Bushido - The soul of Japan

 Nitobe Inazo

 VƠ SĨ ĐO

LINH HN CA NHT BN

 Lê Ngọc Thảo dịch (*)

 

CHƯƠNG XI

KHẮC KỈ (TỰ KIỀM CHẾ)

 

  Rèn luyện nhẫn nại nhồi nhét vào đầu ta tinh thần chịu đựng không than văn, mặt khác, giáo dục lễ nghĩa dạy ta không được lộ vẻ buồn rầu và đau khổ, khiến người khác mất vui, mất yên ổn. Tổng hợp của hai việc này tạo ra tâm tính khắc kỉ, cuối cùng h́nh thành một đặc tính của dân tộc, chủ nghĩa khắc kỉ ngoài mặt. Tôi gọi đó là chủ nghĩa khắc kỉ ngoài mặt v́ tôi tin rằng chủ nghĩa khắc kỉ không thể trở thành dân tộc tính được và v́ rằng một vài thói quen hoặc cử chỉ của người Nhật có thể bị xem là tàn khốc dưới mắt của người nước ngoài. Nhưng thật ra, chúng tôi cũng rất đa cảm, giống như tất cả mọi dân tộc trên thế giới này.

  Tôi c̣n nghĩ rằng ở một ư nghĩa nào đó người Nhật chúng tôi có thể c̣n dễ xúc động hơn những dân tộc khác nữa ḱa, v́ cố gắng ḱm hăm những t́nh cảm tự nhiên chỉ gây ra khổ đau mà thôi. Thử nghĩ trẻ em, nam cũng như nữ, từ thời thơ ấu, đă được dạy dỗ rằng không được khóc, không được than thở để vơi nỗi ḷng. Có lẽ đây là vấn đề của sinh lí học để xác định những nỗ lực như thế này có thể làm thần kinh trở thành sắt đá hay không, hay chỉ làm cho thần kinh trở nên mẫn cảm hơn.

  Trong thế giới samurai việc để lộ t́nh cảm lên mặt bị xem như ra vẻ “không phải nam nhi”. “Vui buồn không hiện ra mặt” được dùng để chỉ một tính cách mạnh mẽ. T́nh cảm tự nhiên nhất cũng cần phải ḱm hăm. Tỉ dụ, cha ôm con sẽ làm tổn thương uy nghiêm của cha; chồng không được hôn vợ, ở trước mặt người khác th́ không được, nhưng ở pḥng riêng th́ được chứ! Có một người trẻ nói kiểu cách, nhưng đôi phần phản ánh được sự thật, rằng “Người Mỹ hôn vợ trước mặt thiên hạ và đánh vợ trong pḥng riêng. Người Nhật ngược lại đánh vợ trước mặt thiên hạ nhưng hôn vợ trong pḥng riêng”.

  Có b́nh tĩnh ở tinh thần, trầm tĩnh trong hành động sẽ không bị bất cứ t́nh cảm nào chi phối. Tôi c̣n nhớ trong thời gian chiến tranh với nhà Măn Thanh (1894-1895), trước nhà ga ở một phố nọ, có một đám người tụ hợp để tiễn đưa người chỉ huy và bộ đội của một trung đoàn rời phố. Có một người Mỹ sống ở đó đă đến ga để xem, nghĩ rằng khi từ giă chắc sẽ có những tiếng la hét bùng nổ t́nh cảm, v́ cả nước đang phấn khởi cao độ và v́ trong đám đông có cha, có mẹ, có vợ, có người yêu của những người lính được tiễn đưa. Nhưng người Mỹ đó đă cảm thấy ḱ dị và thất vọng v́ khi tiếng c̣i thổi và tàu bắt đầu chuyển bánh, hằng ngàn người đă yên lặng lột mũ, cúi đầu tôn kính tiễn chào; không một vẫy khăn, không một tiếng la, chú ư lắm mới nghe được có tiếng khóc thầm trong yên lặng. Đời sống gia đ́nh cũng như thế. Tôi biết chuyện một người cha đă đứng suốt đêm sau cửa kéo nghe tiếng thở của con ḿnh đang nằm trên giường bệnh, nhất định không cho con thấy sự yếu ḷng của kẻ làm cha. Chuyện một người mẹ đến lúc lâm chung cũng nhất định không gọi đứa con đang đi học ở xa về v́ sợ rằng sẽ khuấy nhiễu việc học vấn của con. Lịch sử và đời sống hằng ngày của chúng tôi đầy rẫy những câu chuyện về những phụ nữ anh hùng không kém ǵ phụ nữ trong những trang sách cảm động nhất của Plutarch (sử gia, tùy bút gia Hy Lạp, 46-127, ND). Chắc chắn Ian Maclaren sẽ t́m ra được nhiều Market Howe trong đám nông dân của chúng tôi.

  Nhà thờ Cơ đốc ở Nhật Bản ít có những buổi truyền giáo sôi nổi, có thể được lí giải v́ tính tự chế này. Nam cũng như nữ, khi thấy linh hồn ḿnh cảm kích, bản năng trước tiên là yên lặng kiềm chế không cho nó lộ ra bên ngoài. Nhiệt t́nh và ḷng thành có thể làm họ cảm động, không ngăn được t́nh cảm, trong trường hợp đó họ có thể nói những điều ḿnh nghĩ, nhưng đây là chuyện hiếm có. Kể lại kinh nghiệm tâm linh không chừng mực, sẽ phạm điều cấm thứ ba trong thập giới (không được nói chuyện không chừng mực trước thượng đế, ND). Tai của người Nhật sẽ cảm thấy khó chịu khi phải nghe những lời nói thần thánh nhất, những kinh nghiệm thầm kín nhất ở trong ḷng, xổ ra trước đám đông hỗn tạp. Một samurai trẻ đă viết trong nhật kí “Mầy không cảm thấy những ư nghĩ thầm kín chuyển ḿnh nhè nhẹ trong mảnh đất linh hồn của mầy sao? Đây là lúc hạt giống bắt đầu đâm chồi. Không được nói ǵ cả, nói ra chỉ quấy rầy thôi. Hăy để nó nẩy mầm thầm lặng”.

  Dùng miệng lưỡi phát biểu những tư tưởng sâu kín và những t́nh cảm - đặc biệt về tôn giáo - đối với chúng tôi đó là dấu hiệu rơ ràng của việc thiếu suy nghĩ sâu xa hoặc thiếu thành thật. Tục ngữ có câu “hắn chỉ như trái lựu” để chỉ những người lanh miệng, nhiều lời “mở miệng to để lộ tâm t́nh của ḿnh”.

  Khi xúc động, chúng tôi cố câm miệng để che giấu xúc động, nhưng đây nhất định không phải v́ ḷng dạ người Á đông bướng bỉnh ngược ngạo. Nói năng đối với chúng tôi, đúng như một người Pháp đă nói, là “kĩ thuật giữ kín tư tưởng”.

  Hăy thử đến thăm một người bạn Nhật khi người đó có việc đau buồn nhất đời. Chắc chắn người bạn với cặp mắt đỏ ké hay với đôi má ướt lệ, sẽ mỉm cười đón anh. Thoạt đầu anh sẽ nghĩ chắc người đó bị loạn trí. Ép người bạn giải thích lí do, chắc chắn anh sẽ có được vài câu trả lời hết sức vô vị, tỉ dụ như “cuộc đời này đầy khổ ải” ; “Gặp nhau rồi sẽ phải chia tay nhau” ; “Sinh ra sẽ phải chết” ; “Tính tuổi của đứa con đă mất là việc ngu si, thế nhưng đàn bà dễ bị lôi kéo vào chuyện ngu si này” ; v.v và v.v. Nhà quí tộc Hohenzollern có câu nói cao quí là: “Hăy học cách im miệng chịu đựng”. Nhiều tư tưởng đối ứng câu nói này đă có ở nước Nhật trước đó khá lâu.

  Thật ra, khi sự yếu đuối của nhân tính bị đặt trước những thử thách cam go, người Nhật dễ ph́ cười. Tôi nghĩ rằng thói quen cười trước thử thách của người Nhật có nhiều lí do chính đáng hơn Democritus[1]. Khi gặp nghịch cảnh, ḷng bị hỗn loạn buồn phiền, người Nhật thường cười v́ không muốn cho người khác thấy ḿnh đang cố gắng giữ b́nh tĩnh trong ḷng. Cười là cách lấy lại thăng bằng đối với việc đau khổ hay giận dữ.

  V́ luôn bị đ̣i hỏi phải che giấu t́nh cảm, nên mọi người đă t́m van an toàn cho t́nh cảm của ḿnh ở những câu thơ ngắn gọn. Một thi sĩ ở thế kỉ thứ 10 nói rằng “Ở Nhật cũng như ở Trung Quốc, khi bị xúc động v́ ưu phiền người ta thường bộc lộ những đau buồn đắng cay của ḿnh qua lời thơ. Đau buồn khi nhớ đến đứa con đă mất, bà mẹ đă tưởng tượng cảnh con đang đi bắt chuồn chuồn như lúc c̣n sống, để an ủi nỗi đau khổ vô bờ bến của ḿnh.

   “Bắt chuồn chuồn, hôm nay đi đâu xa quá vậy con.”

  Tôi xin dừng ở đây không thêm thí dụ nữa, v́ tôi nghĩ tôi không đủ sức để dịch ra tiếng ngọai quốc những châu báu của văn học chúng tôi, những suy tư được vắt ra từng giọt từ những trái tim rớm máu để đan thành những lời thơ tuyệt hảo. Thật ra tôi chỉ muốn tŕnh bày những điều thật sự chúng tôi nghĩ ở trong ḷng, v́ dân tộc tính của chúng tôi thường bị xem hoặc như có vẻ chai cứng, lănh đạm, hoặc như là một hỗn hợp loạn trí giữa tươi cười và thất vọng, đôi khi bị nghi như có đầu óc không b́nh thường.

  Lại có thuyết cho rằng v́ thần kinh của người Nhật kém nhạy cảm nên họ chịu đựng được đau đớn và không sợ chết. Nghe như có lư trong phạm vi vừa nói. Câu hỏi sau đó là tại sao thần kinh của người Nhật lại kém nhạy cảm? Có thể v́ khí hậu của Nhật Bản không có tính kích thích như khí hậu của Mỹ. Có thể v́ thể chế quân chủ của chúng tôi không làm cho chúng tôi hứng khởi cuồng nhiệt như thể chế Cộng ḥa của Pháp. Hoặc có thể v́ người dân chúng tôi đă không sốt sắng đọc Sartor Resartus (Y thường Triết học, ND) như người Anh. Cá nhân tôi, tôi cho rằng v́ chúng tôi quá nhạy cảm, t́nh cảm của chúng tôi quá mănh liệt, chúng tôi cần phải biết và không ngừng kiềm hăm ḿnh; nhưng lí giải thế nào đi nữa cũng sẽ không chính xác nếu không xem xét việc tu dưỡng tính khắc kỉ từ xưa của người Nhật.

  Tu dưỡng khắc kỉ dễ đi đến chỗ trở nên quá độ. Khắc kỉ quá độ có thể ngăn chận ḍng chảy lành mạnh của tâm hồn, có thể làm cho người ta trở thành hẹp ḥi, kỳ quái, có thể sinh ra tính cuồng tín, ngụy thiện, thiếu ái t́nh. Một đức tính dầu cao thượng đến mức nào đi nữa, cũng có mặt trái, có giả dối. Chúng ta phải biết chỗ ưu tú tích cực của mỗi đức tính và theo đuổi lí tưởng tích cực đó. Lí tưởng của khắc kỉ, trong cách nói của người Nhật, là giữ cho ḷng ḿnh được b́nh tĩnh, mượn cách nói của Hy Lạp, là đạt đến trạng thái euthymia, theo Democritus, đó là trạng thái tốt lành tối cao.

  Khắc kỉ đạt đến cực điểm, hiện ra rơ nhất trong chế độ tự sát, chế độ đầu tiên trong hai chế độ mà tôi sẽ tŕnh bày ở phần sau, được gọi là tự sát và phục thù.

 

[1] Democritus (460 trước CN – 370 trước CN): Democritus được mọi người biết như là triết gia cười của cổ đại Hy Lạp v́ trong chủ thuyết của ông, ông đề cao giá trị của sự vui tươi. Ngoài ra ông c̣n được biết là một trong hai người đă dựng lên lí thuyết nguyên tử cũ.

 

  Xem tiếp :  Chương 12       Trở về  : Mục Lục

 


* Lê Ngọc Thảo :

Sinh quán: Quơn long, quận Chợ gạo, tỉnh Định Tường (tỉnh Tiền Giang nay). Tiểu học Chợ gạo, Trung học Nguyễn đ́nh Chiểu (Mỹ tho) (1959-1966). Sang Nhật năm 1967, Đại học Tohoku, Cao học Công nghệ Thông tín. Hiện là Kỹ sư thiết kế hảng Sony EMCS Nhật bản. Sở thích: Săn lùng (&T́m hiểu) Rau dại (Sansai) và Nấm (Kinoko) Nhật bản. Nghiệp dư: Dịch thuật dữ liệu văn hóa và văn học Nhật bản sang tiếng Việt. E-mail: lnthao@erct.com 

.............

® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ư của dịch giả 
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com"

.....