trung cổ nên đă tự hoá thân thành kị sĩ lang thang đi tu nghiệp khắp nơi. Don Quixote đă tạo ra những cuộc mạo hiểm ngớ ngẩn, buồn cười.

 

  Xem tiếp :  Chương 11       Trở về  : Mục Lục

 


* Lê Ngọc Thảo :

Sinh quán: Quơn long, quận Chợ gạo, tỉnh Định Tường (tỉnh Tiền Giang nay). Tiểu học Chợ gạo, Trung học Nguyễn đ́nh Chiểu (Mỹ tho) (1959-1966). Sang Nhật năm 1967, Đại học Tohoku, Cao học Công nghệ Thông tín. Hiện là Kỹ sư thiết kế hảng Sony EMCS Nhật bản. Sở thích: Săn lùng (&T́m hiểu) Rau dại (Sansai) và Nấm (Kinoko) Nhật bản. Nghiệp dư: Dịch thuật dữ liệu văn hóa và văn học Nhật bản sang tiếng Việt. E-mail: lnthao@erct.com 

.............

® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ư của dịch giả 
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com"

.....