Đường dây nóng

Ngô Khôn Trí (Exryu Canada)

Từ ngữ “đường dây nóng(hot line) được khai sinh từ cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba, trong thời gian có chiến tranh lạnh giữa Hoa Kỳ và Liên Xô.

Vào tháng 4 năm 1962,  Hoa Kỳ đặt tên lửa Jupiter IRBM trên lănh thổ Thổ Nhĩ Kỳ, có khả năng bắn tới Moscow bằng đầu đạn hạt nhân. Để đáp trả hành động này, tháng 9 năm 1962, Liên Xô bắt đầu bí mật xây dựng các căn cứ phóng tên lửa hạt nhân trên đất Cuba, có khả năng bắn trúng vào các mục tiêu trên lănh thổ Hoa Kỳ. Ngày 14 tháng 10 năm 1962, các căn cứ bí mật này bị Hoa Kỳ phát hiện khi  phi cơ do thám U-2 chụp được nhiều bằng chứng không ảnh.

Tên lửa hạt nhân của Liên

 Hoa Kỳ đă nghĩ đến giải pháp tấn công và tiến hành "cách ly" Cuba bằng quân sự. Hoa Kỳ thông báo rằng họ không cho phép bất kỳ vũ khí tấn công nào được gởi đến Cuba và yêu cầu Liên Xô phải tháo bỏ tất cả các loại vũ khí tấn công ở căn cứ đă và đang xây dựng tại Cuba. Chính phủ của Tổng thống Kennedy lúc đó đă không kỳ vọng rằng  Điện Kremlin sẽ đồng ư với những yêu cầu của họ cho nên bố trí quân đội trong t́nh trạng cảnh báo cao độ để thi hành lệnh phong tỏa và sẵn sàng tấn công Cuba khi có lệnh và chờ đợi phản ứng của đối phương. Về phía Liên Xô, Tổng bí thư Nikita Khrushchev đă viết một lá thư gửi cho Tổng thống Kennedy, nói rằng việc Kennedy ra lệnh phong tỏa giao thông trong vùng biển và không phận quốc tế là một hành động gây hấn đưa loài người vào vực thẳm của một cuộc chiến tranh bằng tên lửa hạt nhân. Trong khi đó, Thủ tướng Cuba, Fidel Castro lo ngại rằng Hoa Kỳ sẽ tấn công Cuba lần nữa nên đốc thúc Khrushchev mở một cuộc tấn công hạt nhân đánh phủ đầu trước khi  Hoa Kỳ ra tay.

Tổng thống Kennedy 5 cố vấn chủ chốt

T́nh h́nh trở nên rất căng thẳng đến ngộp thở, kéo dài 13 ngày, bởi  không ai chịu nhân nhượng ai và không biết ai sẽ nhấn nút khai hỏa trước, hơn nữa không có phương tiện liên lạc trực tiếp giữa 2 vị lănh đạo với nhau, mất nhiều thời gian để trao đổi thư từ thông qua Đại sứ quán và Liên Hiệp Quốc. Cả thế giới đă trải qua những thời khắc nghẹt thở và nguy hiểm nhất trong lịch sử của loài người .

Thế nhưng, nhờ vào cuộc thảo luận bí mật trong 1 buổi cơm, lúc 1 giờ trưa thứ sáu ngày 26/10/1962, giữa Aleksandr Fomin, trưởng toán KGB tại Washington D.C với thông tín viên tin tức John A. Scali của đài truyền h́nh ABC. Fomin (bí danh là Feklisov) nhận định "Chiến tranh dường như sắp bùng nổ" nên yêu cầu Scali dùng mối liên hệ quen biết của ḿnh nói chuyện với quan chức cao cấp ở Bộ Ngoại giao để xem Hoa Kỳ có ư định muốn t́m 1 giải pháp ngoại giao hay không . Formin đề nghị điều kiện giao dịch gồm có một sự bảo đảm của Liên Xô về việc tháo bỏ các tên lửa dưới sự giám sát của Liên Hiệp Quốc và Fidel Castro sẽ công bố là không chấp thuận đặt những loại vũ khí như thế trong tương lai. Tất cả để đánh đổi lời tuyên bố công khai của Hoa Kỳ là sẽ không bao giờ xâm chiếm Cuba. Ngay sau đó, Hoa Kỳ đă nhờ chính phủ Brasil chuyển thông điệp đến Castro rằng Hoa Kỳ sẽ không xâm chiếm Cuba nếu các tên lửa được dẹp bỏ và thỏa thuận ngầm là sẽ rút các tên lửa Jupiter của Mỹ ra khỏi Thổ Nhĩ Kỳ.

Trung tâm nhận thông điệp

Lúc 6 giờ chiều hôm đó (giờ miền Đông Hoa Kỳ), Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ bắt đầu nhận được một thông điệp có lẽ là được chính nhà lănh đạo Liên Xô Khrushchev viết. Lúc đó là 2 giờ sáng ngày thứ bảy ở Moscow. Lá thư dài này phải mất vài phút mới đến được và phải mất thêm một khoản thời gian để phiên dịch và ghi chép lại trước khi được tŕnh cho Tổng thống Kennedy.

Trong bức thư gởi cho Tổng thống Kennedy, nhà lănh đạo Liên Xô Khrushchev nhắc lại các ư cơ bản mà đă được đề cập với thông tín viên John Scali trước đó trong ngày là "Tôi đề nghị: Về phần chúng tôi, chúng tôi sẽ tuyên bố các tàu của chúng tôi đang hướng về Cuba không có mang bất cứ loại vũ khí nào. Ngài sẽ tuyên bố rằng Hoa Kỳ sẽ không xâm chiếm Cuba bằng lực lượng của ḿnh và sẽ không hỗ trợ bất cứ lực lượng nào khác mà có ư định xâm nhập Cuba. Khi đó sự hiện diện cần thiết của các chuyên viên quân sự của chúng tôi tại Cuba sẽ biến mất". Lúc 6:45 p.m. giờ miền Đông Hoa Kỳ, tin tức về lời đề nghị của Fomin với thông tín viên Scali cuối cùng được loan báo và được người ta diễn giải đó như là một sự chuẩn bị để lá thư của nhà lănh đạo Liên Xô Khrushchev gởi đến. Lúc đó lá thư được xem là chính thức và xác thực mặc dù sau này người ta biết được rằng Fomin dường như đưa ra lời đề nghị riêng của ḿnh mà không có sự hậu thuẫn chính thức nào. Cuối cùng, vào ngày 28/10/1962, hai bên đă đạt được thỏa thuận nhờ vai tṛ trung gian của Liên Hiệp Quốc.

Trong lúc đang khủng hoảng, Hoa Kỳ đă mất gần 12 giờ để nhận và giải mă 3000 từ tin nhắn giải quyết ban đầu của Nikita Khrushchev - một thời gian dài đầy nguy ngập bên miệng hố chiến tranh hạt nhân-. Vào thời điểm đó, Hoa Kỳ cũng phải mất nhiều th́ giờ để soạn thảo một thư trả lời, Cố vấn của  Nhà Trắng lúc đó đă nghĩ rằng cuộc khủng hoảng có thể đă được giải quyết một cách nhanh chóng và dễ dàng hơn nếu có 1 hệ thống thông tin liên lạc trực tiếp giữa 2 lănh đạo.

Từ đó, Hoa Kỳ và Liên Xô nhận thấy cần có 1 phương tiện liên lạc tự động trực tiếp, nhanh chóng và tin cậy giữa 2 lănh đạo của 2 nước, để giảm nguy cơ xảy ra chiến tranh bất ngờ do hiểu lầm hay do tính toán sai,  Chính v́ tính cần thiết đó mà một đường dây nóng nối thông tin liên lạc trực tiếp giữa Moscow và Washington được thiết lập vào năm 1963. Thật ra ư tưởng lập đường dây nóng là của giáo sư Thomas Schelling đề nghị trong tác phẩm của ông vào năm 1958, sau đó 1 nhóm khoa học gia Hoa Kỳ đă đề nghị với ông Nikita Khrushchev khi ông đến thăm Hoa Kỳ vào năm 1959 nhưng ư tưởng này đă không được quan tâm tới.

 

Từ đó trở đi, từ ngữ “đường dây nóng” được phổ biến trong quan hệ ngoại giao giữa các quốc gia với nhau. Ví dụ như đường dây nóng  Hoa Kỳ - Anh,  đường dây nóng Ấn Độ - Pakistan,… và mới đây ngày 19/6/2013  vừa qua Việt Nam và Trung Quốc đă thỏa thuận thiết lập đường dây nóng để giải quyết những va chạm xảy ra trên Biển Đông.

Nhiều người nghĩ rằng đường dây nóng Moscow  - Washington là  "điện thoại đỏ", nhưng thật ra đường dây nóng này không phải là đường dây điện thoại, và cũng không phải là điện thoại màu đỏ. Thiết bị đầu tiên được sử dụng là điện báo đánh chữ (teletype), sau đó đổi qua dùng thiết bị điện thư (facsimile) vào năm 1988. Kể từ năm 2008, đường dây nóng Moscow-Washington là một liên kết máy tính an toàn hơn mà các thông điệp được trao đổi qua email.  Đường dây nóng đầu tiên được dùng đầu tiên vào ngày 22/11/1963 khi Tổng thống Kennedy bị ám sát và bởi Kremlin vào năm 1967 trong 6 ngày có chiến tranh giữa Ai Cập và Do Thái .

Thông thường,  đường dây nóng gồm có máy vi tính kết nối internet, ổ cứng lưu động, máy điện thoại cố định có chức năng fax. Các thiết bị phải đảm bảo hoạt động 24/24 giờ hàng ngày. Riêng máy điện thoại cố định phải có đủ các chức năng: lưu số điện thoại đi, đến; ghi âm lời thoại và ghi lại lời nhắn của người cung cấp thông tin.

Ngày nay, từ ngữ đường dây nóng rất phổ biến trên khắp thế giới, không chỉ trong phương diện ngoại giao giữa các quốc gia với nhau mà c̣n được sử dụng trong phạm vi của 1 quốc gia với nhiều mục đích khác nhau. Ví dụ như:  đường dây nóng để cải cách hành chánh nhằm tiếp nhận các ư kiến đề xuất, khiếu nại của người dân, để tiếp nhận thông tin về trồng cần sa, pḥng ngừa mang thai ở tuổi vị thành niên, pḥng ngừa tự tử, pḥng ngừa lây bệnh truyền nhiễm, để phát triển du lịch, nâng cao chất lượng phục vụ khách hàng, v.v….

Trên phương diện ngoại giao, đường dây nóng có bốn chức năng chính :

1.     Quản lư những cuộc khủng hoảng nhằm duy tŕ ḥa b́nh giữa 2 quốc gia.

2.     Tác động tâm lư làm dịu đi mối quan ngại khả năng xảy ra chiến tranh của dân chúng đôi bên.

3.     Mang tính tượng trưng, nói lên mối quan hệ của 2 nước đă được cải thiện. Lập đường dây nóng trong trường hợp này là để xây dựng ḷng tin tưởng lẫn nhau, nhấn mạnh đến sức mạnh và bền vững của việc liên kết giữa 2 quốc gia với nhau.

4.     Biểu hiện tầm quan trọng của 2 quốc gia, Nói lên uy tín, thanh thế mang yếu tố chính trị, ư nói là đường dây nóng chỉ lập ra cho 2 nước lớn chứ không phải nước nhỏ.

Tóm lại, đường dây nóng là 1 sản phẩm của con người, là 1 dụng cụ (phương tiện) giúp chúng ta có được 1 cuộc sống ḥa b́nh, an toàn và để nâng cao chất lượng của cuộc sống. Nó sẽ mất đi ư nghĩa nếu như chúng ta không có ḷng tin và tôn trọng lẫn nhau ?

Montréal, ngày 25/6/2013

Ngô Khôn Trí

 

© "Khi phát hành lại bài này cần phải có sự đồng ư của tác giả 
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com"
Ư kiến, cảm tưởng xin gởi về nktri@yahoo.com