Bushido - The soul of Japan

 Nitobe Inazo

 VƠ SĨ ĐO

LINH HN CA NHT BN

 Lê Ngọc Thảo dịch (*)

 

CHƯƠNG XVI

TINH THN VƠ SĨ ĐO
V
N C̉N SNG MĂI?

 

  S xâm nhp như vũ băo ca văn minh tây phương trên đt nước chúng tôi đă quét sch mi tàn tích ca qui phm có t xưa hay không?

  Tht là đau bun nếu linh hn ca mt dân tc có th mt nhanh. Nếu quá d dàng ngă quỵ trước nh hưởng ngoi lai như thế, th́ qu tht đó là linh hn nghèo nàn.

  H́nh th tp hp ca nhng yếu t tâm lí to nên dân tc tính dính cht vi dân tc tính ging như “vi cá, m chim, răng ca đng vt ăn tht, nhng th không th tách ri khi nhng loài vt đó.” Trong quyn sách gn đây (The Psychology of People, p.33), đy nhng khái quát hoa mĩ và nhng qu quyết nông cn, ông Le Bon đă viết: “Nhng khám phá da vào trí thc, là di sn chung ca nhân loi, nhưng s trường hay s đon trong đc tính ca mi dân tc là di sn ch dân tc đó. Nhng di sn này cng như nham thch, du có dùng nước ra ngày ra đêm hng my thế k đi na, cũng ch có th làm ṃn được nhng ch g gh mt ngoài.” Đây là câu nói mnh m và đáng được suy nghĩ nếu tht s có nhng s trường và s đon ca đc tính to nên di sn riêng bit cho mi dân tc. Trước khi Le Bon bt đu viết sách khá lâu, nhng hc thuyết có tính cách công thc loi này, được tŕnh làng nhưng đă b Theodor Waitz (hc gi v tâm lí và nhân chng người Đc, 1821-64, ND) và Hugh Murray làm cho cng hng. Trong quá tŕnh nghiên cu nhng đc tính ln lượt được vơ sĩ đo ch dy, chúng tôi đă ly nhng đin c Âu châu ra đ so sánh và kim chng, nhưng chúng tôi không thy có đc tính nào là di sn riêng bit ch vơ sĩ đo. Đúng là khi nhng đc tính ca đo đc kết hp li, nó s cho ra mt h́nh th hết sc đc đáo. Đó là tp hp mà Emerson gi là “kết qu phc hp mà các phân t toàn là nhng sc mnh vĩ đi.” Thế nhưng ông triết gia Concord ( đây ch Emerson v́ Emerson xut thân Concord, (tiu bang Philadelphia M), ND) này đă không xem đó là di sn riêng ca mt dân tc, hay ca mt quc dân như Le Bon đă nói, mà cho rng “đó là yếu t liên kết nhng nhân vt có thế lc nht trong mi quc gia, làm cho h hiu nhau và đng cm ln nhau; và yếu t đó rành mch đến đ mi người không cn phi dùng nhng phù hiu kiu Mason mà vn có th cm nhn được ngay tc khc.”

  Nhng đc tính mà vơ sĩ đo đă đóng n lên trên dân tc chúng tôi, đc bit đi vi samurai, tuy không th nói là đă thành “yếu t không th thiếu được đi vi chng tc,” nhưng sc sng mà nó có th́ tht rơ ràng. Gi th cho du vơ sĩ đo ch là mt sc mnh vt lí, nhưng vn đng lượng mà nó tích t được trong khong thi gian by trăm năm qua, có mun chn li gp cũng không được. Và cho dù vơ sĩ đo ch được tha kế do di truyn đi na, nh hưởng ca nó chc chn đă lan tràn rng răi. Theo cách tính ca M. Cheysson, nhà kinh tế hc người Pháp, gi th trong mt thế k có ba thế h thay đi th́ “trong mch máu ca mi người chúng ta ít ra cũng có máu huyết ca hai mươi triu người sng năm 1000 tây lch.” Người nông phu nghèo nàn đào xi đt đai, “c̣ng lưng v́ gánh nng ca thế k”, có trong huyết qun ca ḿnh máu huyết ca nhiu thi đi, và hn không ch là anh em ca trâu nga mà cũng là anh em ca chúng ta.

  Vơ sĩ đo đă thôi thúc dân tc và cá nhân chúng tôi bng mt sc mnh vô h́nh, khó cưỡng. Yoshida Shoin (1830-59), mt trong nhng người tiên phong oanh lit nht ca Nht Bn hin đi, trong đêm trước ngày b x h́nh, đă ngâm hai câu thơ dưới đây, như mt t thú chân thành ca dân tc.

  Biết vic ḿnh làm s dn đến t l.
  H
n Yamato nào dng li được đâu.

  Vơ sĩ đo, tuy không được trang b v h́nh thc, đă và hin nay vn là tinh thn hot đng và là đng lc ca dân tc.

  Ông Ransome (thi nhân người M, ND) có nói: “Hin nay nước Nht có ba Nht Bn cùng tn ti cnh bên nhau, - mt Nht Bn cũ xưa chưa hoàn toàn tiêu mt; mt Nht Bn mi, v mt tinh thn, ch va mi được sinh ra; và mt Nht Bn thi ḱ quá đ, đang phi kinh qua nhng thng kh quyết đnh vn mng ca ḿnh.” Nhiu đim trong câu nói này rt đúng đi vi nhng chế đ c th, rơ rt, nhưng cn phi sa đi đôi chút khi áp dng vào nhng quan nim đo đc căn bn; v́ vơ sĩ đo, k to lp và là sn phm ca Nht Bn cũ, vn là nguyên lí có tính ch đo đi vi Nht Bn trong thi quá đ và s cho thy đó là sc mnh to ra mt thi đi mi.

  Nhng chính tr gia đang lèo lái Nht Bn trong trn cung phong phc c vương triu và trong cơn lc duy tân quc gia, là nhng người ch biết nhng giáo hun đo đc ca vơ sĩ đo. Gn đây có mt vài tác gi ngoi quc đă t́m cách chng minh rng nhng nhà truyn giáo Cơ đc đă có nhng đóng góp to ln trong vic kiến thiết mt Nht Bn mi. Tôi vui ḷng trao tng danh d cho nhng ai có danh d đó; nhưng tht ra khó có th trao danh d này cho nhng người truyn giáo tt lành. Tôi nghĩ nhng người truyn giáo nên tuân th giáo hun trong thánh thư rng “hăy quy danh d v người khác” th́ có l s hp vi chc v ca h hơn là mang ra nhng đ̣i hi không có bng chng làm hu thun. Đi vi tôi, tôi tin rng nhng người truyn giáo Cơ đc đang tn lc cho nhng s nghip to ln ca Nht Bn trong lănh vc giáo dc, đc bit trong vic giáo dc đo đc, nhưng nhng hot đng v tâm linh tuy đích xác nhưng có v thn bí và vn c̣n n ḿnh trong ṿng bí mt ca thn thánh. Nhng s nghip ca các nhà truyn giáo chnh hưởng gián tiếp. Không, cho đến nay, hu như không thy các nhà truyn giáo Cơ đc có cng hiến vào vic h́nh thành tính cách ca mt Nht Bn mi. Không, du sao đi na, chính vơ sĩ đo, thun túy và đơn thun, đă kích thích chúng tôi. Hăy nh́n th tiu s ca nhng nhân vt đă to ra nước Nht Bn mi như Sakuma (1811-64), Saigo (1827-77), Okubo (1830-78), hay Kido (1833-77), và cũng không cn phi nói đến nhng chuyn do nhng nhân vt hin c̣n sng k li, như Ito (1841-1909), Okuma (1838-1922), Itagaki (1837-1919) v.v… các bn s thy nhng người này suy nghĩ và hành đng do s thúc gic ca vơ sĩ đo. Henry Norman, sau khi quan sát và nghiên cu Vin đông, đă nói rơ rng Nht Bn có mt đim duy nht khác vi các quc gia chuyên chế Á đông là “nhng điu nghiêm khc nht, cao c nht, chính xác nht trong nhng qui tc v danh d mà nhân loi đă nghĩ ra được t trước đến nay, có uy thế chi phi trong quc dân.” Đây là câu nói đ cp đến nguyên đng lc kiến thiết nước Nht Bn mi như ngày nay và cũng là nguyên đng lc đưa Nht Bn đt đến s phn được đnh trong tương lai.

  S biến h́nh ca Nht Bn là s tht mà tt c thế gii đu biết. Đương nhiên có rt nhiu đng lc thúc đy trong vic làm nên s nghip to ln này, nhưng nếu được hi đâu là đng lc chính, th́ chc mi người s không do d mà bo rng đó là vơ sĩ đo. Khi đt nước chúng tôi m ca thông thương vi ngoi quc, khi chúng tôi ci thin sinh hot mi mt, khi chúng tôi bt đu hc hi chính tr và khoa hc tây phương, nguyên đng lc mang tính ch đo ca chúng tôi không phi là vic khai thác tài nguyên vt cht, cũng không phi là vic làm tăng ca ci, và không cn phi nói đó cũng không phi là vic bt chước mt cách mù quáng nhng phong tc phương tây.

  Người đă quan sát tường tn các dân tc và chế đ Á đông đă viết:

  Chúng ta luôn nghe vic Âu châu đă nh hưởng đến Nht Bn như thế nào mà quên mt rng s thay đi ca đo quc này là điu hoàn toàn có tính t phát. Không phi Âu châu đă ch dy Nht Bn, nhưng chính Nht Bn đă t ḿnh hc hi phương pháp t chc ca Âu châu, v dân s cũng như v quân s, và điu này đă to ra thành công cho đến ngày hôm nay. My năm trước đây, người Th nhĩ kỳ đă nhp khu đi bác ca Âu châu, ging như vy, người Nht đă nhp khu khoa hc cơ khí ca Âu châu. Nói đúng ra đó không phi là nh hưởng.” Và ông Townsend (nhà báo, 1831-1911, trong “Asia and Europe”, p.28, ND) viết tiếp “và nếu không th nói là Anh quc đă chu nh hưởng ca Trung quc v́ đă nhp khu trà t Trung quc th́ tôi xin hi nhng tông đ, nhng triết gia, nhng chính tr gia, hoc nhng k git dây nào ca Âu châu, k nào đă ci to Nht Bn?”

  Ông Townsend đă có mt nhn thc trác tuyt rng nguyên đng lc to ra s biến đi ca Nht Bn nm trong người Nht Bn; và nếu ông đi sâu hơn trong vic quan sát tâm lí ca người Nht, vi s quan sát sc bén ca ông, chc chn ông s d dàng nhn ra rng nguyên đng lc đó chính là vơ sĩ đo. Nghĩa là ḷng trng danh d đă khiến người Nht không th chu đng được vic b coi r như mt thế lc nhược tiu - và đó là đng cơ mnh m nht. Nhng đn đo v tin bc hay v công ngh hóa ln ln được đánh thc trong quá tŕnh chuyn đi ca quc gia.

  Tác đng ca vơ sĩ đo ngày nay vn c̣n rơ ràng mà người không chú tâm cũng có th biết được. Ch cn liếc nh́n sinh hot ca người Nht cũng đă rơ. Nếu đc nhng tác phm ca Hearn (tên Nht là Koizumi Yagumo, ND), người din gii trung tht nht và hùng bin nht v tâm t́nh ca người Nht, th́ s biết được rng nhng hot đng trong con tim người Nht mà ông miêu t chính là hot đng ca vơ sĩ đo. L nghĩa ph biến trong dân gian được mi người biết đó là di sn ca vơ sĩ đo, không cn phi nói li. “Bn Nht lùn” (tuy ngày nay đă cao ln, ND) nhưng có sc chu đng v th xác, có ngh lc và dũng cm, điu này đă được chng minh đy đ trong chiến tranh Nht-Thanh. “Có dân tc nào có ḷng trung quân ái quc hơn người Nht không?” là câu hi được nhiu người hi; và chúng tôi có th hănh din tr li là “không có”. Chúng tôi phi cm ơn vơ sĩ đo.

  Mt khác, phi công b́nh nh́n nhn rng vơ sĩ đo có trách nhim ln v nhng khuyết đim và s đon có trong tính cách ca người Nht. Dân tc chúng tôi thiếu mt triết hc sâu xa - mc dù trong lănh vc nghiên cu khoa hc có mt s người tr ni danh trên thế gii, nhưng không có ai có cng hiến trong lănh vc triết hc – v́ chế đ giáo dc ca vơ sĩ đo lơ là vi vic hun luyn v h́nh nhi thượng. Cm giác v danh d có trách nhim đi vi t́nh cm cc đoan và tính cht d tr thành quá khích ca dân tc chúng tôi. Nếu dân tc chúng tôi có tính t tôn t đi như mt s người ngoi quc phê phán, th́ đó cũng là do s quá trn, có tính cách bnh hon ca ḷng trng danh d.

  Khách ngoi quc khi đi du lch Nht Bn thường thy có nhiu người tr đu tóc bù xù, ăn mc lếch thếch, tay cm sách hay gy to, đi nghênh ngang ngoài đường ph vi v chng đ ư ǵ đến vic thế tc. Đó là thư sinh. Trái đt này quá nh và ṿm tri này cũng không đ cao đi vi hn ta. Hn có thuyết ca riêng ḿnh v vũ tr và nhân sinh. Hn sng trong lâu đài lơ lng trên không trung và thường ăn nhng câu nói sâu xa v trí tu. Ánh mt hn sáng ngi ánh la ca tham vng; ḷng hn khát khao trí thc. Nghèo túng ch là kích thích đy hn tiến ti, ca ci trong thế gian dưới mt hn ch là nhng th trói buc phm tính. Hn là hoá thân ca ḷng trung quân ái quc, là người t cho ḿnh có trách nhim gi ǵn danh d quc gia. Hn là mt mnh v cui cùng ca vơ sĩ đo vi tt c mĩ đc và khuyết đim.

  nh hưởng ca vơ sĩ đo vn c̣n mnh và cm r rt sâu, nhưng như tôi đă tŕnh bày, s cm hóa này đă tr thành câm lng và vô ư thc. Khi nhng quan nim mà chúng tôi đă kế tha b đánh đng, con tim ca dân tc chúng tôi s phn ng ngay tc khc, vi bt ḱ lí do ǵ. V́ thế, quan nim v đo đc du có ging nhau nhưng nếu được din t bng mt thut ng mi s có hiu lc khác hn vi trường hp được din t bng mt t ng có trong vơ sĩ đo cũ. Có mt tín đ Cơ đc xa lánh con đường tín ngưỡng, mc sư đă c gng khuyên bo hn nhưng vn không th cu hn ra khi khuynh hướng sa ngă. Khi mc sư nói đến ḷng trung nghĩa, nghĩa là ḷng thành mà hn đă th vi chúa quân, hn đă ci tâm quay v vi tín ngưỡng. Ch “trung nghĩa” đă làm sng li tt c nhng t́nh cm cao quí mà hn có, được tr thành m áp. Có mt đám hc sinh bướng bnh mt trường cao đng n, đă tiếp tc gây n ào không chu hc trong mt thi gian dài v́ bt măn đi vi mt thy giáo, nhưng nhng hc sinh này đă gii tán vi hai câu hi đơn gin ca thy hiu trưởng. “Thy ca các em có phi là mt nhân vt có phm giá hay không? Nếu phi, các em phi tôn trng thy và gi thy li trường. Hay, thy ca các em là mt con người yếu đui? Nếu vy th́ vic đy mt người đang ngă, nào phi là vic làm ca đng mày râu đâu.” Vic phin hà này bt đu t vic thy giáo thiếu kh năng v khoa hc, nhưng nếu so sánh vi vn đ đo đc mà thy hiu trưởng đă đưa ra, vic đó không c̣n quan trng na. S cách tân đo đc cường đ ln có th được thành tu bng cách kích thích nhng t́nh cm đă được vơ sĩ đo hàm dưỡng.

  Mt nguyên nhân ca s tht bi trong vic truyn giáo là phn đông nhng người truyn giáo hoàn toàn không biết lch s ca chúng tôi. Có người nói “cn ǵ phi đ ư đến lch s ca bn d giáo.” Kết qu là h đă tách tôn giáo ca h ra khi nhng cách thc suy tư mà chúng tôi và t tiên chúng tôi đă quen thuc hng my thế k. Chế nho lch s ca mt quc gia à? H không biết rng, quá tŕnh ca bt c dân tc nào, ngay nhng th dân lc hu nht không có kí lc Phi Châu, cũng có mt trang trong lch s tng quát ca nhân loi, do chính tay thượng đế viết. Đó là trang giy cũ đy ám hiu mà con mt thông thái có th đc và ln ṃ ra được nhng du tích ca ngay c nhng chng tc đă b dit vong. Trong con tim có triết lí và sùng đo, nhân chng là nhng kí hiu mà thượng đế đă v mt cách rơ ràng, bng màu trng hoc màu đen ging như màu da ca h. Nếu cách so sánh có th chp nhn được, th́ ging người da vàng đă to ra được mt trang quí báu viết bng ch tượng h́nh bng vàng. Không cn đ ư đến quá tŕnh ca dân tc, nhng nhà truyn giáo ch trương rng Cơ đc giáo là mt tôn giáo mi, trong khi đó, theo tôi, đó chng qua là mt câu chuyn xưa, rt xưa. Nếu câu chuyn này được din t bng nhng t ng d hiu, nghĩa là bng nhng t vng hp vi s phát trin v đo đc ca mt dân tc, th́ chc chn s d dàng có được ch ng trong con tim ca mi người, bt k chng tc hay quc tch ca h. Đo Cơ đc dưới h́nh thc M hay Anh – nghĩa là Cơ đc giáo mang nhiu không tưởng và th hiếu ca chng tc Anglo-Saxon hơn là thánh sng và s tinh khiết ca đc Jesus - ch là mm cây èo ut khó ráp vào gc cây vơ sĩ đo. Nhà truyn bá đo mi có nên nh c gc, r, cành lá đ gieo ht ging phúc âm lên mnh đt đă b tàn phá hay không? Phương pháp anh hùng này có th áp dng được - Hawaii. Nơi đó, mt giáo hi có tính chiến đu được cho là đă thành công hoàn toàn trong vic cướp bóc ca ci và tiêu dit th dân. Nhưng phương pháp này nht đnh hoàn toàn không th áp dng được Nht Bn. Không, đó là phương pháp mà chính đc Jesus nht đnh không bao gi áp dng trong vic kiến thiết vương quc ca ngài trên trái đt này.

  Tôi xin đưa ra nhng li nói sau đây ca mt thánh đ sùng đo, đng thi cũng là mt hc gi uyên thâm (ông Jowett trong “Sermons on Faith and Doctrine”, ND).

  “Người ta đă chia thế gii này ra thành người d giáo và tín đ Cơ đc mà không đ ư rng có không biết bao nhiêu điu thin giu ḿnh trong k trước và không biết bao cái ác trn ln vi người sau. H đem ch tt nht ca ḿnh ra so sánh vi ch xu nht ca người bên cnh, so sánh lí tưởng ca đo Cơ đc vi cái h bi ca Hy Lp hoc ca Á đông. H không mun vô tư, ngược li h vui ḷng gom góp tt c nhng ǵ được xem như là đim tt ca tôn giáo ca h và tt c nhng ǵ có th dùng đ ph báng mi h́nh thc ca tôn giáo khác.”

  Tuy có nhiều lỗi lầm về mặt cá nhân, nhưng có điều không thể nghi ngờ được là nguyên lí căn bản của tôn giáo mà họ tin, có một sức mạnh to lớn mà chúng ta cần phải nghiên cứu khi nghĩ đến tương lai của vơ sĩ đạo. Thời gian dành cho vơ sĩ đạo h́nh như chẳng c̣n bao nhiêu. Có những điềm xấu ở trên không, báo trước tương lai của vơ sĩ đạo. Không phải chỉ có điềm xấu, nhiều thế lực ghê gớm đang dần dần có hành động hăm dọa vơ sĩ đạo

 

  Xem tiếp :  Chương 17       Trở về  : Mục Lục

 


http://www.sacred-texts.com/shi/bsd/index.htm

* Lê Ngọc Thảo :

Sinh quán: Quơn long, quận Chợ gạo, tỉnh Định Tường (tỉnh Tiền Giang nay). Tiểu học Chợ gạo, Trung học Nguyễn đ́nh Chiểu (Mỹ tho) (1959-1966). Sang Nhật năm 1967, Đại học Tohoku, Cao học Công nghệ Thông tín. Hiện là Kỹ sư thiết kế hảng Sony EMCS Nhật bản. Sở thích: Săn lùng (&T́m hiểu) Rau dại (Sansai) và Nấm (Kinoko) Nhật bản. Nghiệp dư: Dịch thuật dữ liệu văn hóa và văn học Nhật bản sang tiếng Việt. E-mail: lnthao@erct.com 

.............

® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ư của dịch giả 
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com"

.....