Bushido - The soul of Japan

 Nitobe Inazo

 VƠ SĨ ĐO

LINH HN CA NHT BN

 Lê Ngọc Thảo dịch (*)

 

CHƯƠNG VX

S CM HÓA CA VƠ SĨ ĐO

 

  Đo đc ca vơ sĩ đo cao hơn mc tng quát trong đi sng ca quc dân rt xa và trước nay tôi cũng ch kho sát mt vài đnh cao ni bt trong s đó. Khi mt tri mc, trước tiên, đnh núi cao nht nhum hng, ri t t ánh sáng mi bt đu chiếu xung thung lũng. Ging như thế, h thng luân lí trước tiên soi sáng giai cp vơ sĩ, theo ḍng chy ca thi gian, mt s người trong đám dân thường bt đu chú ư và noi theo. Ch nghĩa dân ch dng người vương gi tri ban thành người lănh đo và ch nghĩa quí tc truyn bá tinh thn vương gi ra trong khp mi người. Đo đc cũng truyn nhim không kém ǵ ti ác. Emerson  có nói rng: “Trong cùng mt bn, ch cn có mt người khôn th́ c bn đu khôn. S truyn nhim nó nhanh như thế đó.” Không có bt c giai cp nào ca xă hi có th ngăn chn sc truyn bá ca cm hóa v đo đc.

  Chúng tôi có th k thao thao bt tuyt cuc tiến quân dành thng li cho t do ca dân Anglo-Saxon, nhưng vic này ít khi được đi chúng thúc đy. Đng nào đây cũng ch là s nghip ca các hương sĩ và gentlemen phi không? Taine rt đúng khi cho rng: “Ba âm được dùng phía bên kia eo bin có th tóm tt lch s ca xă hi nước Anh”. Đi vi phát ngôn như thế đó, ch nghĩa dân ch s đưa ra phn bin đy t tin, và chc hn s hi li như sau: “Lúc Adam bi đt, Eve dt vi, th́ gentlemen đâu nh?” Tht là đáng bun v́ gentleman không có Eden. T tiên ca nhân loi phi chu đau kh và phi tr giá đt cho s vng mt ca gentleman. Nếu gentleman có đó th́ thiên đường không nhng đy hương v, t tiên chúng ta không cn phi chu đau kh mà vn có th hc hi được rng vic bt phc tùng đi vi Jehovah (Thượng đế, ND) có nghĩa là bt trung và nhc nhă, là phn bi và phn nghch.

  Nht Bn ca quá kh có được là nh ơn ca vơ sĩ. Vơ sĩ không nhng là cành hoa ca quc gia mà c̣n là gc r na. Tt c mi ân hu ca Thượng đế đu thông qua h đến vi mi người. V mt xă hi, vơ sĩ đă tách ḿnh ra khi qun chúng, nhưng h đă lp ra tiêu chun đo đc cho qun chúng, t ḿnh thành mô phm, hướng dn qun chúng. Tôi tha nhn trong vơ sĩ đo có giáo hun ni b và công khai. Giáo hun công khai nhm vào li ích chung, gi ǵn an ninh và hnh phúc cho xă hi, giáo hun ni b có tính đo đc thun túy, nhn mnh vic thc hành hành vi đo đc.

  Thi ḱ k sĩ đo thnh hành nht Âu châu, k sĩ cũng ch là mt phn nh trong dân s. Nhưng như Emerson đă nói “phân na kch và tt c tiu thuyết trong văn hc Anh quc, t thi Philip Sidney (thi sĩ thế k 16, ND) đến thi Walter Scott (tiu thuyết gia thế k 18, ND) đu nhm miêu t nhân vt này (gentleman).” Nếu thay Sidney và Scott bng Chikamatsu (1653-1724) và Bakin (1767-1848), các bn s thy rơ đc tính ch yếu ca văn hc s Nht Bn.

  Dân chúng được gii trí và hc hi qua nhiu h́nh thái - din kch, kí tch (tiếng Nht là “Yose”: ngh thut k chuyn gm chuyn cười, chuyn vũ dũng v.v…, ND), kch búp bê Joruri, tiu thuyết – ly ch đ t nhng câu chuyn ca vơ sĩ. Nông dân quây qun quanh bếp nghe k đi k li chuyn ca trung thn Benkei đi vi ch tướng Yoshitsune (1159-89), hoc chuyn vũ dũng ca hai anh em Soga (1172-93; 1174-93) mà không bao gi thy chán. Bên cnh bếp, bn tr nghch ngm há ming, lng tai nghe cho đến khi ci trong ḷ cháy hết mà ḷng vn c ro rc. Trong tim buôn, người gi tim, thng bé bán hàng, sau khi hết công vic trong ngày, đóng ca tim, cùng nhau quây qun, nghe k chuyn v Hideyoshi (1536-98), v Nobunaga (1534-82) cho đến khuya, mt mi lim dim trong gic mơ thoát khi nhng ni kh nhc ca công vic hàng quán, và đưa h vào cnh đi t́m công danh trên chiến trường. Tr mi chp chng c̣n nói đt, cũng được dy k li chuyn mo him c tích Momo Taro đi chinh pht đo ông k. Ngay c nhng đa con gái ái m sâu sc ḷng dũng cm và đc đ ca vơ sĩ, cũng ham nghe nhng câu chuyn ca vơ sĩ, ta như nàng Desdemona (trong bi kch Othello ca Shakespeares, ND).

  Vơ sĩ đă tr thành lí tưởng cao đp ca toàn th dân tc. Trong qun chúng có câu hát rng “Hoa th́ phi là hoa anh đào, con người th́ phi là vơ sĩ.” Giai cp vơ sĩ b cm tham gia thương nghip nên đă không trc tiếp giúp đ thương nghip. Thế nhưng không có phương thc hot đng nào, không có cách suy nghĩ nào, trong mt chng mc nào đó, đă không nhn kích thích t vơ sĩ đo. Vơ sĩ đo đă trc tiếp hay gián tiếp hun đúc nên tri thc và đo đc ca Nht Bn.

  Ông Mallock (nhà văn người Anh, 1849-1923, ND), trong tác phm “Ch nghĩa quí tc và s tiến hóa” có tht nhiu ám th, đă hùng bin nói rng “s tiến hóa xă hi, chng nào c̣n khác vi s tiến hóa ca sinh vt, có th được đnh nghĩa là kết qu không d đnh, có được do ư chí ca vĩ nhân.” Và ông c̣n nói rng s tiến b ca lch s không phi do s cnh tranh sinh tn ca toàn th xă hi, mà có được do s cnh tranh gia mt thiu s người trong cng đng trong vic ch đo, chi phi, mướn s đông đi chúng làm vic bng cách làm tt nht. Không phi là không có ch đ phê phán v s thích đáng ca ngh lun này nhưng nhng ǵ mà vơ sĩ đă đóng góp cho s tiến b xă hi ca đế quc chúng tôi, đ đ chng thc cho li nói trên.

  Tinh thn vơ sĩ đo đă thâm nhp vào mi giai cp trong xă hi như thế nào, điu này có th thy được qua s phát trin ca mt giai cp đc bit, được gi là “otoko-date”, giai cp ca nhng đu lănh thiên phú ca ch nghĩa dân ch. H là nhng con người cương ngh, hào hùng, thân th tràn đy sc mnh. Đng thi h cũng là người đi bin bo v quyn li ca tng lp th dân. H có trong tay hng trăm, hng ngàn b h sn sàng hiến dâng th xác cùng sinh mnh, tài sn cũng như danh d có trên đi, đ phc v th lănh, ging như nhng samurai phc v dai-myo. Được s ng h rng răi ca qun chúng lao đng hung hăng và liu lĩnh, nhng đu lănh thiên phú này đă to ra được mt lc lượng đáng s, đ sc ngăn chn s hoành hành ca giai cp cm hai kiếm (đ ch giai cp vơ sĩ, ND).

  Vơ sĩ đo bt ngun t mt giai cp xă hi, chia ra nhiu ng chy xung, tác dng như mt th gây men trong đi chúng, cung cp tiêu chun đo đc cho toàn th nhân dân. Vơ sĩ đo khi đu như là vinh quang ca tng lp ưu tú (tng lp élite, tng lp được chn lc, ND), dn theo thi gian, vơ sĩ đo đă tr thành khát vng và cm ng linh thiêng ca toàn th quc dân. Qun chúng đă không th đt đến mc đ đo đc cao ca vơ sĩ, nhưng “yamato-damashi”, có nghĩa là “hn Yamato” (Yamato là tên cũ ca nước Nht, ND) đă tr thành t ng tượng trưng cho tinh thn ca dân tc. Nếu tôn giáo, như Matthew Arnold đnh nghĩa, là “đo đc phát sinh t nhng cm đng do t́nh t mang đến” th́ ít có h thng đo đc nào ngoài vơ sĩ đo được lit vào hàng tôn giáo. Moto-ori (1730-1801) đă ngâm câu thơ sau đây, đ biu hin li nói không thành tiếng ca dân tc chúng tôi.

     Hn Yamato ca đo quc
     Ng
ười l hi đâu
     Hoa anh đào d
i
     Th
ơm mùi trong sáng sm.

  Vâng, “sakura” (anh đào, ND) là hoa mà quc dân Nht Bn yêu thích t ngàn xưa, là tượng trưng cho khí cht dân tc Nht Bn. Hăy đc bit đ ư câu thơ “hoa anh đào di, thơm mùi trong sáng sm”.

  Yamato-damashi không phi là mt th hoa mm yếu, đó là mt th hoa di – vi ư nghĩa là t nhiên, là loài hoa đc hu ca đt nước chúng tôi. nước khác cũng có th có nhng loài hoa ging như vy, nhưng v bn cht, nht đnh đây là loi hoa t sinh, ch đt nước chúng tôi. Nhưng không phi ch v́ được sinh ra đu tiên nước Nht mà chúng tôi yêu thích đâu. Không có loi hoa nào có v đp tác đng đến cm giác thm m ca chúng tôi bng v đp cao nhă ca hoa anh đào. Người Tây phương yêu thích hoa hng, nhưng chúng tôi khác. Hoa hng thiếu v đơn thun ca hoa anh đào. Ngoài ra, c̣n na, hoa hng giu gai dưới v đp du ngt, c bám díu vào cuc sng, ta như ghét s cái chết, thà tàn úa trên cành ch nht đnh không chu rng khi c̣n đang n, màu sc rc r cùng mùi thơm nng nàn - tt c đu là nhng đc cht khác hn vi hoa anh đào. Hoa anh đào ca chúng tôi không mang dao găm hay cht đc dưới v đp ca ḿnh, lúc nào cũng sn sàng ĺa đi theo tiếng gi ca t nhiên, màu sc không hoa l, mùi thơm du nh không bao gi chán. V đp ca màu sc và h́nh dng gii hn trong cái nh́n b ngoài và đó là tính cht c hu ca thc th. Trong khi đó, mùi thơm bng bnh, nh bay lên tri ta như hơi th ca cuc sng. V́ l đó nên hương thơm, v thuc ca nó có vai tṛ quan trng trong tt c mi nghi thc tôn giáo. Có mt cái ǵ đó linh thiêng trong mùi hương ca hoa anh đào. Khi mt tri mc, chiếu sáng ḥn đo cc đông này, hoa anh đào ta mùi hương thơm du trong không khí ban mai, không có cm giác nào thanh khiết, sng khoái bng cm giác khi hít đy ngc mùi thơm ca mt ngày tươi đp.

  Sau khi ngi được mùi thơm ngt du, ngay như đng To Hóa cũng đă có được quyết đnh mi trong ḷng (Cu ước – Sáng thế k viii.21). Thế nên không có ǵ l khi hoa anh đào n, thi tiết thơm tho kêu gi tt c nhân dân trong đt nước chúng tôi ra khi căn nhà cht hp ca ḿnh. Trong mt thi gian ngn, du tay chân h có quên mt kh nhc, du ḷng h có quên mt đau bun, th́ cũng đng qu trách h. Khi nim vui ngn ngi chm dt, h s quay li vi công vic hng ngày vi sc mnh và quyết tâm mi. Vi nhng lí do này, anh đào đúng là hoa ca dân tc chúng tôi.

  Thế nhưng, đp và d rng, hoa bay theo chiu gió, ta mt làn hương ri tiêu tan vĩnh vin. Hoa này tiêu biu cho “hn Yamato” hay hn Yamato mng manh d tiêu tan ging như hoa?

 

  Xem tiếp :  Chương 16       Trở về  : Mục Lục

 


* Lê Ngọc Thảo :

Sinh quán: Quơn long, quận Chợ gạo, tỉnh Định Tường (tỉnh Tiền Giang nay). Tiểu học Chợ gạo, Trung học Nguyễn đ́nh Chiểu (Mỹ tho) (1959-1966). Sang Nhật năm 1967, Đại học Tohoku, Cao học Công nghệ Thông tín. Hiện là Kỹ sư thiết kế hảng Sony EMCS Nhật bản. Sở thích: Săn lùng (&T́m hiểu) Rau dại (Sansai) và Nấm (Kinoko) Nhật bản. Nghiệp dư: Dịch thuật dữ liệu văn hóa và văn học Nhật bản sang tiếng Việt. E-mail: lnthao@erct.com 

.............

® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ư của dịch giả 
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com"

.....