Bushido - The soul of Japan

 Nitobe Inazo

 VƠ SĨ ĐO

LINH HN CA NHT BN

 Lê Ngọc Thảo dịch (*)

 

CHƯƠNG XVII

TƯƠNG LAI CA VƠ SĨ ĐO

 

  Ít có so sánh lch s chí lí gia k sĩ đo ca Âu châu và vơ sĩ đo ca Nht Bn. Nếu nhng ǵ xy ra trong lch s s được lp li, th́ s phn ca vơ sĩ đo chc chn s ging ht như s phn ca k sĩ đo. St. Palaye cho rng v́ đc bit và có tính đa phương nên k sĩ đo đă suy vi. Dĩ nhiên nhng lí do này không thích ng vi điu kin ca Nht Bn. Thế nhưng, nhng lí do rng ln hơn và tng quát hơn trong thi trung c và hu trung c đă khiến k sĩ và k sĩ đo dn dn dit vong, chc chn cũng là nguyên nhân đang dn dn làm vơ sĩ đo suy vi.

  S khác bit rơ ràng gia kinh nghim lch s ca Âu châu và ca Nht Bn là Âu châu khi k sĩ đo b chế đ phong kiến dt sa, và được giáo hi Cơ đc nuôi nng, k sĩ đo đă có mt đi sng mi. Ngược li, Nht Bn không có tôn giáo to ln đ đ nuôi nng vơ sĩ đo. V́ vy khi m đ, tc là chế đ phong kiến mt đi, vơ sĩ đo b b li thành cô nhi, phi t ḿnh lo liu. T chc quân s ngày nay vi đy đ trang b có th đt vơ sĩ đo dưới s bo h ca ḿnh, nhưng như chúng ta biết, chiến tranh ngày nay hu như không có ch đ vơ sĩ đo tiếp tc ln mnh. Thn đo, vú nuôi ca vơ sĩ đo khi c̣n thơ u, nay đă già. Thánh hin ca Trung Quc c đi ln ln nhường ch cho nhng trí thc mi lên, kiu như Bentham và Mill[1]. Nhng lí thuyết đo đc có khuynh hướng khoái lc được phát minh và đưa ra dùng, theo gót khuynh hướng bài ngoại và háo chiến ca thi đi, được nghĩ là theo đúng yêu cu ngày nay. Nhưng ngay ngày nay chúng ta ch nghe có nhng tiếng nói chát chúa vng li qua nhng ct báo hng nh́.

  Nhiu thế lc và quyn lc đă cùng nhau dàn trn chng li vơ sĩ đo. Ông Veblen nói: “Dưới con mt ca nhng người mn cm, s suy vi ca l nghĩa – hay nói mt cách khác, s tm thường hóa đi sng – trong gia cp lao đng, đă tr thành mt trong nhng t hi chính ca văn minh đương đi.” Trào lưu không ngăn cn ni ca ch nghĩa dân ch đc thng, không cho phép h́nh thc hay h́nh thái nào ca liên hip đc lp v tinh thn tn ti. Và vơ sĩ đo li là mt liên hip đc lp v tinh thn, quyết đnh đng cp và giá tr ca tính cht đo đc, do nhng người đc chiếm kho vn liếng v văn hóa và trí tính, t chc. V́ thế trào lưu ca ch nghĩa dân ch, mt ḿnh nó cũng có th làm ch́m mt mi du tích ca vơ sĩ đo. Nhng thế lc hin ti ca xă hi không dung dưỡng tinh thn giai cp hp ḥi, và k sĩ đo, như Freeman phê b́nh sc bén, là mt tinh thn giai cp. Xă hi hin đi, nếu mun tiến đến mt s thng nht nào đó, s không th chp nhn “bày ra nhng nhim v hoàn toàn có tính cách cá nhân dành cho li ích ca giai cp đc quyn (trong Norman Conquest, vol. V, p.482).” Thêm vào đó là s phát trin ca giáo dc ph thông, ca kĩ thut công nghip, ca giàu sang và đi sng đô th, - gi đây, chúng ta có th thy rơ ràng rng nhng ln chém sc bén nht ca samurai, nhng mũi tên nhn nht bn t nhng cây cung mnh nht ca vơ sĩ đo, tt c đu tr thành vô dng. Quc gia được xây dng trên ḥn đá “danh d”, được danh d bo v - không biết nên gi bng cách nào đây, “quc gia danh d” hay là “quc gia anh hùng” theo như cách gi ca Carlyle? - quc gia này bây gi đang nhanh chóng rt vào tay ca nhng lut sư chuyên căi bướng, và nhng chính tr gia ming lưỡi được vơ trang bng vơ khí lí s cùn. Mt tư tưởng gia vĩ đi, liên quan đến Theresa[2] và Antigone[3], đă nói: “môi trường sn sinh ra nhng hành vi mănh lit ca h đă vĩnh vin mt ri.” Câu nói này cũng có th nói được đi vi vơ sĩ đo.

  Ôi! Đo đc ca vơ sĩ. Ôi! nim kiêu hănh ca vơ sĩ. Đo đc ngày xưa được đón tiếp vào thế gian bng tiếng trng tiếng kèn, gi đây có s mnh phi biến mt như “tướng cũng mt, và vua cũng mt”.

  Nếu lch s có th dy cho chúng ta mi điu th́ lch s s nói vi chúng ta rng quc gia được kiến thiết trên đo đc thượng vơ – dù đó là quc gia đô th Sparta, hay đế quc La Mă đi na – không bao gi to được mt “đô th vĩnh vin” trên trái đt này. Bn năng đu tranh có trong con người, có tính ph biến và t nhiên, du có sn sinh ra nhng cm tính cao thượng, hay nhng đc tính ra v nam nhi, cũng không th h́nh thành mt nhân cách trn vn. C̣n có mt bn năng khác thn thánh hơn núp dưới bn năng đu tranh – đó là t́nh thương. Thn đo, Khng t, Vương dương Minh tt c đu dy điu đó rơ ràng; nhưng vơ sĩ đo và tt c nhng h thng đo đc ca h́nh thái vũ lc khác v́ phi đi phó vi nhng vn đ thc tế trước mt nên thường quên đi vic cn phi xem nng vn đ t́nh thương mt cách thích đáng. Đi sng đă tr nên rng ln hơn trong thi gian gn đây. Ngày nay, điu đ̣i hi chúng ta phi chú ư là s mnh cao c hơn, rng ln hơn s mnh ca vơ sĩ. Vi cách nh́n rng ln v cuc sng, vi s ln mnh ca ch nghĩa dân ch, vi s hiu biết tt hơn v quc gia khác, v dân tc khác, tư tưởng nhân đc ca Khng t - chc cũng cn phi thêm tư tưởng t bi ca Pht giáo, phi không? – s nhân rng ra, đi đến khái nim v t́nh thương ca Cơ đc giáo. Con người đă vượt qua thn dân, tiến đến đa v ca công dân; không, c̣n cao hơn công dân na – là con người. Du có nhng đám mây chiến tranh đang bao ph nng n trên khp bu tri, nhưng tôi tin rng nhng cánh chim ca thiên s hoà b́nh có th qut tan chúng. Lch s ca thế gii xác nhn li tiên đoán “k ôn ḥa s tha kế trái đt”. Quc gia bán chác quyn được hưởng ḥa b́nh ca tri cho, rút lui khi mt trn công nghip hóa đ chuyn sang hàng ngũ xâm lược, tht s là đă làm mt cuc đi chác chng ra ǵ.

  T́nh trng xă hi đă thay đi nhiu, không ch phn đi mà tr thành thù nghch đi vi vơ sĩ đo. Đúng đây là lúc cn phi chun b mt đám táng danh d cho nó. Khó nói rơ khi nào vơ sĩ đo s chết mt, ging như đă không biết rơ nó được sinh ra t hi nào. Tiến sĩ Miller có nói “k sĩ đo đă chính thc b băi b vào năm 1559, khi hoàng đế Henri th hai ca Pháp b giết trong trn đu vơ.” Vi Nht Bn, sc lnh “b phiên lp huyn” (băi b lănh th ca lănh chúa, thành lp đơn v hành chánh mi là “tnh”, ND) được ban b vào năm 1870 là tín hiu đánh du s cáo chung ca vơ sĩ đo. Năm năm sau, sc lnh cm mang kiếm đă rung chuông tin đưa thi đi cũ đi, thi đi ca “ân đin không phi tr tin, quc pḥng vi giá r, bo h t́nh cm ra v nam nhi và vic làm anh hùng”, và là hi chuông chào đón thi đi mi vào, thi đi ca “nhng nhà ngy bin, nhng kinh tế gia, và nhng k tính toán.”

  Có người bo rng Nht Bn thng chiến tranh vi Trung Quc (chiến tranh Nht-Thanh) được là nh có súng trường Murata và đi bác Krupp; cũng có người nói chiến thng này là thành qu ca h thng trường hc cn đi. Nhưng nhng điu này không đúng được phân na s tht. Có bao gi mt chiếc đàn dương cm, cho du nó đă được nhng tay ngh khéo léo như Ehrbar hoc Steinway làm ra, cũng không th din tu hay ho nhng bài Rhapsody ca Liszt hoc nhng bài Sonata ca Beethoven mà không cn bàn tay ca người din tu? Hoc, nếu súng có th thng trn th́ ti sao Louis Napoleon li không có th thng Prussia vi nhng cây súng Mitrailleuse ca ḿnh, hay người Tây Ban Nha vi nhng cây súng Mauser li không th thng người Philipine ch được vũ trang bng nhng cây súng Remington cũ k? Không cn phi lp li câu nói quá xưa – chính tinh thn đă to ra hot lc, và nhng dng c tt nht cũng tr thành vô ích nếu không có tinh thn. Súng và đi bác tt nht cũng không t ḿnh bn được; h thng giáo dc hin đi nht cũng không th biến k nhút nhát thành anh hùng. Không! K thng nhng trn đánh Áp Lc Giang, Triu Tiên, Măn Châu là hn ma ca cha ông chúng tôi, đă dn dt chúng tôi và đánh nhp trong con tim chúng tôi. Nhng hn ma này là nhng vong hn hùng dũng ca t tiên chúng tôi, đă không chết mt. Đi vi nhng người có mt đ nh́n, h hin lên rơ ràng. Mt người Nht có tư tưởng tiến b nht đi na, khi b cào da, s l nguyên h́nh là mt samurai. Danh d, dũng cm và nhng đc tính khác ca vơ sĩ là di sn vĩ đi, như giáo sư Cramb đă din t thích đáng là “tài sn mà chúng tôi ch được quyn ǵn gi, nó là bng lc vĩnh vin ca t tiên đă mt và ca con cháu v sau mà không ai có th cướp mt được.” V́ thế s mnh hin ti ca chúng tôi là gi ǵn di sn này, không đ tinh thn c lai mt đi, du ch mt ch hay mt nét; và s mnh trong tương lai là m rng phm vi ng dng tinh thn này vào trong mi hành đng, mi quan h ca đi sng.

  H thng đo đc ca Nht Bn phong kiến đă sp đ thành tro ging như nhng thành quách và vũ khí ca nó. Nhưng, có d đoán rng h thng đo đc mi s ni lên như chim phượng hoàng, dn dt Nht Bn đến con đường tiến b. Và d đoán này đă được chng minh bng nhng vic xy ra trong na thế k va qua. Tôi tin rng s thành tu ca li d đoán này va là điu mong mun và cũng là điu có th thc hin được. Nhưng không nên quên rng chim phương hoàng được sinh ra và bay lên t đóng tro tàn ca ḿnh, nó không phi là chim di cư, cũng không phi nó bay bng cách mượn cánh ca k khác. “X tri trong ḷng ngươi.” X tri, không phi là ch đến được bng cách lăn xung núi, du núi có cao my, và cũng không th đến được được bng cách vượt qua bin du bin có rng my. Kinh Coran có nói “Thượng đế ban cho mi dân tc mt đng d ngôn (đng tiên tri) nói tiếng ca dân tc đó.” Nhng ht ging ca x tri có trong ḷng người Nht và được người Nht hiu rơ, đă khai hoa trong vơ sĩ đo. Nhưng bun thay, trước khi kết trái đy đ, gi đây thi đi ca vơ sĩ đo li sp chm dt. Và chúng tôi quay sang mi hướng đ t́m kiếm nhng ngun khác ca v xinh tươi và s sáng chói, ca sc mnh và s an i, nhưng gi đây không t́m ra được th nào có th thay ch cho vơ sĩ đo. Triết lí được, thua ca nhng người theo ch nghĩa thc dng hay ca nhng người theo ch nghĩa vt cht được nhng người căi bướng mt hết na linh hn yêu thích. Cơ đc giáo là mt h thng đo đc khác duy nht, đ sc đương đu vi ch nghĩa thc dng và ch nghĩa vt cht. Nếu đem vic này ra so sánh, phi thú nhn là, vơ sĩ đo ging như mt tim đèn cháy l m sp tt. Nhưng đc cu thế đă tuyên b là không dp tt nó mà s qut cho nó thành la. Ging như nhng nhà d ngôn tin nhim Hebrew, đc bit ging vi Isaiah, Jeremiah, Amos, và Habakkuk, vơ sĩ đo đă đt trng đim hành vi đo đc ca nhng người thng tr, cũng như công chc và ca dân tc. Ngược li, đo đc ca Cơ đc giáo hu như ch đt trng đim cá nhân và nhng ǵ liên quan đến tín đ nên phm vi ng dng trong thc tế s rng ln hơn khi cá nhân ch nghĩa bành trướng thế lc, vi tư cách là mt yếu t ca đo đc. Cái gi là đo đc ch nhân có tính t k trung tâm ca Nietzsche có nhiu đim ging vi vơ sĩ đo, nhưng nếu tôi nghĩ không lm th́ đó là mt hin tượng có tính quá đ hoc là s phn đng nht thi đi vi cái ông ta gi, vi s méo mó bnh hon, là đo đc nô l có tính khiêm tn và t k ph đnh ca người Nazarene.

  Cơ đc giáo và ch nghĩa vt cht (k c ch nghĩa thc dng) - hoc, tương lai s đưa chúng v li h́nh thái cũ xưa hơn ca ch nghĩa Hebrew và ch nghĩa Hy Lp hay không? – hai ch nghĩa này s chia thế gii ra làm hai. H thng đo đc nh hơn s liên kết vi mt trong hai đ tn ti. Vơ sĩ đo s liên kết vi bên nào đây? Trong vơ sĩ đo, không có mt giáo lí hay mt h́nh thc nào cn phi c th, v́ thế mt ngày nào đó, thc th ca nó có th s biến mt. Ging như hoa anh đào, rơi rng theo lung gió đu tiên bui sáng. Nhưng s tiêu mt hoàn toàn nht đnh không phi là s phn ca nó. Có ai dám nói ch nghĩa khc k đă mt ri không? Là mt h thng, đúng là nó đă mt, nhưng nó vn c̣n sng như mt đc tính. Sc mnh và sc sng ca nó vn c̣n thy được mi ngơ ngách ca đi sng – trong triết hc ca nhng quc gia tây phương, trong pháp lut ca thế gii văn minh. Không nhng thế, nơi nào con người c̣n phn đu đ nâng cao ḿnh lên, nơi nào mà linh hn c̣n c gng đ làm ch thế xác, th́ đó chúng ta s thy qui lut bt dit ca Zeno c̣n hot đng.

  Là mt qui đnh luân lí đc lp, vơ sĩ đo có th s tiêu tan, nhưng sc mnh ca nó s c̣n măi trên trái đt. Trường dy v vũ dũng, v danh d công dân có th s b phá hy; nhưng s sáng chói và vinh quang s vượt qua đ nát đ tn ti lâu dài. Ging như hoa anh đào, tượng trưng ca vơ sĩ đo, du có b gió bn phương làm rơi rng, nó s ban phước cho con người vi hương thơm ca nó, làm đi sng con người phong phú hơn. Ngàn đi sau, khi tp quán ca nó b chôn vùi và tên tui ca nó b quên lăng, “đng li mà ngm” s thy mùi hương ca nó bng bnh trong không khí trên ngn đi xa xôi mút mt, như câu thơ ca mt thi sĩ Quaker.

                Du khách cm mùi thơm
                Không bi
ết t đâu đến
                D
ng chân bên mé l.
                Tr
i cao, mt li nguyn.

 

HẾT

Kuala Lumpur ngày 8 tháng 3 năm 2007

Lê ngc Tho dch.
(Thành viên “Nhóm
Dch Thut Văn Hc Nht Bn”)

Dch t nguyên tác đăng trên mng : http://chiri.let.hokudai.ac.jp/~you/nitobe/data/bushido.htm  


 

[1] Bentham và Mill: Jeremy Bentham (1748-1832) là triết gia chủ trương chủ nghĩa thực dụng. James Mill là người cộng tác và là thư kí của Bentham.

[2] Theresa (1515-82): thánh Theresa, người đă tận lực trong việc  cải cách tu viện.

[3] Antigone: con gái của vua Oidipus xứ Thebai. Vua cha v́ bị mù nên đă bị cướp ngôi. Antigone đă cùng cha phiêu lăng ra nước ngoài. Khi cha chết, Antigone đă trở về Thebai. Anh của Antigone là Polynices với sự trợ giúp của lân bang, đă đánh Thebai để dành lại ngôi vua, nhưng đă bại trận và bị giết. Antigone đă lén vua chôn thi thể anh ḿnh nên bị buộc tội tử h́nh. Antigone đă xin vua Creon chôn sống ḿnh cùng với tro xương của người anh.

 

Trở về  : Mục Lục

 


* Lê Ngọc Thảo :

Sinh quán: Quơn long, quận Chợ gạo, tỉnh Định Tường (tỉnh Tiền Giang nay). Tiểu học Chợ gạo, Trung học Nguyễn đ́nh Chiểu (Mỹ tho) (1959-1966). Sang Nhật năm 1967, Đại học Tohoku, Cao học Công nghệ Thông tín. Hiện là Kỹ sư thiết kế hảng Sony EMCS Nhật bản. Sở thích: Săn lùng (&T́m hiểu) Rau dại (Sansai) và Nấm (Kinoko) Nhật bản. Nghiệp dư: Dịch thuật dữ liệu văn hóa và văn học Nhật bản sang tiếng Việt. E-mail: lnthao@erct.com 

.............

® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ư của dịch giả 
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com"

.....