BASHÔ VÀ RENKU

Thơ liên ngâm hay xă hội tính của thi ca Nhật Bản  

Nguyên tác: Ueda Makoto
Biên dịch và b́nh chú: Nguyễn Nam Trân

http://image.rakuten.co.jp/kakejiku/cabinet/syumi/g-3049-1.jpg

Đất khách trời vào xuân[1]

Dẫn nhập:

Trước tiên, phải xin độc giả thứ lỗi v́ đoạn dẫn nhập sau đây hơi dông dài.

Có renku và ... renku. Loại h́nh renku thứ nhất (liên cú 聯句), c̣n đọc là rengu, chỉ lối làm thơ với nhiều thành viên tham gia, mỗi người làm một câu thơ theo sau câu của người đi trước. Nó là một h́nh thức sáng tác tập thể trong Hán thi (với những kỹ thuật tu từ như tsuiren ( đối liên 対聯), tsuiku (đối cú対句). Loại h́nh renku thứ hai (liên cú 連句), là một bộ phận của haikai, thể thơ thuần túy Nhật Bản. Renku trong haikai phát xuất từ haikai renga 俳諧連歌, chi lưu b́nh dân của renga[2] truyền thống. Đặc điểm của renga truyền thống là có sự góp mặt của nhiều người.

Thế nhưng trước tiên renga 連歌là ǵ? Thưa, nó là một loại thơ dài bắt đầu với 3 câu mào đầu (phát , hokku 発句) h́nh thức 5/7/5 làm chính và sau đó được nối bằng 2 câu phụ hay câu nách (wakiku 脇句) 7/7, rồi đoạn thứ ba bằng 3 câu 5/7/5, sau đến 2 câu tiếp nữa, lần lần cho đủ 100 cú (bách vận)[3]. Bách vận hợp thành nhất quyển. Có những h́nh thức giản lược như ngũ thập vận ( 50 cú), yoyoshi (tứ thập tứ, 44 cú) hay kasen (ca tiên, 36 cú).    

Thời Muromachi, nhà thơ renga nổi tiếng là Sôgi[4] (Tông Kỳ) đă cùng các cao đệ như Shôhaku[5] (Tiêu Bách), Sôchô[6] (Tông Trường) soạn ra Minase Sangin-Hyakuin (Thủy Vô Lại Tam Ngâm Bách Vận) vào năm 1488. Đây là một kiệt tác của thể loại renga hyakuin (liên ca bách vận). Bài hát do ba người (tam ngâm của Sôgi, Shôhaku và Sôchô) cùng ngâm liên tiếp một trăm cú (bách vận). Đó là thơ renga đọc lên trong đền Minase (vùng Settsu, gần Ôsaka) vào dịp lể tế vong hồn cựu thiên hoàng Go-toba-in, một người am tường văn học, được thờ ở đấy.

Sau đây xin trích sáu cú (tiết, stanzas) đầu:

Sôgi:

Yukinagara
Yamamoto kasumu
Yuube kana! 

Chiều về! Tuyết c̣n đọng,
Chân núi bồng bềnh sương
. 

Shôhaku: 

Iku mizu tohoku (tôku)
Ume nihofu (niou) sato 

Xa xa ḍng nước chảy,
Qua làng mai tỏa hương
.  

Sôchô:  

Yawakaze ni
Hitomura yanagi
Haru miete
 

Gió sông lay cḥm liễu,
Tin xuân đă tỏ tường
. 

Sôgi:  

Funasasu oto mo
Shiruki akegata
 

Tiếng chèo khua nước sớm,
Trong như nắng ánh gương
. 

Shôhaku:  

Tsuki ya nao
Kiri wataru no ni
Nokoru ramu (ran) 

Trăng đêm và mù tỏa,
Trời cao có vấn vương?
 

Sôchô: 

Shimo oku nohara
Aki wa kurekeri
 

Cánh đồng trùm buốt giá,
Đưa tin thu lên đường.
 

Trong 6 cú trên th́ cú 1 nói về cảnh đông tàn xuân đến trên núi, 2, 3, 4 nói về cảnh xuân trên sông và làng quê bỗng đổi qua đêm thu, rồi cảnh cuối thu đầu đông trong hai cú 5, 6. Nguyên tắc là người làm câu tiếp theo phải lấy một chủ đề trong câu trước rồi khai triển ra một đề tài mới. Trong sự liên tục lại có sự thay đổi và thay đổi này có thể đột ngột, không ngờ tới.

Ở Việt Nam ta cũng có liên cú (gọi là liên ngâm)[7]. Học giả Dương Quảng Hàm[8] đă xếp nó vào “Loại thơ riêng” bên cạnh Đường luật cổ phong, Thủ vĩ ngâm, Liên hoàn, Thuận nghịch độc, Yết hậu, Lục ngôn, Tiệt hạ, Vĩ tam thanh, Song điệp, Họa vận vv... Cụ Dương đă trích bài Cảnh Hồ Tây (Tây Hồ phong cảnh, phần Truyện Bà Chúa Liễu) trong Việt Hán Văn Khảo[9] của bậc túc nho Phan Kế Bính để chứng minh điều đó. Theo lời giải thích th́ bài liên ngâm đă được làm ra với sự hợp tác của bốn người: Bà Liễu Hạnh (nhân vật thần thoại thời Lê Anh Tông, được dân chúng thờ phượng như thánh mẫu), ông Phùng khắc Khoan (Trạng Bùng, 1523-1613), một ông tú tài họ Lư và một ông cử nhân họ Ngô, khi họ rong thuyền chơi trrên Hồ Tây. Bài thơ này gốc chữ Hán. Xin trích đoạn đầu và cuối của bản Việt dịch:

Liễu: 

Hồ Tây riêng chiếm một bầu trời, 

Lư: 

Bát ngát tư mùa rộng mắt coi,
Cơi ngọc xanh xanh làng phía cạnh, 

Phùng

Trâu vàng biêng biếc nước vàng khơi.
Che mưa lợp mái làm nhà cỏ, 

Ngô: 

Chèo gió ai bơi một chiếc chài.
Giậu thủng chó đua đàn sủa tiếng,
 

: 

Trời hôm bếp thổi khói tuôn hơi,
Mơn mơn tay lái con chèo quế .
 

Phùng

Xàn xạt ḿnh đeo chiếc áo tơi .
Thuyền Phạm phất phơ chơi bể rộng.
 

Ngô: 

Bè Trương thấp thoáng thả sông trời
Đ̣ đưa băi lác tai ḍn dă.

..........................................................................................................

 

Thuyền tới Đào Nguyên mặc sức bơi.
Chuông sớm giục thanh ḷng Phật đó.
 

Liễu

Trăng tṛn soi một bóng tiên thôi. 

Câu thơ chót như ngụ ư Bà Liễu Hạnh là người tiên. 

Không hiểu thể liên ngâm này đă đến nước ta tự bao giờ và có phổ biến lắm hay không?

Nó có nguồn gốc phương Bắc hay là một sản phẩm bản địa? Xét riêng bài thơ 4 người trên đây làm (nguyên tác bằng chữ Hán, dùng nhiều điển cố Trung Quốc và tất cả bài thơ triển khai theo sát một chủ đề độc nhất là cảnh Hồ Tây) th́ ta có thể ngả về giả thuyết đầu. Tuy nhiên nếu nh́n chung th́ tự thời xa xưa, trong một xă hội nông nghiệp, bất luận ở đâu, khi người ta tụ họp với nhau để lao động như cấy mạ, gặt lúa, giă thóc, đào mương, đắp bờ ruộng... hay tham gia lễ hội mừng mùa màng th́ việc hát đối đáp, hát trêu ghẹo, luyến láy giữa nam nữ là chuyện thường xảy ra. Các tập thơ renga thường lấy nhan đề là “Tsukuba tập” v́ các nhà biên tập dùng tên ḥn núi ở miền Đông Nhật Bản, nơi có tổ chức các nghi lễ cảm tạ trời đất cho được mùa và cũng là nơi trai gái tụ tập hát hỏng, nhảy múa và tự do chung đụng xác thịt. Sự phồn thực của đất trời và sự phồn thực của loài người được xem như là một cho nên tập đoàn phải khuyến khích hành động đó. 

Theo Oda Hiroshi[10], bài liên ngâm đầu tiên của người Nhật và là thủy tổ của renga đă được ghi chép trong Kojiki (Cổ Sự Kư, 712) giữa người anh hùng trong thần thoại, hoàng tử Yamato Takeru (Nhật Bản Vũ Tôn) và ông lăo tên Hitaki no Ogina. Sau đó, trong Man.yôshuu (Vạn Diệp Tập, 759?) lại chép bài liên ngâm của thi hào Ôtomo Yakamochi và một ni sư. Điều đó có thể hiểu như người Nhật muốn khẳng định rằng h́nh thức liên ngâm như renga có nguồn gốc bản địa chứ không phải một thể thơ du nhập từ đại lục[11].   .

Phổ biến suốt thời trung cổ, vào đến giai đoạn tiền cận đại, renga đă chia ra thành hai nhánh: hữu tâm (ushin hay yuushin) và vô tâm (mushin). Hữu tâm th́ diễm lệ, tao nhă, thường là thơ dụng công và viết theo phong cách của những người trí thức có địa vị cao trong xă hội. Vô tâm b́nh dị, hài hước, không câu nệ và là sản phẩm của đại chúng thấp kém. Nhánh vô tâm biến thể thành haikai renga qua sự cách tân của Matsunaga Teitoku (1571-1653) và Nishiyama Sôin (1605-1682). Kể từ đó, chúng ta có renku, một h́nh thức liên ngâm nhưng đi ra ngoài renga truyền thống của Nijô Yoshimoto[12], Shinkei, Sôgi, Sôkan, Shôhaku..., những bậc thầy tên tuổi. Riêng Bashô, ông đă chứng tỏ ḿnh cũng là một người viết renku có tài.  

Bài viết dưới đây phỏng dịch chương thứ ba nhan đề The Renku trong tác phẩm Matsuo Bashô, the Haiku Master (1970) của Giáo sư Ueda Makoto. Như thông lệ  những bài trước, nó có kèm theo lời chú thích và ư kiến cá nhân người dịch.

 (NNT)

http://blogs.c.yimg.jp/res/blog-41-aa/dennsyoumirai/folder/1285568/95/34606895/img_34?1265941706

Bashô dưới nét bút Shampuu

Renku là một thể thơ độc đáo với sự góp mặt của nhiều tác giả.Thường th́ nó được cấu thành bởi 36, 50 hoặc 100 (, tiểu đoạn, tiết, stanzas gồm từ 2 đến 3 câu hay quăng ngắt) do một “toán” thi nhân làm ra. Viết renku giống y như một “tṛ chơi nhóm” mà động cơ thực sự là để tiêu khiển với nhau trong những cuộc gặp gỡ. Chúng ta có thể tưởng tượng cái cảnh một thành viên nào đó vừa đưa ra được một câu thơ đẹp hay vô cùng hóm hỉnh th́ những người trong nhóm đă xuưt xoa khen ngợi hay bật phá ra cười. Cái lợi thế trên hết của renku như h́nh thức thi ca là nó có thể mở rộng phạm vi và biến hóa khôn lường, việc mà một nhà thơ đơn lẻ khó ḷng thực hiện. 

Viết renku (Japanese linked poem) cũng có khả năng rủi ro gặp thất bại, rơ ràng nhất là việc những thành viên đóng góp vào đó đă không kết hợp được nỗ lực của họ. Để pḥng chống sự ngẫu nhiên này, người ta đă đặt ra một số qui luật. Chẳng hạn khi muốn thoát ra khỏi sự đơn điệu, các thành viên không được lặp đi lặp lại một số chữ nào đó trong khoảng 2, 3 hay nhiều câu. Về âm tiết cũng được qui định trước như vậy. Một cú ba câu (triplet) với h́nh thức 5/7/5 phải được nối sau nó bằng một cú 2 câu (couplet) 7/7. Một renku lúc nào cũng khởi đầu bằng một cú 3 câu và kết thúc bằng một cú 2 câu. Quan trọng hơn nữa, người ta đ̣i hỏi renku phải theo một tiến tŕnh thống nhất vế các mặt nhịp điệu, h́nh ảnh và cách dùng chữ. Trong thể loại renku ba mươi sáu cú [13](mà vào lúc cuối đời, Bashô rất yêu chuộng) th́ sáu cú đầu được xem như đoạn nhập đề và mỗi câu thơ của nó phải giữ được giọng điệu ôn tồn, chữ dùng quen thuộc và có lập luận ḥa nhă. Tất cả cho phép người đọc có thể chờ đợi những ǵ gây xúc động hơn đến sau đó. Hai mươi bốn cú kế tiếp là thân bài, trong phần này, các thành viên được phép làm cho độc giả kinh ngạc qua lối hành văn mới mẻ hay những h́nh ảnh và chủ đề gây choáng mà họ đưa ra. Sáu cú cuối là đoạn kết, các thành viên phải giảm dần dần những nhịp điệu được coi là quá gấp rút, h́nh ảnh hoa hoè hay ngôn từ kích động. 

Trong một số lượng vô hạn những đề tài được renku cho phép th́ hoa anh đào và trăng theo truyền thống vẫn được yêu chuộng nhất. Các bài renku ở một thời điểm nào đó đều phải đưa chúng vào.Theo thông lệ th́ anh đào xuất hiện vào các cú thứ 17 và 35 của renku trong khi đó ánh trăng sẽ được đem vào ở các cú 5, 13 và 29. Hăy c̣n có nhiều qui định khác về cách kết cấu đặt để cho mỗi nhà thơ renku, khiến cho việc sáng tác của họ gặp khó khăn. Lư do là nhà thơ ấy đồng thời đóng vai một cá nhân đơn lẻ và một thành viên của tập đoàn.Nếu viết ra một câu nào quá độc đáo là không được v́ nó không ăn khớp với những câu thơ c̣n lại, c̣n như viết một câu nào quá xuôi chiều cũng không xong v́ nó sẽ khiến người đọc nhàm chán. 

Bashô là một nhà thơ renku tuyệt vời. Suốt đời làm thơ của ḿnh, ông đă tham dự sáng tác renku nhiều lần và để lại một số lượng tác phẩm quan trọng. Có người c̣n cho rằng Bashô đă bỏ nhiều tâm huyết vào renku hơn cả haiku bởi v́ renku là một thể thơ đặt nhiều đ̣i hỏi. Theo nguồn tin từ những người thân cận với ông lúc cuối đời, Bashô vẫn nh́n nhận là trong lănh vực haiku, nhiều môn sinh của ông có tài năng ngang ngửa với thầy ḿnh. Thế nhưng trong lănh vực kỹ thuật renku, Bashô tự xem ông mới là người duy nhất nắm được một số bí quyết. Đối với một nhà thơ đặc biệt được biết đến bởi đức tính khiêm tốn như ông th́ nhận xét này đáng cho ta kinh ngạc. Thế nhưng chúng ta có đủ bằng chứng để xem điều phát b́ểu nói trên rất gần với sự thực. Nếu đọc những renku có sự tham gia của Bashô trong hai thập niên 1680 và 1690 th́ quả đúng như vậy, renku nào có Bashô tham gia như đầu đàn đều là những renku đạt phẩm chất cao. 

Theo thời gian, renku của Bashô cũng như haiku của ông có những biến chuyển trong bút pháp. Khuôn mẫu sự thay đổi của chúng giống y nhau: Bashô bắt đầu với lối viết đùa cợt, cơ trí, học thức để rồi dần dần trở nên u ẩn và nghiêm nghị. Trong những renku mà ông tham gia, chúng tôi (Ueda Makoto) xin chọn hai bài để nghiên cứu tường tận. Một bài nhan đề Mưa rào mùa đông (Shigure)[14] liên quan đến bút pháp của ông trong giai đoạn đầu, một bài nhan đề Vầng trăng hạ (Natsu no Tsuki)[15] có thể xem như tác phẩm tiêu biểu cho giai đoạn sau. Mỗi một tác phẩm đều gồm 36 cú (kasen renku, ca tiên liên cú), h́nh thức renku mà Bashô thời chín muồi và các đệ tử của ông yêu chuộng.

(I) Mưa rào mùa đông ( Shigure時雨)

http://www.aristos.org/images/snow.jpg

Chợt có người mê tuyết,
Đội nón kiểu bên Ngô,
Đến chơi, trông lạ mắt.

(Kakei)

Bài renku mang tên Mưa rào mùa đông được viết vào mùa đông 1684. Bashô lúc đó đang trọ ở Nagoya. Một vài thi hữu địa phương, vốn hâm mộ danh tiếng tự thời Edo, đề nghị cùng nhau làm một số liên ngâm dưới sự chỉ đạo của ông.Trong trường hợp của Mưa rào mùa đông th́ Bashô đă hợp tác với năm nhà thơ tài tử trong số những người ấy. Họ là nhà buôn gạo Tsuboi Tokoku[16] 坪井杜国 ( 1656?-1690), nhà buôn gỗ Katô Juugo 加藤重五(1654-1717), người bán lẻ hàng dệt Okada Yasui 岡田野水( 1658-1740), thầy thuốc Yamamoto Kakei 山本荷兮(1648-1716)[17] cũng như một nhân vật nam tên Koike Shôhei小池正平, về ông này, người ta không biết ǵ nhiều. Họ đều tương đối trẻ và chưa có tiếng tăm. Bashô lúc đó đă 40, đóng vai tṛ người đầu đàn, cho nên rơ ràng là sở thích và khuynh hướng cá nhân của ông đă ảnh hưởng đến toàn bộ ngâm khúc.  

H́nh như khi viết (gọi là ngâm) renku, nhóm các ông thường thay nhau để đọc câu thơ khai mào. Lần đó, với Mưa rào mùa đông, đến lượt Tokoku ra quân. Ông bắt đầu với một cú 3 câu theo lối 5/7 /5( 17 âm tiết) như sau: 

(01)Tsutsumi-kanete
Tsuki toriotosu
Shigure kana 

(01) Mây dày che ánh trăng,
Đôi khi vẫn để lọt,
Chắc lúc tạnh mưa rào?
 

Câu thơ đầu của một renku như trên được gọi là hokku (phát cú), tự thể nó đă có đầy đủ ư nghĩa. Điều ấy giải thích một phần nào tại sao hokku có thể trở thành một bài thơ độc lập dưới cái tên haiku. Nếu xem hokku này như một vần thơ độc lập và thưởng thức nó như một bài thơ đă hoàn thành th́ cũng được. Nội dung hokku nói về cảnh mưa rào ban đêm: một đám mây đen lớn đang lan nhanh che lấp bầu trời, và dầu mây có vẻ dày như thế, đôi khi cũng lộ ra một số khe rách. Mưa rào khi rơi khi tạnh, cho phép ánh trăng đi xuyên qua nó. 

Juugo đă tiếp nối cú thứ hai gồm hai câu 7/7: 

(02) Kôri fumiyuku
Mizu no inazuma 

(02) Ai đạp lên băng vỡ,
Nước loang loáng theo chân. 

Cú thứ hai này có tên là wakiku là một cú “nách” (waki) đóng vai phụ. Nó không có nghĩa khi đứng một ḿnh. Nó có nhiệm vụ bổ nghĩa cho cú thứ nhất và làm thành một bài thơ với năm gịng khi đặt cả hai cạnh nhau. Hai câu thơ của Juugo chắc chắn đă làm được sứ mạng đó. Hăy đọc: 

(01)Tsutsumi-kanete
Tsuki toriotosu
Shigure kana

(02) Kôri fumiyuku
Mizu no inazuma 

(01)Mây dày che ánh trăng,
Đôi khi vẫn để lọt,
Chắc lúc tạnh mưa rào?

(02) Ai đạp lên băng vỡ,
Nước loang loáng theo chân.
 

Juugo đưa một nhân vật vào bên trong khung cảnh. Cơn mưa rào mùa đông đă tạo ra những vũng nước đọng phủ lên bằng lớp băng mỏng trên mặt đường. Khi khách bộ hành bước lên những mảnh băng vỡ phản chiếu ánh trăng loang loáng như có những tia chớp nháng. Như thế, wakiku của Juugo đă đem đến cho khung cảnh một điểm tập trung cũng như một sự chuyển động.  

Đến lượt Yasui. Ông đă viết những câu sau: 

(03) Shida no ha wo
Hatsukaribito no
Ya ni oite 

(03) Người đi săn đầu năm[18],
Túi tên đeo trên lưng
Gắn mấy nhành dương xỉ
 

Nếu chúng ta thêm mấy câu thơ của Juugo vào cú trước th́ nó sẽ thành ra: 

(02) Kôri fumiyuku
Mizu no inazuma
(03) Shida no ha wo
Hatsukaribito no
Ya ni oite
 

(02) Ai đạp lên băng vỡ,
Nước loang loáng theo chân.
(03) Người đi săn đầu năm,
Túi tên đeo trên lưng
Gắn mấy nhành dương xỉ

http://theshoutyvillager.files.wordpress.com/2008/06/ferns.jpg

Dương xỉ

Giả dụ đến từ hai câu của Juugo đă triển khai bài thơ theo một ư nghĩa khác. Bây giờ không c̣n là mùa đông nữa mà trời đă vào tiết sơ xuân, thời khắc không c̣n là ban đêm mà là ban mai, vài “ai đó” không c̣n là một khách bộ hành b́nh thường. Đấy là một người đi săn vào dịp đầu năm mới. Kết hợp cả 5 câu lại th́ như đă hiện ra trước mắt ta h́nh ảnh một người thợ săn nai nịt gọn ghẽ đang bước nhanh trong rừng giữa cái giá lạnh của buổi sớm. Dù tờ lịch đă báo xuân về nhưng vẫn c̣n có những mảnh băng mỏng trong những vũng nước mưa đọng trên đường. Khi người đi săn đạp lên trên th́ nước bắn tung toé, phản chiếu những tia nắng mới của một ngày. Ánh nước loang loáng tương phản một cách đẹp đẽ với màu xanh của nhành dương xỉ[19], vật trang sức đầu năm cài lên túi đựng tên của người đi săn. 

Tất cả những cú (ku) nằm trong bài renku (liên cú), trừ cú mào đầu và cú kết thúc, đều đóng một lượt hai vai tṛ như cú nói trên của Juugo. Mỗi một cú như thế phải làm nhiệm vụ bổ sung một cách toàn hảo cả cho cú đến trước và cú đến sau nó, và trong mỗi trường hợp, đều có thể kết hợp với một trong hai để thành một bài thơ năm câu độc lập. Đứng trên quan điểm cá nhân nhà thơ mà nh́n th́ mỗi cú như vậy đều mang hai ư nghĩa, một chủ tâm (conscious) và một không chủ tâm (unconscious). Nhà thơ vừa làm xong một cú, chỉ mấy phút sau, ông ta bỗng cảm thấy thích thú khi câu thơ của ḿnh bị người bạn trong nhóm chuyển dịch theo một ư khác mà ông không thể đoán trước. Chúng ta sẽ thấy cảnh tượng ấy diễn đi diễn lại suốt renku Mưa rào mùa đông (Shigure).  

Nhà thơ viết tiếp mấy câu sau (Tokoku, Juugo và Yasui) chính là Bashô. Theo thông lệ, ông phụ trách một cú hai câu (couplet) để gắn nó vào cú 3 câu (triplet) của Yasui:  

(03) Shida no ha wo
Hatsukaribito no
Ya ni oite

(04) Kita no gomon wo
Oshiake no haru
 

(03) Người đi săn đầu năm,
Túi tên đeo trên lưng,
Gắn mấy nhành dương xỉ.

(04) Cửa cung phía Bắc mở,
Mùa xuân cũng mới về.
 

Cửa Bắc của cung điện là nơi những người có công vụ ra vào để làm việc, c̣n cửa Nam thường mới thực sự là cửa chính. Theo lối giải thích của Bashô th́ “người đi săn đầu năm” không phải là một tay thợ săn chuyên nghiệp đang hối hả đi vào rừng nhưng là một nhà quí tộc trong trang phục của người đi săn. Ông đang thực hiện một nghi thức cổ truyền của triều đ́nh vào dịp Tết Nguyên Đán. Tự nhiên cái vẻ thô bạo, nam nhi của một thợ săn chợt nhuộm màu ḥa nhă và cao sang. Ngoài ra chúng ta nên nhớ rằng trong Nhật ngữ, động từ haru (張るmở ra, bắt đầu) và danh từ haru (mùa xuân) vốn có chung một cách đọc. Nó làm chúng ta nhớ lại khuynh hướng thích chơi chữ của Bashô giai đoạn đầu.  

Thế nhưng cái không khí cao sang đó liền bị bẻ trẹo đi một cách không ngờ khi đến lượt Kakei đưa cú 3 câu của ông vào để thành ra một bài thơ mới: 

(04) Kita no gomon wo
Oshiake no haru

(05) Maguso kaku
Ôgi ni kaze no
Uchikasumi 

(04) Cửa cung phía Bắc mở,
Mùa xuân cũng mới về.

(05) Làn gió thoảng như sương,
Toát ra từ cánh quạt,
Mới quét quang phân ngựa. 

Đề tài đi săn biến mất ở đây. Nay người ta thấy hiện ra h́nh ảnh một nhà quí tộc đang ra ngoài thành thăm phong cảnh, theo sau có vài kẻ tùy tùng. Khi họ vừa đi ngang cửa thành th́ gặp phải mấy ḥn phân ngựa, khiến cho một người hầu cận của ông đă lấy lá quạt đem theo người ra quét mấy miếng phân khô, nhẹ đó cho sạch lối đi. Nhưng dù Kakei sử dụng những chất liệu thô tháp như vậy, câu thơ của ông không hạ cấp chút nào. Nó đă tŕnh bày được một cảnh sắc mùa xuân đáng yêu với cuộc tản bộ ngoài cung vào dịp đầu năm của ông quan trong triều cùng vài người hầu cận.  

Bối cảnh cung điện đă phải nhường bước cho phong cảnh đồng quê khi Shôhei viết tiếp Kakei: 

(05) Maguso kaku
Ôgi ni kaze no
Uchikasumi

(06) Chanoyuja oshimu
Nobe no tanpopo 

(05) Làn gió thoảng như sương,
Toát ra từ cánh quạt,
Mới quét quang phân ngựa.

(06) Vị trà sư thương xót,
Hoa bồ công ven đường. 

Ở đây người đọc thấy hiện ra h́nh ảnh một trà sư đang đi dạo. Ông ta nhận ra rằng phân ngựa đă che lấp những đóa hoa bồ công anh (tanpopo, dandelions) bên vệ đường nên  thương cảm chúng và dùng chiếc quạt của ḿnh để quét cho quang. Chúng ta chắc c̣n nhớ mỹ học trong trà đạo Nhật Bản là cái đẹp đơn sơ, tầm thường. Do đó, hoa bồ công anh đặc biệt được trà nhân (chajin) yêu mến. Khi Shôhei bắt vận như thế, ông đă đổi cái đẹp tao nhă của cung đ́nh lấy cái đẹp dân dă, mộc mạc. 

Tiết tiếp sau do Juugo viết. Nhà thơ tập trung khai thác cuộc đời của vị trà sư nói trên: 

(06) Chanoyuja oshimu
Nobe no tanpopo

(07) Rôtage ni
Mono yomu musume
Kashizukite 

(06) Vị trà sư thương xót,
Hoa bồ công ven đường.

(07) Pḥng khuê, người thiếu nữ,
Cuốn truyện t́nh đọc dở,
Chợt dừng trong phút giây. 

Rơ ràng đây là một cuộc sống rất b́nh lặng. Trong khi người cha (trà sư) ra bên ngoài tản bộ th́ cô con gái ông ngồi trong nhà và đang đọc một cuốn tiểu thuyết lăng mạn. Là con một vị trà sư, chắc cô phải là một thiếu nữ khả ái và giỏi văn chương cổ điển.  

Bỗng nhiên, không khí đột ngột trở nên đầy kịch tính khi Tokoku viết tiếp hai câu: 

(07) Rôtage ni
M
ono yomu musume

Kashizukite

(08) Tôrô futatsu ni
Nasake kuraburu.  

(07) Pḥng khuê, người thiếu nữ,
Cuốn truyện t́nh đọc dở,
Chợt dừng trong phút giây.

(08) Đèn lồng hai chàng tặng,
Chọn một, t́nh ai đây?
 

Người thiếu nữ đang lúng túng trước một vấn đề nan giải như nhân vật trong cuốn truyện t́nh cô đang đọc. Cả hai chàng trai đều có t́nh ư với cô, và mỗi anh gửi tặng cô một chiếc đèn lồng (tôrô) xinh xắn. Hai chiếc đèn đó đang được đặt bên cạnh và nó phá khuấy tâm trí cô, không cho cô yên tâm đọc sách. 

Đề tài tranh đua giữa hai chàng trai đă được khai triển bởi Bashô khi ông làm thêm 3 câu kế; 

(08) Tôrô futatsu
Nasake kuraburu

(09) Tsuyu hagi no
Sumô chikara wo
Erabarezu 

(08) Đèn lồng hai chàng tặng,
Chọn một, t́nh ai đây?

(09) Hoa hagi, sương nặng,
Nhưng đă chịu đâu nào,
Đọ sức như đấu vật.
 

Trong khu vườn bên ngoài, bụi hagi (hoa thưu, bush clover) đang độ ra hoa. Ở những cánh màu hồng nở trên cuống dài mảnh khánh, thấy lấp lánh những giọt sương rơi. Giọt sương muốn làm trĩu nặng đài hoa nhưng cuống kia như muốn chống cự lại. Cuộc đọ sức giữa những giọt sương nặng và những đóa hagi hồng thắm có thể đem so sánh với sự tranh chấp trong t́nh yêu của hai chiếc đèn lồng trang trí. 

Thế rồi khu vườn mùa thu xinh đẹp đó lại bị dời qua một khung cảnh mới với những câu thơ của Yasui: 

(09) Tsuyu hagi no
Sumô chikara wo
Erabarezu

(10) Soba sae aoshi
Shigaraki no bô 

(09) Hoa hagi sương nặng,
Nhưng đă chịu đâu nào,
Đọ sức như đấu vật,

(10) Xanh cả ḿ kiều mạch,
Quán Shigaraki.
 

Shigaraki 信楽, một thị trấn nhỏ cạnh bờ hồ Biwa, thời Phật giáo cực thịnh ở Nhật Bản, chốn ấy rất phồn vinh. Thị trấn nổi tiếng với món soba (ḿ kiều mạch) cũng như trà xanh. Nay người lữ khách dừng chân ở Shigaraki, ông ta được mời ăn món ḿ kiều mạch kèm theo bát chè xanh. Dưới mắt ông, ḿ làm từ kiều mạch mới gặt đầu mùa cũng thoáng một màu xanh, đi đôi với màu xanh của nước chè. Và mối liên hệ ấy lữ khách thấy nó có ǵ giông giống như cuộc giằng co giữa những hạt sương rơi và bụi hoa hagi trong khu vườn bên cạnh nhà trọ của ḿnh. 

Thân thế của người lữ khách đă được Tokoku cho biết qua những câu sau: 

(10) Soba sae aoshi
Shigaraki no bô

(11) Asadzukuyo
Sugoroku-uchi no
Tabine shite 

(10) Xanh cả ḿ kiều mạch
Quán Shigaraki

(11) Trăng tàn ngày vừa rạng
Gă chơi bài song lục
[20]
Đă khăn gói ra đi.
 

Ta thấy có một sự hài ḥa tinh tế giữa những sợi ḿ kiều mạch thoáng xanh và ánh trăng tàn lúc hừng đông. Dường như lại có mối liên hệ giữa cái thị trấn Shigaraki cổ kính và tṛ chơi song lục (sugoroku), thú vui trong cung đ́nh xưa. Chúng ta có thể tưởng tượng cảnh một số nhà quí tộc đang quây quần chơi thứ tṛ này trong một phủ đệ ở Shigaraki khi khu vực đó đang vào thời toàn thịnh cách đây mấy thế kỷ. Cái dí dỏm của câu thơ này là qua đó, chúng ta biết tṛ song lục đă mất địa vị xă hội của nó, ngày nay chỉ c̣n là ngón nghề cờ bạc. Anh chàng lữ khách và là tay cờ bạc này đă đến Shigaraki, uống quá nhiều bát chè xanh nổi tiếng của địa phương nên mất ngủ. Thường th́ anh dậy muộn lắm cơ nhưng hôm nay lại thức sớm hơn để lên đường. Trong cái đầu bần thần của anh hăy c̣n bồng bềnh h́nh ảnh bát chè xanh và những sợi ḿ kiều mạch vốn có màu xanh tương tự. 

Kakei qua mấy gịng sau đây giải thích một lối khác tại sao tay chơi cờ bạc này dậy sớm: 

(11) Asadzukuyo
Sugoroku-uchi no
Tabine shite

(12) Beni kau michi ni
Hototogisu kiku 

( 11) Trăng tàn ngày vừa rạng,
Gă chơi bài song lục,
Đă khăn gói ra đi.

(12) Trên đường mua hoa nhuộm
Cuốc cuốc tiếng chim qui. 

Tay cờ bạc này dường như c̣n là một con buôn hoa beni (safflower)[21], một loại hoa dùng làm thuốc nhuộm. Muốn hoa cho màu thật tốt th́ nên hái nó vào buổi sáng sớm. Do đó, anh chàng lăng tử đă phải rời quán trọ thật sớm và đang bước trên con đường quê. Hai bên bờ đường là những nông trại trồng hoa beni. Màu hồng hoàng (da cam) của cánh đồng hoa trông thật đẹp trong ánh nắng c̣n yếu của lúc hừng đông. Thế rồi, không biết từ đâu, có tiếng chim tử qui (chim cuốc) vọng lại. 

Yasui đặt thêm một cú 3 câu và thay đổi hẳn không khí. H́nh ảnh anh con bạc nhạt nḥa dần, nhường chỗ cho một thiếu phụ khả ái. Có thể nói rằng ở đây, renku đă đi trước về mặt kỹ thuật trong lănh vực cắt xén, biên tập phim (film montage) của thời hiện đại: 

(12) Beni kau michi ni
Hototogisu

(13) Shinobu ma no
Waza tote hina wo
Tsukuriiru 

( 12) Trên đường mua hoa nhuộm,
Cuốc cuốc tiếng chim qui.

(13) Cho qua bớt thời giờ
Trong buồng khuê ẩn khuất,
Nàng ngồi khâu con nộm. 

Thiếu phụ đang sống âm thầm trong một ngôi nhà ở đồng quê. Chúng ta không được biết lư do tại sao nàng phải sống ẩn khuất nhưng có thể phỏng đoán là do cảnh t́nh duyên trắc trở chi đó, bởi v́ xem ra nàng hẳn trẻ và ra dáng con nhà danh gia vọng tộc. Có quá nhiều thời giờ, không biết làm ǵ, nàng bèn tiêu khiển bằng cách ngồi khâu những con nộm (hina, búp bê bằng vải). Giờ đây, nàng đang đi bộ trên con đường quê để mua hoa beni làm thuốc nhuộm cho những con nộm ấy và bỗng nghe tiếng chim cuốc từ đâu vọng lại. 

Khâu những con nộm là thú vui thanh nhă. Thiếu phụ lại biết thưởng thức tiếng chim cuốc. Bà hẳn xuất thân từ gia đ́nh quí phái có học thức, biết đâu chẳng từng phục vụ trong cung hay một nơi nào cao sang như thế. Lư do là Juugo đă tiếp nối như sau: 

( 13) Shinobu ma no
Waza tote hina wo
Tsukuriiru

(14) Myôbu no kimi yori
Kome nando kosu 

(13) Để qua bớt thời giờ,
Trong buồng khuê ẩn khuất,
Nàng ngồi khâu con nộm.

(14) Bao nhiêu quà và gạo,
Từ cung nội ban cho.
 

Có lẽ một vị mệnh phụ (myôbu) đang hầu cận hoàng hậu là bạn thiết của bà, đôi khi người ấy gửi thư thăm để bà đỡ trống vắng trong cuộc sống lẫn tránh và lần này c̣n tặng quà, tặng gạo.  

Tự dưng h́nh ảnh mối giao t́nh đằm thắm của hai vị nữ quan trong triều đ́nh bỗng bị xóa khỏi trung tâm bài thơ khi Kakei viết tiếp: 

( 14) Myôbu no kimi yori
Kome nando kosu

( 15) Magaki made
Tsunami no mizu ni
Kuzureyuki   

(14) Bao nhiêu quà và gạo,
Từ cung nội ban cho.

(15) Ngọn sóng thần ập tới,
Tàn phá chẳng chừa ǵ,
Phên giậu nào cũng đổ.
 

Đó là một ngôi làng đă bị tàn phá v́ hiềm họa sóng thần (tsunami). Một số người trong thôn c̣n sống sót đă trở về để vớt vát những cái ǵ họ c̣n có thể t́m lại được. Hoàng gia thương xót cảng ngộ của họ, hạ lệnh cho một vị mệnh phụ đem tiền gạo tới giúp những nạn nhân thiên tai. 

Thế rồi, bài thơ đi theo theo một hướng đi khó lường. Renku đă tới nửa chặng đường, lúc này cần phải có cái ǵ mới mẻ để kích thích những người tham dự. Nhà thơ lănh trách nhiệm làm chuyện đó không ai khác hơn là Bashô

(15) Magaki made
Tsunami no mizu ni
Kuzureyuki

(16)Hotoke kuutaru
Uo hodokikeri 

(15) Ngọn sóng thần ập tới,
Tàn phá chẳng chừa ǵ,
Phên giậu nào cũng đổ..

(16) Khi mổ ruột con cá,
Thấy tượng Phật bên trong.
 

Ngọn sóng thần thường vứt nhiều xác cá lên bờ. Trong dịp ấy, khi banh ruột một con cá lớn, có người đă khám phá tượng Phật nó nuốt c̣n nằm bên trong. Đây là một phép lạ mà những câu chuyện dân gian thường hay nói tới. 

Cảnh tượng tàn phá tan hoang lại biến mất dưới ng̣i bút của Juugo, người tiếp theo: 

(16) Hotoke kuutaru
Uo hodokikeri

(17) Agata furu
Hanami Jirô to
Aogarete 

(16) Khi mổ ruột con cá,
Thấy tượng Phật bên trong.

(17) Hanami Jirô
Sinh trong nhà quyền quí,
Được bao người ngưỡng mộ 

Hanami Jirô chỉ là một nhân vật tưởng tượng nhưng nó hoàn toàn phù hợp với văn mạch. Hanami có nghĩa là “thưởng hoa”. Jirô cho ta biết người mang tên là anh con trai thứ trong gia đ́nh. H́nh ảnh quen thuộc và công thức của một anh con trai thứ (thứ tử, thứ lang) trong xă hội Nhật Bản là một người xuề x̣a, dễ tính và rộng lượng (không giống trưởng nam là kẻ điều khiển có trách nhiệm nên thường cứng rắn, nghiêm nghị, NNT). Anh Jirô này lại sinh ra trong gia đ́nh quyền quí và có truyền thống lâu đời. Có thể anh đang tổ chức hội thưởng hoa (hanami) cho hàng trăm dân làng bởi v́ anh vốn là người thích vui chơi.Người đầu bếp của anh, bận bịu mổ cá để làm thức nhắm cho buổi tiệc, khi banh ruột một con cá lớn, đă t́m thấy tượng Phật trong đó.V́ cớ đó, những người chứng kiến xem đó là một phép lạ, càng đem ḷng ngưỡng mộ Hanami Jirô. 

Tokoku tiếp nối đoạn trên bằng cách tô điểm thêm h́nh ảnh nhà quí tộc giàu có và hào phóng : 

(17) Agata furu
Hanami Jirô to
Aogarete

(18) Genge sumire no
Hatake rokutan 

(17) Hanami Jirô
Sinh trong nhà quyền quí,
Được bao người ngưỡng mộ

(18) Cả sáu khoanh vườn rộng,
Rợp lan tím sen hồng. 

Sáu tan (rokutan) tương đương với 15 sào tây (100m2 x 15) không thể gọi là một diện tích hẹp trong bối cảnh Nhật Bản. Nông dân Nhật ít khi có được chừng ấy đất. Thế nhưng đối với Hanami Jirô th́ khoanh đất ấy chẳng đáng là bao và ông để cho hoa cỏ tự do mọc và ḿnh cũng có cơ hội nh́n ngắm chúng. Chúng ta có thể mường tượng cánh đồng hoa đang trải rộng trước một ngôi phủ đệ. Đó là một khung cảnh đồng quê yên tĩnh, tương phản với bi kịch thiên nhiên tàn phá trong những câu thơ trước. 

Bashô, người kế tiếp, cũng có cùng chủ đích tái lập lại khung cảnh thanh b́nh đó cho nên ông đă nối vần như sau: 

(18) Genge[22] sumire no
Hatake rokutan

(19) Ureshigeni
Saezuru hibari
Chirichiri to 

(18) Cả sáu khoanh vườn rộng,
Rợp lan tím sen hồng.

(19) Như tỏ niềm vui sướng,
Con sơn ca cất tiếng,
Lảnh lót lời chim non. 

Khi mô tả tiếng chim nhỏ bé, Bashô đă đề xuất một điểm hội tụ (focal point) so với phong cảnh quá dàn rộng của cánh đồng. Ông cũng đă cho thêm vào khung cảnh một sự chuyển động, một h́nh ảnh thính giác (aural image). Chiri chiri to .., những tiếng nghĩ âm mà Bashô đă dùng, gieo cho ta ấn tượng lănh lót, thanh thoát của tiếng chim sơn ca.  

Yasui đóng góp một biến thể cho phong cảnh mùa xuân này: 

(19) Ureshige ni
Saezuru hibari
Chirichiri to

(20) Mahiru no uma no
Nebutagao nari 

( 19) Như tỏ niềm vui sướng,
Con sơn ca cất tiếng,
Lảnh lót lời chim non.

(20) Khi mặt trời đứng bóng,
Mắt ngựa dường lim dim.
 

Đó là buổi trưa một ngày xuân. Khí trời ấm áp, gió nhẹ phây phẩy, ngay cả chú ngựa kia cũng đâm ra buồn ngủ. Cái nhẹ nhàng của con sơn ca tương phản với cái nặng nề của chú ngựa được diễn tả qua tiếng hót lănh lót và bộ mặt đờ đẩn đó đủ tạo ra một hiệu quả thi ca.  

Chú ngựa kia đang làm ǵ và trong bối cảnh nào ? Tokoku cho biết chi tiết: 

( 20) Mahiru no uma no
Nebutagao nari

(21) Okazaki ya
Yahagi no hashi no
Nagaki kana 

(20) Khi mặt trời đứng bóng,
Mắt ngựa dường lim dim.

(21) Cây cầu Yahagi
Ở Okazaki
Như dài ra vô tận.
 

Okazaki là thành phố lân cận Nagoya, nổi tiếng v́ có cây cầu Yahagi, một trong những cái cầu dài nhất nước Nhật.Bây giờ, trong ánh nắng ấm ngày xuân, con ngựa chở người lữ khách đang lóc cóc qua cầu. Cầu dài đi măi vẫn chưa tới bờ bên kia và khi lữ khách trên lưng ngựa nghe tiếng chân chậm chạp và đơn điệu của con vật, chính ḿnh cũng đâm ra buồn ngủ. 

Thế rồi điểm hội tụ của bài thơ từ con ngựa đă chuyển sang nhân vật lữ khách đong đưa  trên lưng nó khi Kakei viết: 

( 21) Okazaki ya
Yahagi no hashi no
Nagaki kana

(22) Shôya no matsu wo
Yomite okurinu 

(21) Cây cầu Yahagi
Ở Okazaki
Như dài ra vô tận

(22) Thấy gốc tùng ông lư,
Gửi bài thơ mới viết
 

Cây cầu Yahagi 矢作橋 rất nổi tiếng trong văn học Nhật Bản. Người lữ khách nôn nao khi qua cầu và có cảm tưởng ḿnh đang có hứng làm thơ. Nh́n quanh quất, ông nhận ra có một gốc tùng lớn trước nhà ông lư trưởng (shôya 庄屋, chữ dùng thời Edo, NNT) và thấy là một đề tài thích hợp. Do đó ông tức hứng gieo vần rồi gửi bài thơ tặng người bạn ở quê nhà vốn chia sẻ với ông sở thích thi ca. 

Sau vài câu thơ có tính cách mô tả, renku đă trở lại phong cách kể chuyện.Yasui làm tăng hiệu quả ấy khi đưa vào bài thơ một sự kiện bi kịch: 

( 22) Shôya no matsu wo
Yomite okurinu

(23) Suteshi ko wa
Shiba karu take ni
Nobitsuran 

(22) Thấy gốc tùng ông lư,
Gửi bài thơ mới viết.

(23) Đứa trẻ bị bỏ rơi,
Biết đủ lớn khôn chưa,
Để vào rừng kiếm củi?
 

Lữ khách có lần trải qua một kinh nghiệm đau thương. Khi ông c̣n trẻ, có lần v́ cảnh ngộ gia đ́nh, ông đă phải bỏ rơi đứa con hăy c̣n trứng nước. Sau khi mất nhiều thời giờ suy nghĩ, ông đă bỏ đứa con dưới gốc tùng nhà ông lư trưởng vốn được biết là một người nhân hậu và đáng kính. Hôm nay nh́n gốc tùng nhà ông lư trưởng trong vùng này, lữ khách đă viết nên bài thơ gửi cho cha mẹ nuôi của con ḿnh, hỏi thăm tin tức về đứa trẻ mà ông đă từ bỏ. 

Lữ khách xưa kia cũng là một samurai nhưng đă bỏ nghề và từ đó không công ăn việc làm. Ít nhất, Juugo đă khai triển đề tài trong chiều hướng đó: 

(23) Suteshi ko wa
Shiba karu take ni
Nobitsuran

(24) Misoka wo samuku
Katana uru toshi 

(23) Đứa trẻ bị bỏ rơi,
Biết đủ lớn khôn chưa,
Để vào rừng kiếm củi?

(24)Ngày cuối năm rét buốt,
Thanh kiếm bán đi rồi! 

Theo truyền thống Nhật Bản, mọi thứ nợ nần đều phải được thanh toán trong ngày cuối năm.Người samurai này v́ thất nghiệp đă lâu, không đủ tiền nong nên đă bán mất thanh kiếm tùy thân, vật tượng trưng cho danh dự con nhà vơ. Hôm đó trời rét buốt, không chỉ v́ khí hậu mùa đông nhưng c̣n v́ chỗ trú ngụ quá rách nát của ông. Ngồi trong một gian pḥng trơ trụi, người samurai tư lự về số phận đứa con mà ông phải đem cho kẻ khác nuôi v́ ḿnh quá nghèo. 

Không khí renku trở thành lâm ly ở đoạn này và Kakei đă khai triển cú 2 câu của Juugo bằng cú 3 câu của ḿnh theo một chiều hướng hoàn toàn khác để kéo nó ra khỏi sự u buồn đó: 

( 24) Misoka wo samuku
Katana uru toshi

( 25) Yuki no kyô
Go no kuni no kasa
Mezurashiki 

(24) Ngày cuối năm rét buốt,
Thanh kiếm bán đi rồi!

(25) Chợt có người mê tuyết,
Đội nón kiểu bên Ngô,
Đến chơi, trông lạ mắt.
 

Người samurai phải bán cả thanh kiếm tùy thân nhưng ông không ngại cảnh nghèo. Ông có vẻ cảm kích cuộc sống ẩn dật của những hiền giả Trung Quốc. Giờ th́ ông đang vui v́ tiếp đón một người bạn cùng yêu thơ và mê tuyết như ḿnh. Người bạn này lập dị hay đi trước thời trang, ăn mặc một cách khác thường nhưng vẫn thanh lịch. Hôm nay, người ấy đội cái nón rộng vành kiểu nước Ngô (Giang Nam), một vùng đất mà lối phục sức khác hẳn những nơi khác bên Trung Quốc. Trên chiếc nón đi đường có một lớp tuyết mỏng v́ tuyết đă bắt đầu rơi bên ngoài. Có lẽ hai người bạn đă hẹn nhau hôm nay cùng ngắm tuyết và ngâm vịnh về cảnh sắc mùa đông. 

Một yếu tố mới đă được Bashô đem vào nơi đây khi ông quyết định rằng “người mê tuyết” kia cũng là một khách đa t́nh. 

( 25) Yuki no kyô
Go no kuni no kasa
Mezurashiki

(26)Eri ni Takao ga
Katasode wo toku
 

(25) Chợt có người mê tuyết,
Đội nón kiểu bên Ngô,
Đến chơi, trông lạ mắt.

(26) Takao xẻ áo
Làm khăn ấm cổ chàng, 

Người đàn ông đầu đội nón kiểu nước Ngô yêu chuộng lối phục sức tân thời và là một  anh dân kẻ chợ đỏm đáng. Gặp hôm trời tuyết, anh ta đến thăm xóm lầu xanh Yoshiwara, mở một buổi tiệc thưởng tuyết[23]. Bao nhiêu người đẹp có mặt hôm đó nhưng mỗi nàng Takao là có cử chỉ thân mật với chàng hơn cả. Người đẹp khuynh thành Takao 高尾 (mượn tên của một geisha tên tuổi vào thế kỷ 17)[24], khi buổi tiệc đi đến chỗ lơi lả, đă xé ống tay áo kimono của nàng tặng chàng làm khăn quàng cổ, th́ thầm rằng nó sẽ chia sẻ chút hơi ấm của ḿnh cho chàng trong những ngày lạnh giá nhất.  

Nhục cảm được đưa dần lên đỉnh cao với mấy câu thơ sau của Juugo: 

(26)Eri ni Takao ga
Katasode wo toku

(27) Adabito to
Taru wo hitsugi ni
Nomihosan
 

(26) Takao xẻ áo
Làm khăn ấm cổ chàng,

(27) Được người yêu tha thiết,
Nên dám cạn ṿ rượu,
Lấy nó làm áo quan. 

Anh chàng này đúng là một Don Juan dám sống chết v́ t́nh! Với một người t́nh nhân nhan sắc tuyệt vời như nàng Takao th́ hạnh phúc tối thượng của chàng là được uống rượu say tới chết.  

Để trổ một chút tài cơ trí, Tokoku thay thế con người hào hoa này bằng một thiền tăng: 

(27) Adabito to
Taru wo hitsugi ni
Nomihosan

(28) Keshi no hitoe ni
Na wo kobosu Zen
 

(27) Được người yêu tha thiết,
Nên dám cạn ṿ rượu,
Lấy nó làm áo quan.

(28) Thiền tăng cùng mang tên,
Với loài hoa chóng tàn.
 

Loài hoa keshi 芥子 (poppy)[25]rất rực rỡ nhưng chỉ tồn tại có ba, bốn hôm và sau đó h́nh thù ủ rũ, xơ xác chẳng khác bộ xương khô. Một thiền tăng giác ngộ, biết được cái ngắn ngủi của kiếp người, cũng có thể sống một cuộc đời “nổ tung như xác pháo”, hoàn toàn khác hẳn với sự cấm dục, khắc khổ của một nhà sư b́nh thường. Vị thiền tăng đặc biệt này đă hành sử kiểu đó nghĩa là vây quanh bởi bao người đẹp và uống rượu say tận mạng.Thế mà tên tuổi của ông lại được mọi người trọng vọng, và xem như nhân vật đứng đầu chư tăng. 

Đến lượt Bashô. Sự vui vẻ hoạt náo nay nhường bước cho một bầu không khí thảm đạm, sắc thái tiêu biểu cho haiku trong giai đoạn sau của đời ông: 

(28) Keshi no hitoe ni
Na wo kobosu Zen

(29)Mikatsukino
Higashi wa kuraku
Kane no koe
 

(28) Thiền tăng cùng mang tên,
Với loài hoa chóng tàn.

(29)Trong một đêm trăng liềm,
Phương đông c̣n mờ mịt,
Vẳng lại tiếng chuông ngân.
 

Có thể h́nh dung ra một thiền tự nằm hút sau những hàng cây cao trong núi. Phá vỡ bầu không khí tịch mịch là dăm tiếng chuông thu không vọng đến. Nh́n về phương tây, thiền tăng thấy vầng trăng mồng ba (trăng liềm) chỉ gieo ánh sáng nhàn nhạt. Nghe tiếng chuông và ngoảnh lại hướng đông, một lần nữa, ông cảm thấy sự vô thường, biến ảo của mọi vật. Trước đây, khi nh́n sự đổi thay nơi những đóa hoa keshi rực rỡ đấy rồi tàn héo nhanh, ông cũng đă có chung cảm nghĩ với người viết trước (Tokoku). 

Mấy câu thơ có tính tượng trưng của Bashô lại lùi bước và chỉ c̣n có vẻ đẹp thị giác c̣n đọng lại khi tới phiên Yasui tiếp mấy câu: 

(29)Mikatsukino
Higashi wa kuraku
Kane no koe
(30)Shuuko kasukani
Koto kaesu mono
 

(29)Trong một đêm trăng liềm,
Phương đông c̣n mờ mịt,
Vẳng lại tiếng chuông ngân.
(30) Trên mặt hồ thu vắng,
Ai dạo khúc đàn cầm. 

Trong ánh hoàng hôn, mặt hồ dường như trải dài ra vô tận.Khi chuông chùa đă tắt, bỗng nghe tiếng đàn koto thánh thót ai đó đang dạo. Koto là một loại đàn nhiều giây như đàn  cầm của phương Tây (harp) nhưng đặt nằm ngang. Koto thường dùng để tŕnh bày những bài hát cổ kính cho nên ta có thể nghĩ rằng người tấu khúc đang nhớ về một dĩ văng xa xưa. 

Tokoku, nhà thơ tiếp sau, đă triển khai cú 2 câu của Yasui theo một chiều hường khác. Theo ông, người đánh đàn ở đây không phải là một vị mệnh phụ sống trốn tránh bên bờ hồ nhớ về thời son trẻ của ḿnh nhưng là một nhà ần sĩ lánh đời đang thong thả rong thuyền trên mặt nước. 

(30) Shuuko kasukani
Koto kaesu mono

(31)Niru koto wo
Yurushite haze
[26] wo
Hanachikeru 

(30) Trên mặt hồ thu vắng,
Ai dạo khúc đàn cầm.

(31) Bắt được ít cá bống,
Không đem về nấu nướng,
Thả xuống nước phóng sinh.
 

Ẩn sĩ vừa có cây đàn koto vừa có chiếc cần câu trên thuyền.Bồng bềnh trên mặt nước lặng dưới bầu trời trong xanh, ông dạo mấy khúc đàn cầm quen thuộc và thả cần câu cá. Dĩ nhiên ông lấy việc câu cá làm thú vui chứ không hề muốn đem cá về nhà, nếu như thế, ông sẽ làm mất hết thi vị của cuộc chơi thuyền. 

Kakei giải thích mấy câu của Tokoku một cách dí dỏm và đem đến cho nó một sự tươi mát: 

(31)Niru koto wo
Yurushite haze wo
Hanachikeru

(32)Koe yoki nebutsu
Yabu wo hedatsuru 

(31) Bắt được ít cá bống,
Không đem về nấu nướng,
Thả xuống nước phóng sinh.

(32) Tiếng niệm Phật của ai,
Nghe rơ qua lùm bụi. 

Theo lối giải thích của Kakei th́ người câu cá trên hồ không phải là một nhà ẩn sĩ thoát tục nhưng chỉ là anh đàn ông tầm thường. Dĩ nhiên, anh muốn bắt cá đem về ăn. Thế nhưng đang khi đánh cá, anh chợt nghe có tiếng tụng niệm của một nhà sư trú bên trong cái am bên bờ khuất sau lùm bụi. Lúc ấy anh mới nhớ đến giới cấm sát sinh của đạo Phật, cảm thấy bối rối trong ḷng khi làm một việc như vậy nên đă thả xuống nước mớ cá vừa thu hoạch.  

Yasui lúc đó mới đưa nhân vật chính của ḿnh, một đối tượng phản diện với nhà sư đang niệm Phật, vào bài thơ: 

(32)Koe yoki nebutsu
Yabu wo hedatsuru

(33)Kage usuki
Andon keshi ni
Okiwabite 

(32) Tiếng niệm Phật của ai,
Nghe rơ qua lùm bụi.

(33) Ngọn đèn lồng chập chờn,
Người nằm không dậy nổi,
Để mà tắt nó đi.
 

Người ấy có lẽ là một ông già gầy yếu, đă về ở ẩn cạnh bên cái am của nhà sư. Sau bữa cháo, ông thường ngả lưng đánh một giấc ngắn nhưng đêm hôm ấy đặc biệt ông đă có  được một giấc ngủ dài. Khi chợt tỉnh, ông mới thấy là đă quá nửa đêm. Ông định tắt ngọn đèn để trở lại ngủ tiếp nhưng thân thể mệt mỏi, đầu óc bần thần, c̣n ngái ngủ hơn trước đó và không đủ sức bước đến chỗ cây đèn. Sự lười biếng, chểnh măng của ông ta tương phản với sự chuyên cần của người hàng xóm, chắc chắn sẽ thức trắng cả đêm để đọc kinh. 

Ông già ngái ngủ bỗng biến dạng thành người yêu trẻ trung và bài thơ một lần nữa trở về với không khí nhục cảm khi Juugo hạ bút: 

(33)Kage usuki
Andon keshi ni
Okiwabite

(34)Omoikanetsu mo
Yobi no obi hiku 

(33) Ngọn đèn lồng chập chờn,
Người nằm không dậy nổi,
Để mà tắt nó đi.

(34) Chàng chẳng biết làm sao,
Kéo nhẹ giải lưng nàng. 

Anh chàng trẻ tuổi rón rén bước vào pḥng người yêu. Nàng đang nằm ngủ dưới ánh sáng một ngọn đèn yếu ớt.Anh muốn tắt ngọn đèn nhưng e làm như vậy th́ nhỡ ai trong nhà c̣n thức lại để ư nên chỉ kéo nhẹ giải lưng cô gái để đánh thức nàng.  

Mô-típ t́nh yêu được Kakei khai triển thêm. Ông có nhiệm vụ khó khăn là đưa hoa anh đào vào v́ theo nguyên tắc renku, hoa anh đào phải có mặt trong cú thứ 35! 

(34)Omoikanetsu mo
Yobi no obi hiku

(35)Kagare tobu
Tamashii hana no
Kage ni iru 

(34) Chàng chẳng biết làm sao,
Kéo nhẹ giải lưng nàng.

(35)Hồn si mê nồng nàn,
Bay vào trong bóng mát,
Ṿm anh đào đang giăng. 

Theo qui ước trong văn học Nhật Bản th́ hồn của người si t́nh thường rời thân xác của ḿnh để đi gặp người yêu trong trường hợp hai bên đang sống chia cách. “Ṿm anh đào” tượng trưng cho người con gái yêu kiều mà anh chàng đang say đắm. T́nh cảm của anh thật mănh liệt đến độ mất hết cả hồn vía khi phải xa nàng.  

Đến đây, người có nhiệm vụ khóa sổ bài thơ là Bashô và ông lại giải thích thêm lần nữa ư thơ của Kakei. Trong cách giải thích của Bashô, lần này ṿm anh đào là một hiện thực và anh chàng mê gái kia lại là một nhà thơ yêu anh đào đến mức độ muốn khi ḿnh chết đi, linh hồn sẽ được an nghỉ dưới bóng mát của ṿm hoa. Như thế, cú cuối cùng của renku đă đưa ra một h́nh ảnh rất lăng mạn. 

(35) Kagare tobu
Tamashii hana no
Kage ni iru

(36) Sono mochi no hi wo
Ware mo onajiku 

(35) Hồn si mê nồng nàn,
Bay vào trong bóng mát,
Ṿm anh đào đang giăng.

(36) Ta ước cũng được thế,
Vào đúng độ trăng rằm.
 

Hai câu thơ cuối của Bashô là ẩn dụ về bài tanka nổi tiếng của thi hào Saigyô  (1118-1190). Cũng như Bashô, thi tăng là một người đă bỏ địa vị một samurai để trở về sống gần gủi với thiên nhiên. Saigyô đă viết bài tanka nói trên vào lúc cuối đời, bộc lộ một cách hùng hồn t́nh yêu của ông đối với hoa anh đào. Nguyên tác như sau: 

Negawaku wa
Hana no moto nite
Haru shinan
Sono kisaragi no
Mochidzuki no koro 

Duy có điều ước nhỏ
Được chết giữa mùa xuân
Dưới ṿm anh đào nở,
Giữa tháng hai âm lịch,
Vào đúng độ trăng rằm.
 

Ước mơ của Saigyô đă được toại nguyện. Người ta cho biết ông đă qua đời vào một đêm rằm vào tháng 2 âm lịch, lúc mà hoa anh đào nở rộ. Như một người vẫn ngưỡng mộ nồng nhiệt Saigyô, Bashô[27] đă hiển thị hóa (vizualize) h́nh ảnh tâm hồn của nhà thơ thời trung cổ đang như chắp cánh bay vào dưới bóng râm của ṿm hoa anh đào và mong mỏi ḿnh cũng sẽ có diễm phúc ấy. 

Đến đây, chúng ta đă đọc xong toàn bộ Mưa rào mùa đông (Shigure). Nếu đọc lại và đọc liên tục 36 cú th́ h́nh thức nó sẽ như sau: 

Nguyên văn / tên tác giả

Phiên âm

Việt dịch

(01)つつみかねて月とり落す霽かな  

杜國       

(02)こほりふみ行水のいなずま   

重五  

(03)歯朶の葉を初狩人の矢に負て    

野水   

(04)北の御門をおしあけのはる

芭蕉  


(05)
馬糞掻あふぎに風の打かすみ    

荷兮   


(06)
茶の湯者おしむ野べの蒲公英   

正平  

(07)らうたげに物よむ娘かしづきて   

重五   


(08)
燈籠ふたつになさけくらぶる   

杜國

(09)つゆ萩のすまふ力を撰ばれず    

芭蕉   

(10)蕎麦さへ青し滋賀楽の坊     

野水

 

(11)朝月夜双六うちの旅ねして     

杜國  


(12)
紅花買みちにほとゝぎすきく   

荷兮

(13)しのぶまのわざとて雛を作り居る  

野水  


(14)
命婦の君より米なんどこす    

重五

(15)まがきまで津浪の水にくづれ行   

荷兮  


(16)
佛喰たる魚解きけり       

芭蕉

(17)縣ふるはな見次郎と仰がれて    

重五  

 

(18)五形菫の畠六反         とこく

 

(19)うれしげに囀る雲雀ちりちりと   

芭蕉


(20)
眞昼の馬のねぶたがほ也     

野水

(21)おかざきや矢矧の橋のながきかな  

杜國

(22)庄屋のまつをよみて送りぬ    

荷兮

(23)捨し子は柴苅長にのびつらん    

野水

(24)晦日をさむく刀賣る年      

重五

(25)雪の狂呉の國の笠めづらしき    

荷兮

(26)襟に高雄が片袖をとく      

はせを


(27)
あだ人と樽を棺に呑ほさん     

重五


(28)
芥子のひとへに名をこぼす禪   

杜國

(29)三ケ月の東は暗く鐘の聲      

芭蕉

 

(30)秋湖かすかに琴かへす者     

野水


(31)
烹る事をゆるしてはぜを放ちける  

杜國


(32)
聲よき念佛藪をへだつる     

荷兮

(33)かげうすき行燈けしに起侘て    

野水

(34)おもひかねつも夜るの帯引    

重五


(35)
こがれ飛たましゐ花のかげに入   

荷兮


(36)
その望の日を我もおなじく    

はせを

 01)Tsutsumi-kanete
Tsuki toriotosu
Shigure kana

(02) Kôri fumiyuku
Mizu no inazuma

(03) Shida no ha wo
Hatsukaribito no
Ya ni oite


(04) Kita no gomon wo
Oshiake no haru 


(05) Maguso kaku
Ôgi ni kaze no
Uchikasumi 


(06) Chanoyuja oshimu
Nobe no tanpopo 


(07) Rôtage ni
Mono yomu musume
Kashizukite


(08) Tôrô futatsu ni
Nasake kuraburu.


(09) Tsuyu hagi no
Sumô chikara wo
Erabarezu

 
(10) Soba sae aoshi
Shigaraki no bô

 

(11) Asadzukuyo
Sugoroku-uchi no
Tabine shite

 (12) Beni kau michi ni
Hototogisu kiku


(13) Shinobu ma no
Waza tote hina wo
Tsukuriiru


(14) Myôbu no kimi yori
Kome nando kosu 


( 15) Magaki made
Tsunami no mizu ni
Kuzureyuki   


(16)Hotoke kuutaru
Uo hodokikeri 


(17) Agata furu
Hanami Jirô to
Aogarete 


(18) Genge sumire no
Hatake rokutan

 

(19) Ureshigeni
Saezuru hibari
Chirichiri to 


(20) Mahiru no uma no
Nebutagao nari

 (21) Okazaki ya
Yahagi no hashi no
Nagaki ka 


(22) Shôya no matsu wo
Yomite okurinu 


(23) Suteshi ko wa
Shiba karu take ni
Nobitsuran 

(24) Misoka wo samuku
Katana uru toshi 


( 25) Yuki no kyô
Go no kuni no kasa
Mezurashiki 


(26)Eri ni Takao ga
Katasode wo toku 


(27) Adabito to
Taru wo hitsugi ni
Nomihosan 


(28) Keshi no hitoe ni
Na wo kobosu Zen 


(29)Mikatsukino
Higashi wa kuraku
Kane no koe 

 

(30)Shuuko kasukani
Koto kaesu mono 

 

(31)Niru koto wo
Yurushite haze
[28]wo
Hanachikeru 


(32)Koe yoki nebutsuYabu wo hedatsuru 

(33)Kage usuki
Andon keshi ni
Okiwabite 


(34)Omoikanetsu mo
Yobi no obi hiku 

 

(35)Kagare tobu
Tamashii hana no
Kage ni iru 


(36)Sono mochi no hi wo
Ware mo onajiku

 (01)Mây dày che ánh trăng,
Đôi khi vẫn để lọt,
Chắc lúc tạnh mưa rào?

 (02) Ai đạp lên băng vỡ,
Nước loang loáng theo chân.

 (03) Người đi săn đầu năm,
Túi tên đeo trên lưng
Gắn mấy nhành dương xỉ
 


(04) Cửa cung phía Bắc mở,
Mùa xuân cũng mới về. 


(05)Làn gió thoảng như sương,
Toát ra từ cánh quạt,
Mới quét quang phân ngựa.
 


(06) Vị trà sư thương xót,
Hoa bồ công ven đường.
 


(07) Pḥng khuê, người thiếu nữ,
Cuốn truyện t́nh đọc dở,
Chợt dừng trong phút giây.

 (08) Đèn lồng hai chàng tặng,
Chọn một, t́nh ai đây?

 
(09) Hoa hagi, sương nặng,
Nhưng đă chịu đâu nào,
Đọ sức như đấu vật.
 

 

(10) Xanh cả ḿ kiều mạch,
Quán Shigaraki.

 

(11) Trăng tàn ngày vừa rạng
Gă chơi bài song lục
Đă khăn gói ra đi.

(12) Trên đường mua hoa nhuộm
Cuốc cuốc tiếng chim qui.


(13) Cho qua bớt thời giờ
Trong buồng khuê ẩn khuất,
Nàng ngồi khâu con nộm.

 
(14) Bao nhiêu quà và gạo,
Từ cung nội ban cho.
 


(15) Ngọn sóng thần ập tới,
Tàn phá chẳng chừa ǵ,
Phên giậu nào cũng đổ. 


(16) Khi mổ ruột con cá,
Thấy tượng Phật bên trong.


(17) Hanami Jirô
Sinh trong nhà quyền quí,
Được bao người ngưỡng mộ 

(18) Cả sáu khoanh vườn rộng,
Rợp lan tím sen hồng.

 
 

(19) Như tỏ niềm vui sướng,
Con sơn ca cất tiếng,
Lảnh lót lời chim non.

 
(20) Khi mặt trời đứng bóng,
Mắt ngựa dường lim dim.

 (21) Cây cầu Yahagi
Ở Okazaki
Như dài ra vô tận.
 


(22) Thấy gốc tùng ông lư,
Gửi bài thơ mới viết

 
(23) Đứa trẻ bị bỏ rơi,
Biết đủ lớn khôn chưa,
Để vào rừng kiếm củi?
 

(24) Ngày cuối năm rét buốt,
Thanh kiếm bán đi rồi! 


(25) Chợt có người mê tuyết,
Đội nón kiểu bên Ngô,
Đến chơi, trông lạ mắt. 

(26) Takao xẻ áo
Làm khăn ấm cổ chàng, 


(27) Được người yêu tha thiết,
Nên dám cạn ṿ rượu,
Lấy nó làm áo quan. 

 

(28) Thiền tăng cùng mang tên,Với loài hoa chóng tàn.

 
(29)Trong một đêm trăng liềm,
Phương đông c̣n mờ mịt,
Vẳng lại tiếng chuông ngân. 

 

(30) Trên mặt hồ thu vắng,
Ai dạo khúc đàn cầm.
 

 

(31) Bắt được ít cá bống,
Không đem về nấu nướng,
Thả xuống nước phóng sinh.
 


(32) Tiếng niệm Phật của aiNghe rơ qua lùm bụi.
 

(33) Ngọn đèn lồng chập chờn,
Người nằm không dậy nổi,
Để mà tắt nó đi.
 


(34) Chàng chẳng biết làm sao,
Kéo nhẹ giải lưng nàng. 



(35)Hồn si mê nồng nàn,
Bay vào trong bóng mát,
Ṿm anh đào đang giăng.
 


(36) Ta ước cũng được thế,
Vào đúng độ trăng rằm.

 

 

Nh́n toàn diện th́ Mưa rào mùa đông là một bài thơ toát ra một sức mạnh tưởng tượng trẻ trung. Nó có màu sắc lăng mạn trong cái nghĩa đă gói trọn được cả vẻ đẹp của thiên nhiên lẫn niềm đam mê của con người vượt hẳn kinh nghiệm thường thức của một người trung b́nh. Nói về thiên nhiên th́ phạm vi của nó bao trùm từ tiếng sơn ca lảnh lót vui ca giữa cánh đồng hoa dại bao la cho đến sự tàn phá của những đợt sóng thần trên thôn làng. Về con người và cảm xúc th́ đă được phàn ánh qua h́nh ảnh của kẻ đăng tử thích hưởng lạc túy lúy suốt đêm bên cạnh những nàng kỹ nữ cho đến nhà tu khắc khổ tụng kinh thâu canh trong một cái am con ven hồ. Nó đă gợi ư về một số tấn kịch đời người mà thi ca truyền thống Nhật Bản cho đến thời đó hiếm khi nói tới. Chẳng hạn như việc người samurai v́ nghèo túng phải bỏ con cho kẻ khác nuôi, những chàng trai trẻ tranh nhau t́nh yêu của một thiếu nữ. Chúng ta c̣n gặp trong bài những yếu tố siêu nhiên, ví dụ sự t́nh cờ t́m ra được tượng Phật khi mổ bụng cá cũng như việc linh hồn của người tương tư bay vào trong bóng mát của ṿm hoa anh đào. Bao nhiêu h́nh thức thẩm mỹ khác nhau và bao nhiêu thứ t́nh cảm đă được dàn ra rộng răi trong suốt 36 cú của bài thơ. 

Mưa rào mùa đông rất được độc giả ái mộ. Cùng với 4 renku khác làm ra vào dịp này với những thành viên quen thuộc, nó đă được đăng tải trong Mặt trời mùa đông ( Fuyu no hi 冬の日)[29] , một tập thơ cổ điển về loại h́nh văn học này. Từ đó, nhiều độc giả đă lên tiếng giải thích nội dung của tác phẩm theo sự cảm nhận của họ và thường th́ ư kiến về những tiểu đoạn mà các thành viên làm ra vẫn chưa được thống nhất.Tuy nhiên đó lại là điều người viết renku trông chờ v́ họ nhắm kích thích trí tưởng tượng của độc giả, như thể mời mọc họ tham gia cuộc chơi. Trong trường hợp renku, ngay chính các tác giả cũng chưa hề bắt người ta phải hiểu câu thơ ḿnh viết ra theo một kiểu hiểu cố định nào cả. 

(II) Vầng trăng hạ (夏の月) 

http://media-cache-ec0.pinimg.com/236x/05/cb/3c/05cb3ca69be701af1f4ce9e2ad88a1fd.jpg

Bao năm người diễn tṛ,
Dắt theo con khỉ nhỏ,
Đi dưới ánh trăng thu.

(Bashô)

 

Vầng trăng hạ được xem như là một renku đẹp nhất, thoát thai từ những hoạt động văn chương vào giai đoạn cuối đời của Bashô. Bài thơ được sáng tác vào mùa hè 1690 trong khoảng thời gian Bashô đang nghỉ dưỡng ở vùng Kyôto sau chuyến đi dài dằng dặc trên miền Bắc. Hai đệ tử hàng đầu, Kyorai và Bonchô, đă hợp soạn với ông renku 36 cú này. Kyorai, sinh trong một gia đ́nh samurai ở Kyuushuu nhưng không theo nghiệp nhà mà sống một cuộc đời tự do ở Kyôto. C̣n Bonchô, hành nghề thầy thuốc, chỉ theo học Bashô về sau thôi nhưng đă chóng chứng tỏ có tài năng thi ca đặc biệt. Lúc ấy Bashô tuổi đă 56. 

Khi liên ngâm, ba nhà thơ lần lượt thay phiên gieo vần dù, như thường lệ, Bashô là người cầm chịch nên nhiều phen góp ư, khuyên bảo hai người kia. Câu thơ mở màn do Bonchô, nó như thế này: 

(1)((1) Ichinaka wa
Mono no nioi ya
Natsu no tsuki 

(1) Bầu trời cao thành phố,
Bên trên mùi với mùi,
Cô độc vầng trăng hạ. 

Câu hokku này tŕnh bày một cách gây ấn tượng quang cảnh thành phố nhộn nhịp sinh động trong một buổi chiều hè. Đường phố đông nghịt người và bầu không khí như tràn đầy mùi đủ loại đủ thức, từ mùi cá nướng, rau xào, mồ hôi, phân ngựa, làm cho buổi chiều đă nóng như c̣n muốn nóng như thiêu. Bên trên cái khung cảnh hoạt náo, oi bức này là vầng trăng bạc mùa hạ đang lạnh lùng lướt ngang.  

Câu thơ mào đầu như thế đă trải rộng một tầm nh́n cả chiều ngang lẫn chiều cao. Cú tiếp theo do Bashô ngâm lại hội tụ về một điểm dưới đất: 

(1)Ichinaka wa
Mono no nioi ya
Natsu no tsuki

(2)Atsushi atsushi to
Kadokado no koe 

(1) Bầu trời cao thành phố,
Bên trên mùi với mùi,
Cô độc vầng trăng hạ.

(2)Nóng chao ôi là nóng!
Nhà nhà cất tiếng than 

Độc giả giờ đây đă tiến gần hơn với thế giới con người.Buổi chiều ấy trời nồng và ẩm nên dân hàng phố không thể ở trong nhà, họ đều ra bên ngoài hóng mát. Nh́n lên bầu trời cao, họ bắt gặp một vầng trăng xinh xắn  

Đến lượt Kyorai tiếp lời Bashô. Lúc đó, h́nh ảnh buổi chiều hè trong phố thị đă nhường bước cho cảnh sắc thôn dă. 

(2) Atsushi atsushi to
Kadokado no koe

(3)Nibangusa
Tori mo hatasazu
Ho ni idete 

(2)Nóng chao ôi là nóng!
Nhà nhà cất tiếng than.

(3) Nhổ cỏ mới đợt hai,
Công việc c̣n chưa xong,
Lúa đă nẩy đ̣ng đ̣ng. 

Thông thường th́ cây lúa chỉ ra gié sau khi nhà nông đă nhổ cỏ dại lần thứ ba. Năm nay trời nóng bất thường nên lúa trổ bông sớm hơn một vài tuần dù đợt nhổ cỏ dại lần thứ hai vẫn chưa xong. Tuy phàn nàn về cái nóng nhưng nông dân cũng rất mừng cho lúa. Đây là một sự biển đổi tâm trạng từ bầu không khí thành phố đầy mùi hôi hám qua không khí trong mát của đồng quê, từ tiếng than văn của dân phố thị qua tiếng reo vui của dân làm ruộng. 

Máy quay phim như đang quay một cận ảnh (close-up) của vùng đồng quê dưới bàn tay của Bonchô qua những vần thơ sau đây: 

(3)Nibangusa
Tori mo hatasazu
Ho ni idete

(4)Hai uchitataku
Urume ichimai. 

(3)Nhổ cỏ mới đợt hai
Công việc c̣n chưa xong,
Lúa đă nẩy đ̣ng đ̣ng.

(4)Phủi tro cá ṃi nướng,
Vừa gắp ra khỏi lửa.
 

Nông dân đang ăn cơm trưa. Tuần lễ này, họ rất bận rộn, không thể nào ăn uống ĺnh x́nh. Họ chỉ có chút cá ṃi nướng vốn dễ chuẩn bị. Một người trong bọn đang gắp một lát cá ra khỏi lửa và đưa tay phủi lớp tro dính trên thân cá. Cuộc đời bận bịu của nhà nông như được cô đọng lại qua h́nh ảnh ấy. 

Giờ đây th́ đến lượt Bashô. Qua những câu thơ ông viết thêm, hiện ra khung cảnh một quán nước chè ở một nơi hẻo lánh: 

(3)Hai uchitataku
Urume ichimai

(4)Kono sugi wa
Gin no mishirazu
Fujiyusa yo 

(4)Phủi tro cá ṃi nướng,
Vừa gắp ra khỏi lửa.

(5)Những người sống nơi đây,
Chưa biết đến đồng bạc,
Tội nghiệp mới làm sao!
 

Có thể nơi đây là một nơi hoang dă, bà chủ quán nước chè đang phủi tro trên thân cá ṃi để sửa soạn bửa trưa cho khách đi đường. Bà không dùng vĩ mà lại nướng trực tiếp. Để trả tiền, lữ khách ch́a ra một đồng tiền làm bằng bạc nhưng chủ nhân từ chối v́ không hiểu nó là cái ǵ. Ngạc nhiên, ông ta thốt lên: Cái xứ ǵ mà nghèo khổ đáng thương như thế! 

Ai là người lữ khách ấy vậy? Về thân thế của ông, Kyorai đă dành mấy hàng để giải thích: 

(5)Kono sugi wa
Gin mo mishirazu
Fujiyusa yo

(6)Tada tohyôshi ni
Nagaki wakizashi 

(5)Những người sống nơi đây,
Chưa biết đến đồng bạc,
Tội nghiệp mới làm sao!

(6)Khách chỉ đeo bên hông,
Thanh kiếm dài quá khổ. 

Lữ khách tiêu biểu cho một lớp người dân phố thị đặc biệt mà ta thường thấy xuất hiện trong các phẩm văn chương Nhật Bản thế kỷ 17. Anh ta bảnh trai, điệu bộ, ăn mặc khéo và quá kiêu căng để chịu lao động cần cù kiếm sống. Anh ta đeo một thanh kiếm dài ngoẵng nhằm phô trương giai cấp của ḿnh và trôi giạt ở từ tỉnh này qua tỉnh nọ ở các ṣng bài. Bây giờ, trong một quán trọ hẻo lánh ven đường, anh cười khẩy khinh thị đám nhà quê chưa bao giờ thấy một đồng tiền bằng bạc, vật quen thuộc của những tay đổ bác. 

Thế rồi h́nh ảnh của tay cờ bạc điển trai nhạt nḥa đi. Thay vào đó là một anh chàng nhỏ con đeo thanh kiếm dài hơn người chỉ v́ muốn dấu diếm sự tư ti của ḿnh như Bonchô giải thích trong cú 3 câu tiếp đến và làm cho bài thơ bỗng mang một giọng điệu hài hước: 

(6)Tada tohyôshi ni
Nagaki wakizashi.

(7)Kusamura ni
Kawazu kowagaru
Yuumagure 

(6)Khách chỉ đeo bên hông,
Thanh kiếm dài quá khổ.

(7)Hăi quá, từ lùm cỏ,
Một con ếch phóng ra,
Trong bóng chiều chập choạng.
 

Thanh trường kiếm không khỏa lấp nổi mặc cảm tự ti của người đeo nó. Một ḿnh bước trên con đường vắng khi bóng chiều sụp tối, anh ta thấy có ǵ động đậy trong lùm cỏ bên vệ đường và hoảng kinh khi một con ếch b́nh thường từ chỗ đó phóng ra.  

Ba câu thơ cuối cùng hơi cổ lổ và không mấy thanh bai và đây là lúc không khí phải trở nên tao nhă hơn. Bashô, nhà thơ tiếp theo đă khéo léo chuyển đổi nó: 

(7)Kusamura ni
Kawazu kowagaru
Yuumagure

(8)Fuki[30] no me tori ni
Ando yuri kesu 

(7)Hăi quá, từ lùm cỏ,
Một con ếch phóng ra,
Trong bóng chiều chập choạng.

(8)Người kiếm đọt fuki,
Quơ mạnh, lồng đèn tắt.
 

Trong bóng chiều nḥa nhạt, một tiểu thư nào đó đang đi hái mấy cọng fuki c̣n non trong vườn để làm rau ăn th́ bất chợt, con ếch từ lùm cỏ phóng ra. Nàng thụt lùi và khẻ kêu lên một tiếng v́ kinh ngạc. Động tác ấy làm cho cây đèn lồng trên tay chao đi và tắt phụt. Tuy không có một chữ nào mô tả người thiếu nữ ấy nhưng hai câu thơ cho ta cái cảm tưởng nàng có một khuôn mặt xinh xắn và đang đứng giữa một khung cảnh mộc mạc cổ kính. 

Bài thơ tiếp tục trong cùng chiều hướng. Kyorai diễn ư của Bashô, nhưng theo ông, người đàn bà đó phải là một ni cô: 

(8)Fuki no me tori
Ando yuri kesu

(9)Dôshin no
Okori wa hana no
Tsubomu toki 

(8)Người kiếm đọt fuki
Quơ mạnh, lồng đèn tắt

(9)Xưa đạo tâm thức tỉnh,
Khi thấy hoa anh đào
Đang giữa thời chớm nụ.
 

Bối cảnh của hai câu thơ có lẽ là một cái am con giữa đồng quê vắng vẻ. Ni cô đang đi hái đọt fuki trong khu vườn sau am. Một cơn gió thốc bất chợt thổi tắt ngọn đèn trên tay. Tuy bà cố gắng làm một động tác bảo vệ nó nhưng đă quá muộn. Cái cảnh gió thổi tắt phụt ngọn đèn sao mà giống với cảnh cuộc đời con người bị tiêu diệt bởi sức mạnh siêu nhiên của vũ trụ. Ni cô bèn nhớ lại những ngày con son trẻ, v́ nhận thấy cái mong manh của kiếp người mà bà đă quyết chí chọn đời tu hành. 

Đọt fuki xanh non và hoa anh đào hồng đă vẽ ra một khung cảnh đầy màu sắc. Thế mà Bonchô lại đem xóa sạch khi ông đưa ngọn gió mùa đông khô khốc vào: 

(9) Dôshin no
Okori wa hana no

(10)Tsubomu toki
Noto no Nanao no
Fuyu wa sumi uki 

(9)Xưa đạo tâm thức tỉnh
Khi thấy hoa anh đào,
Đang giữa thời chớm nụ.

10)Nanao đảo Noto,
Mùa đông không sống nổi 

Nanao 七尾 là tên một ngôi làng đánh cá nằm trên bán đảo Noto 能登, phía Bắc nước Nhật, được biết đến với khí hậu mùa đông nghiệt ngă của nó. Lúc ấy trên đó có một bà cụ già đang sống cuộc đời khắc khổ giữa mùa đông và hồi tưởng lại tuổi thanh xuân tươi đẹp của ḿnh.. 

Bashô nhấn mạnh cái không khí khô khan của mùa đông bằng cách đem vào đó một ông già ngớ ngẩn: 

(10)Noto no Nanao
Fuyu wa sumi uki

(11)Uo no hone
Shiwaburu made no
Oi wo mite 

(10)Nanao đảo Noto,
Mùa đông không sống nổi.

11)Thấy có một lăo già,
Dáng như đà ngớ ngẩn,
Chậm răi mút xương cá.
 

Giọng văn thiên về Phật giáo không c̣n nữa. Chỉ c̣n h́nh ảnh một lăo chài móm mép, có thời tự hào về hàm răng chắc đẹp của ḿnh, nay đang chậm chạp mút cá đến tận xương. Đó cũng là cảnh mùa đông một đời người! 

Đến lượt Kyorai vào trận. Ngôi làng đánh cá nghèo nàn trên bờ biển Bắc bỗng hóa  thành phủ đệ ngoại thành của một công nương: 

(11)Uo no hone
Shiwabaru made no
Uo no hone

(12)Machibito ireshi
Komikado no kagi 

(11)Thấy có một lăo già,
Dáng như đà ngớ ngẩn,
Chậm răi mút xương cá.

(12)Bước ra mở khóa cổng,
Đón người đàn ông vào.
 

Lúc đó trời đă quá khuya, một ngựi đàn ông làm việc ở nha thự trong thành phố (machibito) bí mật đến gỏ cửa và lăo già kia rước ông ta vào nhà. Lăo chỉ là người gác cổng. Đang mút xương cá, lăo vội nhả ra để đi đón người t́nh của nữ chủ nhân. Gán cho lăo già này đặc tính ngớ ngẩn là ngầm bảo nữ chủ nhân của lăo tuy xưa kia thuộc ḍng dơi quí tộc nhưng sa sút đă lâu, không c̣n lui tới chốn cung đ́nh. Ngược lại, nhân vật t́nh nhân của bà phải là một bậc vương hầu hay quan lại, thích phiêu lưu t́nh ái. 

Một thay đổi đột ngột nữa đă xảy ra khi Bonchô thay thế truyện t́nh cảm cung đ́nh bằng một cảnh hài hước nói về người thường dân đương thời: 

(12)Machibito ireshi
Komikado no kagi

(13)Tachi kakari
Byôbu wo taosu
Onago domo 

(12)Bước ra mở khóa cổng,
Đón người đàn ông vào.

(13)Mấy cô đầy tớ gái,
Ṭ ṃ ghé mắt ngó,
Làm đổ cả b́nh phong.
 

Quang cảnh thấy giống như ngôi nhà một thương nhân giàu có. Ông ta đang vắng nhà và anh đàn ông t́nh nhân của con gái ông đă hối lộ người gác cổng giúp anh ta lén vào được bên trong. Thế nhưng hành động của anh không qua nổi cặp mắt của các cô hầu gái ranh mănh không để sót một việc ǵ. Họ tụ tập đằng sau bức b́nh phong, ṭ ṃ theo dơi hành vi người khách lạ nhưng v́ quá cảm động nên lỡ tay đánh đổ cả chỗ dựa nên bị lộ diện.  

Quang cảnh cuộc viếng thăm vụng trộm hài hước này có vẻ làm cho Bashô thích thú. Ông đă diễn dịch nó như sau: 

(13)Tachi kakari
Byôbu wo taosu
Onago domo

(14)Yudono wa take no
Sunoko wabishiki 

(13)Mấy cô đầy tớ gái,
Ṭ ṃ ghé mắt ngó,
Làm đổ cả b́nh phong.

(14) Bên trong gian buồng tắm,
Che tạm bức mành tre. 

Khung cảnh như dời qua một lữ quán ở miền quê xa nơi phố thị. Một anh chàng đẹp trai với dáng điệu phong lưu đă đến trú chân chiều hôm đó. Tất cả các nàng hầu gái trong quán đều ṭ ṃ tọc mạch và khi ông khách vào buồng tắm th́ các nàng bèn tụ họp và ghé mắt nh́n theo. Chẳng may họ vô ư làm đổ cả bức b́nh phong. Bashô đă tạo ra một không khí đặc biệt, vừa diễm t́nh vừa cô đơn và mộc mạc. 

Kyorai như cảm thấy được nỗi cô đơn của Bashô và quyết định khai triển rộng hơn qua một vần thơ nói về thiên nhiên: 

(14)Yudono wa take no
Sunoko wabishiki

(15)Uikyô[31] no
Mi wo fukiotoshi
Yuuarashi 

(14) Bên trong gian buồng tắm.
Che tạm bức mành tre.

(15)Băo chiều đâu ập tới,
Lay mạnh khóm hồi hương,
Làm rụng bao nhiêu hạt.
 

Khung cảnh nói trên thấy như trong một ngôi nhà rộng của ông thầy lang vùng quê. Bên ngoài cái pḥng tắm đơn sơ chỉ có vài khóm hồi hương mà chủ nhân trồng để làm thuốc. Chiều hôm ấy gió nổi thật mạnh, làm lay động mạnh những khóm hồi hương làm bay lả tả bao nhiêu là hạt. Khi rơi, chúng toát ra một làn hương thơm, tỏa vào bên trong pḥng tắm. Cái mát mẻ khi được tắm trong nước ấm cộng với cái sảng khoái khi ngữi làn hương ấy tạo nên một không khí hài ḥa độc đáo.  

Người thích hợp nhất để được đặt vào khung cảnh một chiều cô quạnh như vậy phải là một nhà sư trong manh áo nâu ṣng đang lửng thửng bước đi trên con đường quê. Ít nhất đó là ư kiến của Bonchô khi ông tạo ra h́nh ảnh sau đây: 

(15) Uikyô no
Mi wo fukiotosu
Yuuarashi

(16)Sô yaya samuku
Tera ni kaeru ka 

(15)Băo chiều đâu ập tới,
Lay mạnh khóm hồi hương,
Làm rụng bao nhiêu hạt.

(16)Có lẽ v́ hơi rét,
Tăng mới trở về chùa. 

Ngôi chùa có lẻ nằm trên một ngọn đồi xa. Con đường ṃn nhỏ trải về phiá đó đang nhuộm ánh hoàng hôn. Gió thổi khốc liệt, bật tung cả manh áo nâu ṣng. Khung cảnh thấy như trong một bức tranh thủy mặc Trung Hoa. 

Bashô yêu thích bầu không khí hiu quạnh từ trong nghệ thuật cổ điển Trung Quốc mà ông đă nằm ḷng. Ông chỉ chấm phá thêm bằng cách giới thiệu một nhân vật b́nh thường, anh chàng diễn tṛ hành nghề với sự trợ giúp của một chú khỉ.  

(15) Sô yaya samuku
Tera ni kaeru ka

(16)Saruhiki no
Saru to yo wo furu
Aki no tsuki 

15)Có lẽ v́ hơi rét,
Tăng mới trở về chùa.

16)Bao năm người diễn tṛ,
Dắt theo con khỉ nhỏ,
Đi dưới ánh trăng thu.
 

Sự xuất hiện cùng lúc của hai nhân vật trong bài thơ phá vỡ bầu không khí hiu quạnh và hầu như tạo nên một hiệu quả hài hước. Dù vậy, bên dưới bức tranh vẫn ẩn tàng một nỗi buồn và đó là điều chắc chắn. Người diễn tṛ không nhà không cửa, sống lang bạt từ làng này qua làng khác, xin được dăm đồng xu khi điều khiển chú khỉ làm mấy tṛ mua vui vài ba người khách. Anh ta chỉ có mỗi một người bạn đường là chú khỉ nhỏ. Câu thơ cuối cùng của Bashô “Đi dưới ánh trăng thu” đă mô tả được sự cô đơn của anh ta. Nó giống như nỗi cô đơn của nhà sư, v́ trời gây gây lạnh, một ḿnh trở về thiền viện trên con đường xa lắc. 

Lúc ấy, Kyorai mới tách nhà sư qua một bên và đưa người diễn tṛ lên phía trước: 

(16)Saruhiki no
Saru to yo wo furu
Aki no tsuki

(17)Nen ni itto no
Jishi hakaru nari 

(16) Bao năm người diễn tṛ,
Dắt theo con khỉ nhỏ,
Đi dưới ánh trăng thu,

(17) Mỗi kỳ đong đấu thóc,
Nộp phần thuế cho quan.
 

Ở Nhật Bản tời đó, người diễn tṛ thuộc bậc thấp nhất trong nấc thang xă hội.Tuy nhiên tuy thân phận thấp hèn, anh là một con người ngay thẳng thực thà.Mỗi mùa thu, sau khi lúa chín, anh đều đong một phần thóc để trả thuế cho chính phủ. Qua h́nh ảnh đó, bài thơ đă đi lần vào một quang cảnh thanh b́nh, một thế giới trật tự mà mỗi người sống theo cung cách của ḿnh. 

Thế rồi, anh chàng diễn tṛ biến mất, nhường chỗ cho một túp lều của nhà nông. Bonchô lănh trách nhiệm giải thích: 

(18)Nen ni itto no
Jishi hakaru nari

(19)Goroppon
Namaki tsutareru
Mizutamari 

(18)Mỗi kỳ đong đấu thóc,
Nộp phần thuế cho quan.

(19) Gỗ kia năm sáu súc
Vừa mới đẵn c̣n tươi,
Lót trên vùng nước úng.
 

Đây là một quang cảnh người ta thường thấy ở những vùng đầm lầy miền nông thôn Nhật Bản. Đất úng nước khó ḷng làm nông trại nên đành bỏ hoang. Để làm đường đi ngang qua vũng lầy, người ta cắt những súc gỗ đặt xuống đó. Trong chốn hoang vu như vậy, vẫn có người như anh kia đến lập nghiệp. Cuối con đường, anh dựng một túp lều con và mỗi năm đều trả thuế đất. Cái khó khăn của cuộc sống được miêu tả qua h́nh ảnh những khúc gỗ mới đẵn đem lót làm đường để qua vũng lội.  

Nhà thơ đi tiếp là Bashô. Ông khai triển và ảnh tượng hóa ư của Bonchô. Ông đă mô tả một con đường ngoại ô thành phố sau cơn mưa lũ như sau: 

(19)Goroppon
Namaki tsuketaru
Mizutamari

(20)Tabi fumiyogosu
Kuroboko no michi 

(19)Gỗ kia năm sáu súc,
Vừa đẵn mới c̣n tươi,
Lót trên vùng ước úng.

(20)Tất vải đă lấm lem,
V́ bùn ngập trên đường.
 

Cái khó khăn của cuộc sống h́nh như được dịu hẳn đi v́ quang cảnh hiện thời chỉ là cảnh tượng thường thấy: một người dân làng đang đi lên tỉnh sau khi cơn mưa lớn vừa mới ngớt. Có lẽ ông ta đi có chút việc quan trọng nên mặc kimono mới và mang đôi bí tất tabi màu trắng. Ông đă cẩn thận đi cho khéo để bí tất khỏi vấy bùn nhưng cũng không tránh khỏi trượt chân trên mấy súc gỗ lót đường khiến nó bị lấm. Ta thấy một sự kiện tầm thường như thế cũng đă được Bashô đem vào thơ. 

Tự nhiên, khi đọc đến đây, tác giả sẽ đặt câu hỏi: Người ấy là ai vậy? Kyorai cho rằng cậu ta phải là một kẻ hầu cận nhà samurai, mà bổn phận là xách gươm cho chủ ḿnh: 

(20)Tabi fumiyogosu
Kuroboko no michi

(21)Oitatete
Hayaki ouma no
Katanamochi
 

(20)Tất vải đă lấm lem,
V́ bùn ngập trên đường.

(21)Có người hầu vác kiếm,
Vội vả đuổi theo chân,
Con ngựa chủ đang cưỡi.
.

Chủ nhân của cậu ta đang gấp rút đi dự một buổi họp mà ông không biết bàn về chuyện ǵ nên phóng ngựa thật nhanh.Người vác gươm theo hầu bị bỏ lại đằng sau cho dù cậu ấy có cố chạy nhanh cách mấy cũng không đuổi kịp và dĩ nhiên để chân cẳng lấm lem tất cả. 

Sự khẩn trương càng tăng thêm cường độ và đi đến chỗ khôi hài khi Bonchô tiếp lời: 

(21)Oitatete
Hayaki ouma no
Katanamochi

(22)Detchi ga ninau
Mizu koboshitari 

(21)Có người hầu vác kiếm,
Vội vả đuổi theo chân,
Con ngựa chủ đang cưỡi.

(22)Một chú bé học việc,
Đánh đổ nước lai láng.
 

Chú bé học việc chỉ là một người t́nh cờ đi ngang đó. Thấy cậu vác kiếm chạy nhanh quá, chú muốn tránh qua một bên để nhường bước nhưng lúng túng làm đánh đổ cả thùng nước đang mang để nước chảy lai láng. Bài thơ chuyển sang một nhịp nhanh hơn, có màu sắc hài hước, tự nó có thể xem như là một mẩu chuyện văn vắn. 

Vào lúc ấy, nó lại được thay thế bằng một nhịp điệu nhanh và mạnh mẽ hơn. Với Bashô th́ bao giờ cũng vẫn là những vần thơ đẹp: 

(22)Detchi ga ninau
Mizu koboshikari

(23)To shôji mo
Mushiro gakoi no
Uriyashiki 

(22) Một chú bé học việc,
Đánh đổ nước lai láng.

(23)Cánh cổng và cửa kéo
Trong phủ đệ rao bán,
Bao kín bằng phên rơm.
 

Ngôi phủ đệ cổ xưa và sang trọng. Cánh cửa và màn kéo cũng như phần c̣n lại của nó là những công tŕnh thủ công cấp cao, được chạm trỗ hay trang trí một cách tinh vi. Để tránh cho nó khỏi bị những kẻ trộm đạo, chủ nhân đang đem rao bán căn nhà đă che chở nó bằng những tấm phên tết bằng rơm. Như thường thấy trong hoàn cảnh này, một phủ đệ lúc nào cũng có giếng sâu đào trong vườn để lấy nước ngọt mà chủ nhân ông đă khoáng đạt cho phép cả láng giềng đến lấy về dùng. Bây giờ ông đă đi vắng, ngôi nhà thành hoang vu nên chú bé học việc mặc t́nh múc nước xài thỏa thuê. Chúng ta nhận ra ở đây có sự tương phản giữa cảnh thanh u nhàn tĩnh của ngôi phủ đệ và cái hoạt náo trong hành động của chú bé học việc. Chú ta không đếm xĩa ǵ đến việc phí phạm nước ngọt ở cái giếng không c̣n mấy ai lui tới.  

Kyorai, ngựi làm mấy câu thơ tiếp, đảo mắt nh́n ṭa nhà nhưng lại ngó ra hướng khu vườn. Giữa đám cỏ hoang đang mọc lên cao, có vật ǵ đo đỏ: 

(23) To shôji mo
Mushiro-gakoi no
Uriyashiki

(25)Tenjômamori
Itsuka irozuku 

(23) Cánh cổng và cửa kéo,
Trong phủ đệ rao bán,
Bao kín bằng phên rơm.

(24) Luống ớt tự hồi nào,
Đă khoe màu đỏ thắm.
 

Lúc này, yếu tố thời gian đang đi vào bài thơ.Chủ nhân phủ đệ là người từng có cuộc sống xa hoa, nay cảm thấy ḿnh hoàn toàn bất lực trước cái không ngờ tới của thời gian. Ngày nay của cải đă tiêu tan, ông phải đem cả dinh thự của ḿnh đi rao bán. Thời gian không những để lại dấu ấn của nó trên con người mà cả đối với cảnh vật nữa.Trong khu vường bỏ hoang, chỉ c̣n có vài cây ớt, khi mùa thu đến đă đổi màu dần dần từ xanh sang đỏ, đem lại một điểm tươi sáng duy nhất cho toàn bộ bức tranh ảm đạm. 

Đến lượt Bonchô. Ông tưởng tượng ra một khung cảnh mới. Luống ớt đỏ, theo ông, thực ra nằm trong khu vườn của một bác nhà nông cơ! 

(24)Tenjômamori
Itsuka irozuku

(25)Koso koso to
Waraji wo tsukuru
Tsukiyo-zashi 

(24)Luống ớt tự hồi nào,
Đă khoe màu đỏ thắm.

(25)Trong một đêm im ắng,
Mượn ánh sáng trăng khuya.
Ai kia bện dép cỏ 

Đem thu dài và bác nông dân kia không muốn lăng phí thời giờ. Tuy trời đă khuya nhưng bác ta vẫn ngồi trước túp lều và bện đôi dép cỏ. Nông dân vẫn làm thêm như vậy để phụ vào kinh tế gia đ́nh. Làm việc ở ngoài trời lại đỡ tốn dầu đèn và may cho bác, đêm ấy trăng lại sáng. Tuy nhiên, bác phải cẩn thận, không gây nên tiếng động đánh thức láng giềng đang nghỉ ngơi. Bác làm việc lặng lẽ, đơn độc, bên cạnh chỉ có mấy cây ớt đỏ làm bạn. 

H́nh ảnh cuơc đời tối tăm của người nhà nông mà Bonchô mô tả đă được Bashô điểm vào một nét tươi sáng và đượm chút khôi hài khi ông thêm cú 2 câu sau đây: 

(25)Koso koso to
Waraji wo tsukuru
Tsukiyo-zashi

(26)Nomi wo furui ni
Okishi hatsuaki 

(25)Trong một đêm im ắng,
Mượn ánh sáng trăng khuya,
Ai kia bện dép cỏ.

(26)Có người bỗng thức giấc,
Giũ rận áo đầu thu.
 

Cố gắng của người nhà nông không phá giấc láng giềng xem ra vô hiệu. Có lẽ một anh hàng xóm của ông bị mất giấc và bước ra bên ngoài. Anh ta không mất giấc v́ tiếng động của người bện dép nhưng là v́ mấy con vật đang hút máu anh. Anh không bắt từng con một để giết như đàn bà thường làm nhưng cởi luôn áo xống, đi ra bên ngoài và giũ mạnh cho chúng rớt xuống. Dù chỉ nói lên cuộc sống bần hàn của tầng lớp nông dân, độc giả vẫn cảm thấy cái đẹp tươi tắn lồ lộ của vầng trăng khuya trong một đêm đầu thu.   

Kyorai có vẻ thú vị về h́nh ảnh của người đàn ông đang giũ chấy rận khỏi áo ngủ, viết thêm một cú 3 câu nữa, pha lẫn hài hước với một chút bi thảm: 

(26)Nomi wo furui ni
Okishi hatsuaki

(27)Sono mama ni
Korobi-ochitaru
Matsuotoshi 

(26)Có người bỗng thức giấc,
Giũ rận áo đầu thu.

(27)Bẫy chuột cứ y nguyên,
Nằm kềnh ra mặt dất,
Chẳng sập được con nào.
 

Kyorai muốn nói đến h́nh thức bẫy chuột người ta hay dùng lúc bấy giờ. Đó là một cái bẫy h́nh hộp, rộng, đặt chênh chếch trên mặt đất và có một thanh gỗ nhỏ nâng nắp lên ở một bên.Trong bẫy, người ta để ít thức ăn khô cột vào đầu một sợi dây. Khi con chuột cắn miếng thức ăn và như thế kéo cả sợi dây từ bên trong th́ cánh cửa của cái bẫy sẽ sập xuống, giữ nó lại. Thế nhưng đêm hôm đó, các chú chuột ranh mănh đă đoán biết nên đă làm cho cánh của sập xuống mà không bị bắt. Người đàn ông trong bài thơ vừa khổ v́ chấy rận, vừa khổ v́ chuột bọ! 

Bonchô, có lẽ v́ thấy chiều hướng của bài thơ đi dến chỗ thú vị, tiếp tục bằng cách đưa thêm vài chi tiết: 

(27)Sono mama ni
Korobi-ochitaru
Masuotoshi

(28)Yugamite futa no
Awanu hanbitsu 

(27) Bẫy chuột cứ y nguyên,
Nằm kềnh ra mặt đất,
Chẳng sập được con nào.

(28)Nắp kia đă bị lệch,
Không ăn khớp với tủ.
 

Thực ra cái bẫy chuột ấy đă đặt ở một góc nhà kho bên cạnh một cái tủ kiểu cổ (có nắp) dùng để chứa mấy thứ vặt vănh trong nhà như dụng cụ, bát đĩa, quần áo và đồ chơi không dùng nữa. Cái nắp được đặt bên cạnh tủ. Bụi bặm, mạng nhện, nấm mốc, phân chuột... làm căn pḥng bừa bộn bẩn thỉu. Những câu thơ của Bonchô như muốn hướng về mỹ quan của những vật không tinh tươm, không hoàn hảo, không hài ḥa. Có cái ǵ tương đồng giữa cái bẫy không bắt được chuột và cái nắp không ăn khớp với tủ.Trong cả hai trường hợp, nhà thơ đều nh́n sự bất toàn ấy với một nụ cười. 

Vầng trăng hạ rơ ràng đă chuyển qua một hướng khác sau mấy câu tiếp đến của Bashô. Dĩ nhiên không thể tránh được nếu ông đưa vào bài thơ h́nh ảnh một nhà thơ du hành, có lẽ không ai khác hơn chính ḿnh:: 

(28)Yugamite futa no
Awanu hanbitsu

(29)Sôan ni
Shibaraku ite wa
Uchiyaburi
 

(28)Nắp kia đă bị lệch,
Không ăn khớp với tủ,

(29)Sống cuộc đời thảo am,
Vừa được dăm ba bữa,
Lại đă dợm lên đường.
 

Thiên tài thi ca của Bashô được bộc lộ nơi đây. Câu thơ bao hàm 2 ư nghĩa. Cái tủ nắp lệch tượng trưng cho cuộc sống tự do, phóng túng của người ở ẩn. Ông ta không cần có những đồ vật bày biện mới mẻ, đẹp đẽ. Ngược lại, sở dĩ ông sống ẩn cư là để xa rời những tiện nghi vật chất xa hoa. Như thế, Bashô đă dùng hai câu của Bonchô theo một ư nghĩa tượng trưng. Cái nắp không ăn khớp với tủ có khác nào người ở ẩn không thích ứng được với cuộc đời. Và như thế, ẩn sĩ này (cũng như Bashô) là kẻ không thích hợp với một cuộc sống nào (misfit), không nhà không cửa, lang thang từ am này qua am nọ. Không bao giờ chịu dừng chân lâu dài ở một nơi cố định.  

Tự nhiên những câu thơ đi sau đă được viết theo chiều hướng Bashô đề nghị: 

(29)Shôan ni
Shibaraku ite wa
Uchiyaburi

(30)Inochi ureshiki
Senshuu no sata 

29)Sống cuộc đời thảo am,
Vừa được dăm ba bữa,
Lại đă dợm lên đường.

30) Đời vui, nhờ sống lâu,
Mới hay thơ được tuyển.
 

Thời xưa, thơ ḿnh được chọn vào thi tuyển do sắc chiếu của thiên hoàng là tất cả một vinh dự. Người thi sĩ lang thang có lần ghé qua kinh đô và vui mừng khôn xiết khi nghe tin thơ ḿnh được nhà biên tập tuyển chọn. Ông ta hạnh phúc thấy ḿnh được sống lâu để có cái ngày này. Phải chăng v́ danh dự tột cùng ấy mà cho đến nay, ông đă từ bỏ biết bao nhiêu thứ trên cơi đời này. 

Nhân đây cũng nên biết rằng Kyorai mới đầu cũng không viết cú hai câu của ḿnh như thế. Trong nguyên tác của Kyorai, người thi nhân lang bạt này là Saigyô mà chúng ta đă thấy xuất hiện trong câu kết của Mưa rào mùa đông. Bashô, với tư cách thũ lĩnh, không thích lối tŕnh bày lộ liễu danh tính nhân vật. Ông bảo: “Trong một cú 3 câu, ta có thể nhắc khéo đến cuộc đời của những nhà thơ du hành lớn như Saigyô và Nôin nhưng nếu gợi tên tuổi một người nổi tiếng như Saigyô trong cú 2 câu tiếp theo th́ hơi vụng. Ta chỉ có thể nối kết chúng bằng “cái bóng” (kage) nghĩa là h́nh thái mơ hồ của sự vật khi nó tiếp cận với cái nh́n của người làm thơ. Do đó, Bashô đă thay hai câu của Kyorai bằng hai câu mới này với mục đích làm cho danh tính của nhà thơ vân du không được biết tới rơ ràng.Sự kiện này là một ví dụ về sự góp ư của Bashô để nâng cao giá trị thơ các học tṛ. 

Danh tính không rơ ràng của nhà thơ lăng tử đă được Bonchô xác nhận ngay tức khắc. Với ông, nhà thơ đó cũng là người có nhiều cuộc phiêu lưu t́nh ái. Không có sự can thiệp của Bashô th́ có lẽ Bonchô đă không được thoải mái khi gieo vần như sau: 

(30)Inochi ureshiki
Senshuu no sata

(31)Samazama ni
Shina kawaritaru
Koi wo shite 

(30) Đời vui, nhờ sống lâu,
Mới hay thơ được tuyển.

(31)Bao nhiều cuộc t́nh xưa,
Mỗi người riêng một vẻ,
Đều hiện về kư ức.
 

Chúng ta có thể tưởng tượng ra rằng nhân vật này phải là Ariwara Narihira (825-880), vai chính của Truyện Ise (Ise Monogatari) mà thời trẻ đầy dẫy như cuộc phiêu lưu t́nh ái. Bây giờ ông ta chỉ c̣n là một ông già không c̣n sôi nổi như thuở trai tráng. Nhân nghe một vài bài thơ t́nh ông viết ngày xưa được chọn vào trong một thi tuyển mới cho nên hết sức bằng ḷng và lần đầu tiên trong bao nhiêu năm, đem quyển thơ ḿnh chép ngày xưa ra xem các tác phẩm cũ. Khi đọc những gịng chữ trên đó, ông hồi tưởng lại bao nhiêu người đàn bà đă đi qua đời ḿnh: công chúa, mệnh phụ, góa phụ, tiểu thư hay vợ một đường quan... 

Với h́nh ảnh một ông già hồi tưởng về quá khứ, không trách chi bài thơ bắt đầu có một âm hưởng Phật giáo. Bashô đă tỏ rơ trong cú hai câu của ông: 

(31)Samazama ni
Shina kawaritaru
Koi wo shite

(32)Ukiyo no hate wa
Mina Komachi nari 

(31)Bao nhiêu cuộc t́nh xưa,
Mỗi người riêng một vẻ,
Đều hiện về kư ức.

(32)Ai phù hoa một kiếp
Chẳng giống Komachi!
 

Ono o Komachi là một người đẹp, thơ hay, sống vào thế kỷ thứ 9. Theo truyền thuyết, thời trẻ nàng rất kiêu kỳ và từ chối bao nhiêu người săn đón. Thế nhưng về già, nhan sắc  tàn phai, nàng phải sống cuộc đời khốn khổ và có khi xách bị ăn xin. H́nh ảnh bà già quá lứa lỡ thời đă đưa vào bài thơ không khí bi thương, cái bi thương của người đứng trước một nhan sắc diễm kiều đă bị thời gian vùi dập.   

Kyorai đặt không khí bi thương này vào một khung cảnh đặc biệt: 

(32)Ukiyo no hate wa
Mina Komachi nari.

(33)Nani yue zo,
Kayu susru ni mo
Namida-gumi 

(32)Ai phù hoa một kiếp,
Chẳng giống Komachi!

(33)Và không hiểu v́ sao,
Để lệ rơi ràn rụa,
Cả lúc húp bát cháo?
 

Khung cảnh như thấy trước ngôi nhà ở chốn đồng quê mà một bà lăo mặc đồ rách rưới đến xin ăn. Chủ nhà thương hại đem cho bà bát cháo. Bà lăo đang đói nên bắt đầu húp chén cháo, dấu hiệu từ tâm của chủ nhân. Người kia nhận ra có những ngấn nước mắt trên má của bà và hỏi thăm tại sao. Thế nhưng nh́n kỹ, ông ta nhận ra phảng phất đâu đó những đường nét kiều diễm và quí phái của thời thanh xuân. Ông không dám hỏi thêm nữa mà bà cũng chẳng dám tự ḿnh bày tỏ. 

Thấy thế, Bonchô cho bà già ăn xin lui vào hậu trường, thay vào đó, ông đưa ra h́nh ảnh nữ chủ nhân một ngôi nhà rộng: 

(33)Nani yue zo,
Kayu susru ni mo
Namida-gumi

(34)Orusu to nareba
Hiroki itajiki 

(33)Và không hiểu v́ sao,
Để lệ rơi ràn rụa,
Cả lúc húp bát cháo?

(34) Nhà gỗ rộng hẳn ra,
Từ dạo ông chủ vắng. 

Nhà Nhật thường lát ván ở gian bếp và pḥng ăn. Trong một dinh cơ rộng răi, đây là nơi chủ nhân tổ chức yến tiệc, đăi đằng. Người đàn ông hào phóng, chủ của nó, đang phải đi xa v́ bận làm ăn, để lại cô vợ ốm yếu, mảnh khảnh đang húp chén cháo thay cơm. Người thị nữ đứng hầu cảm thấy khu vực nhà ăn như trống trăi hẳn ra và cô thấy trên má nữ chủ nhân có những giọt lệ đang rơi.  

Bashô xây dựng cú 3 câu đến sau, dựa trên ư của Bonchô. Tuy vậy, ông thay thế người vợ của chủ nhân bằng một gă giúp việc: 

(34)Orusu to nareba
Hiroki itajiki

(35)Te no hira ni
Shirami hawasuru
Hana no kage 

(34)Nhà gỗ rộng hẳn ra,
Từ dạo ông chủ vắng.

(35)Ngồi dưới rặng anh đào
Măi nh́n theo chú rận,
Ḅ qua ḷng bàn tay. 

Gă làm công không được cắt vào việc nhà bếp mà cũng chẳng có việc ǵ khác để làm. Hắn bèn nằm dài dưới gốc cây anh đào đang độ nở ở trong vườn và nhàn rỗi ngắm một con rận đă ḅ từ áo xống của ḿnh qua đến ḷng bàn tay.Con rận vui hưởng cái ấm áp của nắng mai cũng như hắn vậy. đây, một lần nữa, Bashô đă hoán chuyển hoàn toàn không khí của bài thơ khi ông can thiệp. Cái không khí buồn thương, ảm đạm trong mấy câu thơ đi trước đều như đă bốc hơi đâu mất. 

Kyorai thay thế gă làm công của thầy bằng một nhân vật khác, nhà thơ ẩn sĩ: 

(35)Te no hira ni
Shirami hawasuru
Hana no kage

(36)Kasumi ugokanu
Hiru no nemutasa 

(35)Ngồi dưới rặng anh đào,
Măi nh́n theo chú rận,
Ḅ qua ḷng bàn tay.

(36)Sươngim trời lặng gió
Trưa xuân giục ngủ ngày.
 

Nơi đây, Kyorai muốn nói đến một con người chưa hề biết đến của cải vật chất. Ông ta không tham danh mà chẳng hám lợi, suốt ngày nằm dài dưới cội anh đào, lười lĩnh thưởng thức cái đẹp của trời đất vào xuân đến thỏa thuê. Khi một con rận bé ḅ ngang ḷng bàn tay, ông chỉ mỉm cười, c̣n khi buồn ngủ, ông có thể đánh một giấc và để cho những cánh hoa mặc t́nh lả tả trên người. Như thế renku đă đi đến chỗ kết thúc với một bầu không khí thanh b́nh và thoải mái. 

Vầng trăng hạ (Natsu no tsuki) đă được đăng trong Áo tơi cho khỉ (Sarumino, 1691) và kể từ đỏ được mọi người biết đến như tác phẩm renku tiêu biểu theo phong cách Bashô. Hăy thử nh́n lại toàn văn của nó: 

Nguyên tác / tên tác giả

Phiên âm

Việt dịch

 

(01)市中は物のにほひや夏の月

凡兆


(02)
あつし/\と門/\の声   芭蕉 

(03)二番草取りも果さず穂に出て  

去来 

(04)灰うちたゝくうるめ一枚

 

(05)此筋は銀も見しらず不自由さよ  

 

(06)たゞとひやうしに長き脇指  

(07)草村に蛙こはがる夕まぐれ  

 


(08)
蕗の芽とりに行燈ゆりけす  


 

(09)道心のおこりは花のつぼむ時  

 

(10)能登の七尾の冬は住うき

 

(11)魚の骨しはぶる迄の老を見て  


 

(12)待人入し小御門の鎰

 

(13)立かゝり屏風を倒す女子共

 

(14)湯殿は竹の簀子侘しき


 

(15)茴香の実を吹落す夕嵐

 

(16)僧やゝさむく寺にかへるか


 

(17)さる引の猿と世を経る秋の月


 

(18)年に一斗の地子はかる也


 

(19)五六本生木つけたる潴


 

 
(20)
足袋ふみよごす黒ぼこの道

 

(21)追たてゝ早き御馬の刀持


 

(22)でつちが荷ふ水こぼしたり  



 

(23)戸障子もむしろかこひの売屋敷  



 

(24)てんじやうまもりいつか色づく  


 

(25)こそ/\と草鞋を作る月夜さし  



 

(26)蚤をふるひに起し初秋

 

(27)そのまゝにころび落たる升落  

 

(28)ゆがみて蓋のあはぬ半櫃  

 

(29)草庵に暫く居ては打やぶり  



 

(30)いのち嬉しき撰集のさた  



 

(31)さま/゛\に品かはりたる恋をして  

 

(32)浮世の果は皆小町なり  



 

(33)なに故ぞ粥すゝるにも涙ぐみ  


 

 

(34)御留主となれば広き板敷  


 

(35)手のひらに虱這はする花のかげ  



 

(36)かすみうごかぬ昼のねむたさ  

 

(01)Ichinaka wa
Mono no nioi ya
Natsu no tsuki 

(02)Atsushi atsushi to
Kadokado no koe 


(03)Nibangusa
Tori mo hatasazu
Ho ni idete 

(04)Hai uchitataku
Urume ichimai. 

(05)Kono sugi wa
Gin mo mishirazu
Fujiyusa yo 

(06)Tada tohyôshi ni
Nagaki wakizashi 

 

(07)Kusamura ni
Kawazu kowagaru
Yuumagure 

(08)Fuki no me tori
Ando yuri kesu 

 

(09)Dôshin no
Okori wa hana no
Tsubomu toki 

(10)Noto no Nanao
Fuyu wa sumi uki 


(11)Uo no hone
Shiwaburu made no
Oi wo mite 


(12)Machibito ireshi
Komikado no kagi 


(13)Tachi kakari
Byôbu wo taosu
Onago domo 

(14)Yudono wa take no
Sunoko wabishiki 


(15)Uikyô no
Mi wo fukiotosu
Yuuarashi 

(16)Sô yaya samuku
Tera ni kaeru ka 



(17)Saruhiki no
Saru to yo wo furu
Aki no tsuki 


(18)Nen ni itto no
Jishi hakaru nari 



(19)Goroppon
Namaki tsutareru
Mizutamari 


(20)Tabi fumiyogosu
Kuroboko no michi

 


(21)Oitatete
Hayaki ouma no
Katanamochi

 

(22)Detchi ga ninau
Mizu koboshitari 

 

(23)To shôji mo
Mushiro gakoi no
Uriyashiki.

 

(24)Tenjômamori
Itsuka irozuku 

 

(25)Koso koso to
Waraji wo tsukuru
Tsukiyo-zashi 

 

(26)Nomi wo furui ni
Okishi hatsuaki

 


(27)Sono mama ni
Korobi-ochitaru
Masuotoshi 

 

(28)Yugamite futa no
Awanu hanbitsu 

 

(29)Shôan ni
Shibaraku ite wa
Uchiyaburi

 

(30)Inochi ureshiki

Senshuu no sata

 

(31)Samazama ni
Shina kawaritaru
Koi wo shite

 


(32)Ukiyo no hate wa
Mina Komachi nari

 


(33)Nani yue zo,
Kayu susru ni mo
Namida-gumi

 


(34)Orusu to nareba
Hiroki itajiki

 

(35)Te no hira ni
Shirami hawasuru
Hana no kage

 

(36)Kasumi ugokanu
Hiru no nemutasa

 

 

 

(01) Bầu trời cao thành phố,
Bên trên mùi với mùi,
Cô độc vầng trăng hạ. 

(02)Nóng chao ôi là nóng!
Nhà nhà cất tiếng than
 


(03)Nhổ cỏ mới đợt hai
Công việc c̣n chưa xong,
Lúa đă nẩy đ̣ng đ̣ng. 

(04)Phủi tro cá ṃi nướng,
Vừa gắp ra khỏi lửa. 

(05)Những người sống nơi đây,
Chưa biết đến đồng bạc,
Tội nghiệp mới làm sao! 

(06)Khách chỉ đeo bên hông,
Thanh kiếm dài quá khổ. 

 

(07)Hăi quá, từ lùm cỏ,
Một con ếch phóng ra,
Trong bóng chiều chập choạng. 

(08)Người kiếm đọt fuki,
Quơ mạnh, lồng đèn tắt. 

 

(09)Xưa đạo tâm thức tỉnh,
Khi thấy hoa anh đào
Đang giữa thời chớm nụ.
 

(10)Nanao đảo Noto,
Mùa đông không sống nổi. 


(11)Thấy có một lăo già,
Dáng như đà ngớ ngẩn,
Chậm răi mút xương cá.
 


(12)Bước ra mở khóa cổng,
Đón người đàn ông vào. 


(13)Mấy cô đầy tớ gái,
Ṭ ṃ ghé mắt ngó,
Làm đổ cả b́nh phong.
 

(14) Bên trong gian buồng tắm,
Che tạm bức mành tre.
 


(15)Băo chiều đâu ập tới,
Lay mạnh khóm hồi hương,
Làm rụng bao nhiêu hạt. 

(16)Có lẽ trời trở lạnh,
Tăng mới trở về chùa.
 



(17) Bao năm người diễn tṛ,
Dắt theo con khỉ nhỏ,
Đi dưới ánh trăng thu, 


(18) Mỗi kỳ đong đấu thóc,
Nộp phần thuế cho quan.
 



(19) Gỗ kia năm sáu súc
Vừa mới đẵn c̣n tươi,
Lót trên vùng nước úng. 


(20)Tất vải đă lấm lem,
V́ bùn ngập trên đường.

 


(21)Có người hầu vác kiếm,
Vất vả đuổi theo chân,
Con ngựa chủ đang cưỡi.

 

(22)Một chú bé học việc,
Đánh đổ nước lai láng. 

 

(23)Cánh cửa và màn kéo
Trong phủ đệ rao bán,
Bao kín sau phên rơm 

 

(24)Luống ớt tự hồi nào,
Đă khoe màu đỏ thắm.
 

 

(25)Trong màn đêm tĩnh lặng,
Mượn ánh sáng trăng khuya.
Ai kia bện dép cỏ
 

 

(26)Có người bỗng thức giấc,
Rũ rận áo đầu thu.

 


(27) Bẫy chuột cứ y nguyên,
Nằm kềnh ra mặt đất,
Chẳng sập được con nào.
 

 

(28)Nắp kia đă bị lệch,
Không ăn khớp với tủ.
 

 

(29)Sống cuộc đời thảo am,
Vừa được dăm ba bữa,
Lại đă dợm lên đường.

 

(30) Đời vui, nhờ sống lâu,

Mới hay thơ được tuyển.

 

(31)Bao nhiêu cuộc t́nh xưa,
Mỗi người riêng một vẻ,
Đều hiện về kư ức.

 


(32)Ai phù hoa m
ột kiếp,
Chẳng giống Komachi!

 


(33)Và không hiểu v́ sao,
Để lệ rơi ràn rụa,
Cả lúc húp bát cháo?

 


(34) Nhà gỗ rộng hẳn ra,
Từ dạo ông chủ vắng.

 

(35)Ngồi dưới rặng anh đào,
Măi nh́n theo chú rận,
Ḅ qua ḷng bàn tay.

 

(36)Sương im trời lặng gió,
Trưa xuân giục ngủ ngày.

 

 Mưa rào mùa đông là một chuỗi thơ trẻ trung, đầy sinh lực, trong khi đó Vầng trăng hạ chứng tỏ nó là một tác phẩm hoàn thành bởi một nhóm nhà thơ đă nhiều kinh nghiệm trong một trạng thái thoải mái. Nó không căng thẳng, nhiều tính bi kịch hay tiểu thuyết như renku đi trước. Mọi sự tŕnh bày trong Vầng trăng hạ đều gần gụi với cuộc sống thường nhật. Trong khi renku đầu có ư hướng đề cập đến mọi khía cạnh sinh hoạt của cuộc đời, renku sau tập trung trong phạm vi những giá trị cơ bản và kinh nghiệm cụ thể đến từ một con người b́nh thường. Chính thế mà vài câu thơ trong Vầng trăng hạ đượm màu sắc cô quạnh (sabi 寂び), nói lên nỗi cô đơn của con người sống trong cơi đời này với tất cả những hạn chế của ḿnh. Thực vậy, những h́nh ảnh như nhà sư trở về chùa trong một buổi chiều trời trở lạnh, người diễn tṛ dắt theo con khỉ nhỏ dưới ánh trăng thu, luống ớt chín đỏ dần trong khu vườn có ngôi nhà bỏ hoang... đều có ǵ tương tự như nội dung các bài haiku của Bashô giai đoạn sau. Ngoài ra, trong đó c̣n có những vần thơ gợi ư cho ta biết sự cô quạnh, đơn chiếc ấy cũng có thể khắc phục. Cảnh tượng ảm đạm, cô độc thường được che phủ bên trên bằng h́nh ảnh hài hước, dí dỏm. Ví dụ khung cảnh thương tâm với bác nhà nông nghèo ngồi bện dép dưới ánh trăng lại được nối tiếp bằng h́nh ảnh buồn cười về anh hàng xóm của bác nửa đêm thức giấc, giũ rận khỏi áo xống. Cũng vậy, nỗi buồn khổ của bà vợ xa chồng một ḿnh húp chén cháo trong gian bếp rộng thênh đă có thể được vợi đi trong ta sau khi đọc những câu thơ viết tiếp gợi ư rằng cuộc đời thật là đáng sống nếu ta biết vượt lên trên mọi bó buộc gây ra bởi qui ước nhỏ nhen của xă hội. Những câu renku như vậy đă mang được đặc tính nhẹ lâng (karumi 軽み) vốn thấm đẫm trong những vần haiku mà Bashô làm lúc cuối đời. 

Điều này khẳng định là trong khi Bashô có những bước tiến bộ như nhà thơ viết renku, ông cũng trưởng thành song song trong lănh vực haiku.Và đó chỉ là một chuyện hiển nhiên. Tuy vậy, phải nh́n nhận rằng bước tiến bộ ấy được bộc lộ rơ nét hơn qua haiku hơn là renku. Lư do là, như ta đă quan sát, renku đặt ra quá nhiều qui tắc nên giới hạn sự sáng tác của người làm thơ. Khi viết một bài haiku, Bashô hoàn toàn là chính ông, thế nhưng khi viết renku, ông phải đắn đo nghĩ tới những thành viên khác mặc dù ông là nhà thơ đầu đàn, một người cầm chịch có ảnh hưởng lớn đối với họ.  

Ngoài ra, sân khấu renku đă giúp cho ta biết thêm một nét thiên tài khác của Bashô mà ta chưa nhận ra khi đọc haiku của ông. Renku tŕnh bày được cả chiều rộng lẫn chiều sâu sửc tưởng tượng thi ca (poetic imagination) của Bashô hơn bất cứ thể loại văn học nào ông viết. Bởi v́ bản chất của những vần renku là nó không nhất thiết dựa vào kinh nghiệm thực sự của nhà thơ. Những khung cảnh, sự t́nh... trong đó c̣n có thể là sản phẩm đơn thuần từ trí tưởng tượng của họ.  

Đọc xong Mưa rào mùa đôngVầng trăng hạ mới thấy sức tưởng tượng của Bashô thật dàn trăi và sâu xa biết bao. Chúng ta có thể suy ra rằng Bashô hẳn phải rất thích thú và sung sướng khi được ngụp lặn trong thế giới đầy h́nh ảnh tân kỳ của renku.Và ông không chỉ là người duy nhất được sống trong thế giới mộng mơ này. Những thành viên của nhóm dưới sự d́u dắt của ông chắc cũng đều cảm thấy như thế. Về phương diện này, phải nói Bashô là một nhà thơ hết sức hạnh phúc v́ ông đă được thù tiếp bởi những môn đệ hết sức thành tâm, ḷng chỉ muốn theo chân ông đến tận cuối cuộc đời phiêu lăng.   

Tạm xong: 30/07/2014

Những ngày dưỡng bệnh tại gia

Nguyễn Nam Trân

Cập nhật: 31/07/2014

 

Tư liệu tham khảo

 

1)      Ueda, Makoto, Bashô, The Master Haiku Poet Matsuo, 1970, Kodansha International Tokyo - New York - London, Paperback Edition in 1980.

2)      Dương Quảng Hàm, 1941, Việt Nam Văn học Sử Yếu (Chương 13), Hà Nội.

3)      Akatsuka Tadashi và 49 biên tập viên, Nihon koten bungaku meichô no sôkaisetsu (B́nh giảng chung về những trứ tác văn học cổ điển nổi tiếng) Nhà xuất bản Jiyuu kokuminsha, Tokyo.


[1] Omoshiro ya. Kotoshi no haru mo. Tabi no sora (Ô, ḿnh hay chưa ḱa! Thêm một mùa xuân về. Vẫn khung trời lữ thứ) trong Thư gửi Kyorai (Kyoraibumi)

[2] Từ xưa, renga có h́nh thức tanrenga 短連歌 (đoản liên ca) với thượng cú và hạ cú do hai người xướng họa (như bài thơ giữa Ôtomo Yakamochi và một ni cô, thấy chép trong Manyôshuu quyển 8). Đến thời viện chính (chính trị viện sảnh của các Thái thượng hoàng từ cuối thế kỷ 11), nó phát triển thành chôrenga 長連歌 (trường liên ca), c̣n gọi là kusari-rennga 鎖連歌 (tỏa liên ca) với các chôku 長句 (trường cú h́nh thức 5/7/5 hay 17 âm tiết) tiếp nối bằng các tanku 短句(đoản cú , 7/7 hay 14 âm tiết). Loại renga truyền thống này trên nguyên tắc có thể kéo dài vô tận với sự hợp tác của nhiều người. Đă được lưu hành suốt thời Edo. suố rộng răi từ thời trung cổ sang đến thời tiền cận đại.

[3] Xin nhớ kiểu nói hyakuin 百韻 (bách vận) không chỉ có nghĩa là trăm cú thôi đâu mà c̣n ngụ ư là rất nhiều nữa.

[4] Sôgi 宗祇 (Tông Kỳ, 1421-1502) tên thật là Iio Sôgi (Phạn Vĩ, Tông Kỳ), bậc thầy renga. Sôgi hâm mộ Saigyô, du lịch khắp nơi rồi cũng chết ở đất khách như ông ta..

[5] Shôhaku 肖柏 (Tiêu Bách, 1443-1527), con của Naka-no-in Michikiyo 中院通純 (Trung ViệnThông Thuần), ḍng dơi quí tộc họ Minamoto, dạy waka và renga.

[6] Sôchô 宗長 (Tông Trường, 1448-1532), thầy dạy renga.Thờ Imagawa Yoshitada 今川義忠 (Kim Xuyên Nghĩa Trung) làm thầy, sau học thiền với Ikkyuu Sôjun 一休宗純 (Nhất Hưu Tông Thuần).

[7] Nguyễn Huy Lượng trong Tây Hồ Phú có câu: “Chạnh nhớ khúc liên ngâm thưởng nguyệt, lúc tiếu đàm thường thỏa ư giao phu” (giao phu = trao đổi thoải mái). Dẫn bởi nhà dân tộc học Cao Xuân Giao trong bài viết về Bà Chúa Liễu và Phủ Tây Hồ. Tư liệu mạng.

[8] Dương Quảng Hàm, Việt Nam Văn Học Sử Yếu, chương 13, xuất bản 1941 (Hà Nội), tái bản 1968 (Sài G̣n). Tư liệu mạng.

[9] Phan Kế Bính, Việt Hán Văn Khảo, Trung Bắc Tân Văn (Hà Nội) xuất bản, 1930.

[10] Akazuka Tadashi chủ biên, sđd, xem thư mục tham khảo, trang 237.

[11] Nhân v́ Ôtomo Yakamochi (大伴家持, 717 ? - 785) sống vào thời Nara, tương đương với nhà Đường (618-907) bên Trung Quốc nên chúng ta c̣n có thể ngờ vực luận cứ “dân tộc” này. Thế nhưng nhân vật Hoàng tử Yamato Takeru lại xuất hiện vào giai đoạn khuyết sử, lúc ảnh hưởng văn hoá Hán có lẽ chưa đặt chân lên đảo quốc, dù có chăng nữa, cũng không phổ biến cho lắm.

[12] Nijô Yoshimoto 二条良基 (Nhị Điều Lương Cơ, 1320-1388), đại thần đầu triều thời Nam Bắc phân tranh ở Nhật, thi nhân và nhà lư luận renga.

[13] Thời Heian, người làm thơ Waka có tôn vinh 6 thi hào gọi là Lục ca tiên (Rokkasen). Đời sau lại có danh xưng Tam thập lục ca tiên (Sanjuurokukasen). Thể renku 36 cú phỏng theo h́nh ảnh 36 người này.

[14] Shigure 時雨 hay (A Winter shower).theo cách dịch của Ueda Makoto.

[15] Natsu no tsuki 夏の月 (The Summer moon).theo cách dịch của Ueda Makoto.

[16] Tsuboi Tokoku 坪井杜国, nhà thơ haikai thời Edo tiền kỳ, người Nagoya, rất gần gủi với Bashô.

[17] Yamamoto Kakei 山本荷兮, nhà thơ haikai thời Edo tiền kỳ. Theo học Bashô và biên soạn nhiều tác phẩm như Fuyu no hi, Haru no hi, Arano…Đă mở mang ảnh hưởng của Bashô ở Owari nhưng sau đi theo một đường lối ngược với thầy và chuyển qua viết renga lúc cuối đời.

[18] Về nghi thức đi săn đầu năm thời vương triều, xin xem thêm Tsurezuregusa của Yoshida Kenkô, đoạn 66 : Đại thần Okamoto, chức Kanpaku (trong Buồn buồn phóng bút, NNT dịch, có đăng trên mạng). 

[19] Shida (Dương xỉ 羊歯, Xỉ đóa 歯朶 (Fern). Lá có h́nh thù giống như lông chim nên người ta thường gắn vào túi tên để trang sức. Dương xỉ là kigo (quí ngữ) chỉ đầu năm.

[20] Sugoroku 双六 (song lục, Japanese backgammon), một tṛ chơi phát xuất từ Ấn Độ, sang Trung Quốc và truyền vào Nhật Bản trước thời Nara. Lữ khách nói đến ở đây là một anh chàng kiếm ăn bằng nghề gá bạc và sống rày đây mai đó.

[21] Hoa beni hay benihana 紅花 cho chất dầu dùng trong công nghệ nhuộm. Cây thân thảo cao từ 30 đến 90 cm như cúc, hoa màu hồng hoàng. Phát xuất từ Ai Cập và vùng Trung Cận Đông.

[22] Thực ra Genge tên Hán là Tử vân anh 紫雲英, c̣n có tên khác là Gengesô hay Liên hoa thảo 蓮華草. (Chinese milk vetch), hoa màu hồng tím chứ không phải hoa sen (lotus)

[23] Về việc người Nhật yêu chuộng tuyết, xin xem tập tùy bút Tsurezuregusa của Yoshida Kenkô mà NNT dịch là Buồn buồn phóng bút, các đoạn 31 Buổi sang tuyết rơi, 105 Tuyết tàn c̣n đọng trên tường bắc, 181 Rơi rơi đi phấn tuyết. Có đăng trên mạng.

[24] Chính ra suốt thời Edo có đến 11 nàng cùng mang tên này nhưng nói chung các cô đều có dung nghi diễm lệ, giỏi đủ cầm kỳ thi họa.Adabito có nghĩa là người đẹp phong lưu có phẩm chất iki (túy).

[25] C̣n gọi là hoa thuốc phiện v́ nhựa cây có thể làm thuốc mê. Màu rực rỡ. Ở Nhật, bột của nó c̣n dùng để làm hương nhang trên trai đàn (hộ ma đàn).

[26] Haze âm Hán là 沙魚, ., tiếng Anh là goby. Từ điển Nguyễn văn Khôn gọi goby là cá bống, cá thệ, cá lù đù.

[27] Trong nguyên văn, tên tác giả Bashô có thể viết là 芭蕉 hay はせを.

[28] Haze âm Hán là 沙魚, ., tiếng Anh là goby. Từ điển Nguyễn văn Khôn gọi goby là cá bống, cá thệ, cá lù đù.

[29] Tập thơ renku một quyển do Yamamoto Kakei  山本荷兮 biên. Ra đời năm 1684. Được xem như sách gối đầu cho những ai muốn bắt đầu t́m hiểu phong cách thơ Bashô. Là một trong 7 tác phẩm h́nh thành Haikai shichibushuu 俳諧七部集 (Bài hài thất bộ tập, 1732 - 1733) mà Sakuma Ryuui 佐久間柳居 biên soạn.

[30] Fuki, tiếng Anh là butterblur, một loài cây thân thảo, họ cúc, ra hoa trắng, cuống và lá non ăn được. Kigo của mùa hạ.

[31] Uikyô 茴香 (fennel, hồi hương). Từ điển Nguyễn văn Khôn c̣n dịch là th́ là.

 

 


* Nguyễn Nam Trân :

Một trong những bút hiệu của Đào Hữu Dũng, sinh năm 1945 gần Đà Lạt. Nguyên quán Hương Sơn, Hà Tĩnh. Theo học Chu Văn An (1960~1963) và Đại Học Sư Phạm Sài G̣n trước khi đến Nhật năm 1965. Tốt nghiệp Đại Học Đông Kinh (University of Tokyo) và Đại Học Paris (Pantheon-Sorbonne). Tiến sĩ khoa học truyền thông. Giáo sư đại học. Hiện sống ở Tokyo và Paris. E-mail: dhdungjp@yahoo.com

.........................

® "Khi phát hành lại bài viết của trang này cần phải có sự đồng ư của tác giả (dhdungjp@yahoo.com)
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com