Dịch Sch

(Truyện Maeno Rytaku)

  Nguyn tc: Yoshimura Akira

Dịch: Nguyễn Nam Trn

  Yoshimura Akira (1927-2006)

「吉村昭」の画像検索結果

Yoshimura Akira (1927-2006)

Yoshimura Akira吉村昭 (1927-2006) l nh văn Nhật Bản chuyn viết thể loại tiểu thuyết lịch sử thực chứng theo truyền thống của Mori gai, Inoue Yasushi, Shiba Rytar... ng hay lấy những biến cố lịch sử cận đại lm đề ti. Đời văn của ng ko di suốt hai triều Shwa (1926-89) v Heisei (từ 1989). Tc phẩm chnh c Đắm tu (Hasen), Chiến hạm Musashi (Senkan Musashi) , Trận đại địa chấn vng Tky(Kant Daishinsai), Vượt ngục (Hagoku), Cuộc m st ngoi cổng Sakuradamon (Sakurada mongai no hen)... .ng đoạt được nhiều giải văn học danh gi như Giải Dazai, Kikuchi, Yomiuri ... Đặc biệt l một truyện  ngắn của ng được phng tc thnh phim (nhan đề Unagi hay Con Lươn, với diễn vin Yakusho Kji) đ nhận giải thưởng cao qu Cnh Cọ Vng (Palme dOr) năm 1997 tại Đại hội điện ảnh Cannes. ng từng l chủ tịch Hội văn bt Nhật Bản. B Tsumura Setsuko (sinh năm 1928), vợ ng, cũng l một nh văn nổi tiếng, đoạt giải Akutagawa năm 1965. C giai thoại l hai vợ chồng trnh đọc văn của nhau để người ny khỏi chịu ảnh hưởng người kia.

Tuy được xem như một tc giả văn chương đại chng nhưng Yoshimura khng rơi vo sự dễ di. Thường xuyn nghin cứu tư liệu lịch sử rất kỹ lưỡng trước khi viết, nhiều khi bị ph bnh l chi ly qu mức. D sao, qua sự kết hợp những chi tiết rườm r đ, ng đ lm lộ diện yếu tnh của thng điệp m ng muốn gửi gắm đến độc giả.

Dịch sch (Truyện Maeno Rytaku) được giới thiệu sau đy trch từ tập Truyện những người thy thuốc Nhật Bản (Nihon ikaden, 1973) của Yoshimura Akira v đ được chọn lm bi tập đọc trong một gio khoa thư quốc văn bậc trung học ở Nhật từ 1981.

Ngy nay, nếu mở từ điển ra tra chữ Kaitai shinsho (Giải thể tn thư) ta thường thấy ni đ l cuốn sch về giải phẫu học đầu tin ở Nhật do Sugita Genpaku dịch từ tiếng Ha Lan vo năm 1774 với sự hợp tc của Maeno Rytaku, Nakagawa Jun.an v một số người khc. Tuy nhin theo điều tra  thực chứng (nghĩa l c kiểm tra sử liệu) của Yoshimura Akira m chng ta thấy dưới đy th sự thật khng hề đơn giản như vậy.

 

Một

C tiếng ai g cửa pha nh ngoi.

Maeno Rytaku[1] đang đọc quyển sch thuốc đặt trn n thư bỗng ngừng lại. Mi chăm ch vo những con chữ dưới nh đn leo lt, mắt ng đỏ hoe.

V say sưa đọc sch, Rytaku qun bẵng thời gian. ng khng nhớ chnh xc by giờ l giờ g, chỉ biết rằng trời đ kh khuya.

Tiếng g cửa vẫn tiếp tục một cch rụt r. Mấy khi c ai đến chơi giữa đm hm khuya khoắt thế ny đu!

Rytaku l thy thuốc của phin Buzen Nakatsu (Fukuoka). Hiện ng đang tạm tr trong khu nh ngang ở tư dinh Edo của lnh cha phin mnh l ngi Okudaira Masaka ng đon m chắc c một người đồng hương bị bệnh cần cấp cứu.

Rytaku nghe như b Binko, vợ ng, đ thức dậy v đi về pha cửa, cất tiếng hỏi nhỏ. Thế rồi giọng ni đ cũng im bặt.

Tiếng chn nhẹ nhng của người vợ men theo hnh lang tiến lại gần. Cnh cửa ko đằng sau lưng ng mở ra, b đến đặt trước mặt ng một phong thư.

Đ l thư của Sugita Genpaku[2], thy thuốc phin Obama (Fukui). Ngắn gọn như viết vội. Thế m cng đọc, đi mắt của Rytaku cng nh ln sự vui mừng.

Số l đm hm ấy, Genpaku nhận được một bức thư từ Tokun Manb, gia thần vin quan cai trị ở Edo l ngi Magaribuchi, tước trấn thủ vng Kai. Nội dung cho biết vo ngy mai, ở bi Kozukabara khu Senju sẽ c cuộc giải phẫu thi thể một tử t. ng ta dặn nếu Genpaku muốn chứng kiến th cứ việc đến bi ấy. Được tin, Genpaku mừng rỡ, bo cho người bạn đồng chu v đồng nghiệp của mnh l Nakagawa Jun.an hay. ng cũng định mời cả Maeno Rytaku.

Chnh ra đm đ, Genpaku phải đến qun trọ Nagasakiya xm Hongoku khu Nihonbashi để gặp một người bạn l Yoshio Kzaemon, đang cng với phi đon của mnh lưu tại đ . ng ny rất nổi tiếng, vừa l thy thuốc vừa lm thng ngn cho Thương qun trưởng (capitan) Ha Lan. Mỗi ma xun vin chức ny đều ln Edo để bi yết Shgun[3]. Genpaku nghĩ thầm nếu tiếp xc được với ng ta th mnh sẽ c cơ hội học hỏi thm về y l Ty phương. Khi ra khỏi Nagasakiya, Genpaku bn tm cch lin lạc với Maeno Rytaku nhưng khi biết cuộc giải phẫu sẽ bắt đầu ngay sng hm sau, ng thấy phải lm gấp. 

Nghĩ hết phương cch, Genpaku mới gh nh người quen thảo một bức thư, xong, ra lệnh cho một anh khing kiệu đang chờ khch bn cạnh cnh cổng gỗ ở xm Hongoku đem bức thơ tay ny về tư dinh lnh cha phin Nakatsu trong khu Tsukiji Teppzu.

Rytaku từ lu đ quan tm đến y l của người Ha Lan v muốn hấp thụ học thuật của họ, nhưng cũng như Genpaku, ng chưa từng nhn tận mắt bn trong cơ thể một con người khi được giải phẫu. Lời mời của Genpaku đem đến cho ng một dịp may hiếm c.

Theo lời lẽ trong thư, tảng sng mng 4 thng 3, Genpaku hẹn ng ở một qun nước đầu ng xm Asakusa San.ya, vốn khng cch  php trường Kozukabara l mấy.

Rytaku định phc đp cho nhanh chng bn hỏi vợ:

- Người đưa thư cn đ khng?

Mới được b cho biết anh ta đ đi từ lu. ng bảo b:

-Sng mai, ti sẽ ra khỏi nh thật sớm!

Thế rồi, ng rời khỏi chỗ ngồi v đến bn kệ sch, chọn một quyển  nhỏ viết bằng tiếng Ty phương rồi mở ra. Sch ny l một trong những quyển viết bằng tiếng Ha Lan m hồi năm ngoi (Meiwa thứ 7, 1770), trong khi thp tng lnh cha của phin l ngi Okudaira Masaka từ Edo trở về bản qun Buzen Nakatsu, ng đ được php gh qua Nagasaki mua đem về. Đ l bản dịch của một nguyn tc Đức ngữ về khoa giải phẫu do Johann A. Kulmus viết sang tiếng Ha Lan v c nhan đề Theru Anatomia (Anatomisch Tabellen)[4], xuất bản tại Amsterdam.

File:Joh. Adam Kulmus Hieronymus Sperling sculps.jpg

Johann Adam Kulmus (1689-1745)

Rytaku thấy mnh như đang bị cuốn ht vo những bức tranh minh họa trong đ.

ng thấy những khi niệm đến từ sch vở Trung Quốc như lục phủ (đại trường, tiểu trường, đảm, vị, tam tiu[5], bng quang) ngũ tạng (tm, phế, t, can, thận) hy cn chứa nhiều điều lầm lẫn. ng cũng nhận ra rằng sch về khoa giải phẫu của người phương Ty chnh xc hơn nn đ mua về tham khảo.

Xưa nay, việc giải phẫu xc chết, nếu khng c sự cho php của Mạc phủ l tri luật. Hơn nữa giữa đm thy thuốc với nhau, c nhiều tiếng ni cho rằng việc mổ xẻ thn thể con người l một hnh động tn nhẫn, khng hợp với đạo l của bậc qun tử. Trong bầu khng kh nửa tin nửa ngờ như vậy th xảy ra việc Yamawaki Ty[6] thực hiện cuộc giải phẫu thi thể một tử t vo năm Hreki thứ tư (1754) v sau đ ng đ trnh by kết quả trong cuốn Zshi (Tng ch, 1759) của mnh.

Theo đ, Ty chủ trương rằng ngũ tạng lục phủ (gozroppu) trn thực tế khng thấy đng như người xưa giải thch, đồng thời khẳng định sự chnh xc của sch giải phẫu phương Ty.

Rytaku l người đang nỗ lực học hỏi y l Ty phương nn tn đồng chủ trương của Yamawaki Ty. C điều ng nghĩ rằng nếu mnh chưa nhn tận mắt một cuộc giải phẫu cơ thể người ta th chưa thể xc quyết về điều đ.

ng vn mấy sợi tc la xa trn g m, vuốt ln cho ngay ngắn.  Nghĩ đến việc sng mai, mnh sẽ mang theo quyển Theru Anatomia để so snh hnh vẽ trong đ với nội tạng của người tử t... đi mắt ng long lanh.

Rytaku rời khỏi chỗ ngồi trước n thư v sửa soạn đi ngủ.

Vầng trăng xun nha sương treo giữa đỉnh trời.

Hai

Maeno Rytaku (Tiền D, Lương Trạch) tn l Yomisu (Hi), tự  Shietsu (Tử Duyệt), hiệu Rakuzan (Lạc Sơn). ng l con phin sĩ Taniguchi Shinsuke đất Chikuzen nhưng sinh ra trong khu Ushigome Yarai thnh Edo vo năm Kyh thứ 8 (1723).

http://www.oitakentaxi.jp/03shiritai/img/03/090maeno2.jpg

Maeno Rytaku, con người cứng ci v c độc

Shinsuke, ngưi cha, mất lc Rytaku hy cn b, mẹ lại bỏ rơi khiến ng thnh đứa trẻ mồ ci. Từ tuổi thơ ấu, ng bc tn l Miyata Zentaku,- một y sĩ phục vụ cho ngi Inada Masayoshi, tước trấn thủ vng Tango[7], lnh cha phin Kuniyodo trong xứ Yamashiro đem về nui dạy.

Miyata Zentaku thng thi nhưng đồng thời cũng l một nhn vật tnh kh hết sức qui dị. V như thế Rytaku, con người khng cha khng mẹ, đ được ng bc Zentaku dưỡng dục cho đến khi khn lớn.

Zentaku thường răn bảo Rytaku:

-Người sinh ra trn đời phải biết kiếm một kỹ thuật hay nghệ thuật no c vẻ sắp biến mất để gn giữ cho n cn mi. My cũng vậy, phải yu những ci g thin hạ bỏ b khng thm m tới v giữ cho n tồn tại lu di. Nhớ đấy nh! Đ l con người thời phải biết sống cho những mục đch như thế!

ng bc ngang bướng Zentaku đ rt vo đầu Rytaku, đứa trẻ mồ ci mồ ct, những nghĩ khc thường. V vậy m Rytaku trở thnh một con người đặc biệt, cứng ci v c độc.

Về sau Rytaku đ được gia đnh một thy thuốc phin Nakatsu tn l Maeno Tgen nhận lm dưỡng tử. Kể từ lc đ, ng chăm chỉ theo đi nghiệp y. ng khng qun lời căn dặn của người bc Zentaku nn đ chăm chỉ luyện tập cch thổi loại so ngắn Hitoyogiri loại ny khng phải l so Shakuhachi ống to hơn vốn được thin hạ yu chuộng. ng cũng thường lui tới chỗ tập hi kịch Saruwaka Kygen, lm cho người xung quanh khng khỏi bn tn v cho l ng c những thị hiếu lạ lng.

Việc ng muốn tm hiểu tiếng Ha Lan cũng giống y. Thời ấy no c mấy ai đi học ba thứ đ.

Số l một hm c người cng phin tn Saka K đem một cuốn sch viết bằng tiếng Ha Lan đến cho Rytaku xem v bảo ng:

- Ny, cậu thử đọc cuốn sch ny xem c hiểu n ni g khng?

Rytaku đặt cuốn sch Ha Lan viết bằng một thứ văn tự kỳ dị trước mặt mnh, lặng thinh khng ni g nhưng trong bụng nghĩ thầm d l sch viết bằng tiếng nước ngoi, một khi do con người viết ra th cớ g người khc lại khng thể hiểu được. Thế rồi vo ma xun năm Meiwa thứ 3 (1766), vo dịp vin Thương qun trưởng người Ha Lan[8] cng đon ty tng ln Edo v ngụ ở qun trọ Nagasakiya xm Hongoku th Rytaku tm đến nh Sugita Genpaku. Chủ nhn hỏi ng:

-Nh thầy đi đu đấy?

ng trả lời:

-Ti định tới qun Nagasakiya gặp vin thng ngn để tm hiểu về nước Ha Lan, rồi nếu tiện sẽ xin hỏi ng ấy thm về tiếng Ha Lan, xem n l thứ tiếng như thế no. 

Nhn Genpaku cũng thường đi lại nơi đ, Rytaku mới rủ ng ta cng đến Nagasakiya để gặp vin thng ngn chnh trong đon l Nishi Zenzabur.  

Khi Rytaku cho biết mnh c định học tiếng Ha Lan, Nishi lắc đầu quầy quậy. ng ta giải thch:

-Người như ti sng chiều phải tiếp xc với người Ha Lan m khi học tiếng của họ cn rất đỗi cực nhọc. Hơn nữa Edo l nơi khng tiện cho việc học tập. Cả Aoki Kony[9] tin sinh cũng vậy, mỗi lần ng Thương qun trưởng Ha Lan ln Edo, tin sinh thường đến Nagasakiya ny tham vấn nhưng c nhiều chỗ cụ phải khổ sở v khng hiểu được thng suốt.

ng ta đưa ra một số v dụ để giải thch chuyện ấy.

-Khi người Ha Lan dạy chng ti diễn tả việc uống nước hay uống rượu, họ phải lm điệu bộ một người nng tch tr ln miệng. Thế th mnh hiểu được. Uống trong tiếng Ha Lan l dekinki. Khổ thay, đến khi dạy những từ ngữ uống rượu giỏi (jgo) hay uống rượu yếu (geko) th họ khng biết phải lm thế no. Lm động tc bằng tay th kh m diễn tả được, đnh phải giải thch kiểu kẻ uống lắm rượu l giỏi rượu v kẻ uống t l yếu rượu để phn biệt hai bn. Tuy nhin, giỏi rượu hay yếu rượu khng chỉ lin quan đến lượng rượu m thi, n cn c nghĩa l c thch v mạnh rượu hay khng. Cch giải thch của họ về hnh động uống rượu như thế l chưa lột tả được ci nằm bn trong con người.

Nishi thở hắt:

-Cha ti vốn lm nghề thng ngn cho nn từ b, ti đ biết nhiều từ vựng Ha Lan hơn người thường. Vậy m cho đến tuổi năm mươi ti vẫn khng biết yu thch th người Ha Lan họ ni ra sao. Mi đến gần đy khi theo ngi Thương qun trưởng ln Edo, giữa đường ng mới dạy cho tiếng đ trong Lan ngữ th gọi l aanterekken. Aan l phi trước mặt cn terekken l ko về phi mnh. Tm lại, khi yu thch ci g th mnh muốn ko ci vật đang ở đằng trước về gần với mnh. Muốn ni nhớ qu hương cũng c thể dng cch diễn tả Aanterekken như thể mong mỏi ko được qu hương st lại. Học những khi niệm Hoa Lan như vậy thật l kh khăn. Thnh thử tuy biết thy hiếu học nhưng ti xin khuyn đừng đụng tới n th hay hơn. 

Nishi ni như đoan chắc. Cả Maeno Rytaku lẫn Sugita Genpaku chỉ biết ci đầu nghe.

02

Sugita Genpaku 

Genpaku thật th tin lời khuyn can của vin thng ngn chnh Nishi Zenzabur. Nghĩ rằng mnh khng thể mất thời gian theo đuổi một cng việc đi hỏi sự kin tr như vậy m chưa chắc đ đem lại lợi lộc g, ng đ định ph ngang, khng theo học tiếng Ha Lan nữa.

Ring Rytaku l mẫu người ở thi cực bn kia so với Genpaku. Tnh ng hễ gặp kh khăn th cng năng nổ v quyết tm thực hiện cho được điều mnh muốn. V vậy, ng đ đến g cửa nh Aoki Kony.

「青木昆陽」の画像検索結果

ng thy khoai lang Aoki Kony (ảnh minh họa)

 

Aoki Kony l người cng với Noro Genj[10] nhận mệnh lệnh trực tiếp của Shgun đời thứ 8 l Tokugawa Yoshimune đi học tiếng Ha Lan. Mỗi lần vị Thương qun trưởng Ha Lan v ty tng ln Edo bi yết Mạc phủ th hai ng lại c dịp học tiếng nước ấy từ vin thng ngn của đon. Nhờ đ, về sau Aoki đ c những trứ tc như Oranda Moji Ryakk (Ha Lan văn tự lược khảo), Oranda Wayaku (Ha Lan Ha dịch), Oranda bun.yaku (Ha Lan văn dịch).

Rytaku theo học tiếng Ha Lan với Kony với tất cả nhiệt tnh nhưng đnh phải bỏ nửa chừng khi Kony qua đời (1769).

Vẫn khng chịu li bước, Rytaku xuống Nagasaki với quyết tm đo su tri thức. Tuy chỉ với vốn liếng ngữ học t ỏi, ng đ trở thnh một người thy thuốc Nhật Bản duy nhất nghin cứu chuyn su tiếng Ha Lan.

 

Ba

Ngy mng 4 thng 3 năm Meiwa thứ 8 (1771), trong khi trời vẫn cn tờ mờ, Rytaku bọc trong lớp o bản dịch sang tiếng Ha Lan quyển sch giải phẫu học v ra khỏi nh.

Bnh sinh Rytaku khng giao du với ai, tiếp xc với Genpaku th c những cũng t khi. Cho nn thấy Genpaku khng quản đm hm khuya khoắt cn sai người đến mời mnh đi chứng kiến cuộc giải phẫu tử thi t tử hnh, ng rất vui.

Rytaku bước cho nhanh để chng đến qun nước xm Mitani khu Asakusa. Tại chỗ đ thấy Sugita Genpaku, Nakagawa Jun.an[11] cũng vừa tới. Sau khi Rytaku tỏ lời cảm ơn người đ mời mnh đến, ng rt trong tay o ra cuốn sch về giải phẫu của Đức đ được dịch sang tiếng Ha Lan, v ni:

-Ti nghĩ cuốn sch ny c thể gip chng ta tham khảo khi xem mổ xc nn mang theo đấy ạ.

-Thật l một mối duyn kỳ ngộ.

Genpaku chăm ch nhn quyển sch. Thế rồi họ trao đổi với nhau những điều suy nghĩ. Mở quyển sch ra, họ chu đầu lại nhn  tranh vẽ bn trong. Rytaku vừa đưa tay chỉ vo những bức tranh, vừa giải thch cho Genpaku v cc bạn:

-Ny nh, đy l hart c nghĩa l quả tim, maag l bao tử, cn meeld  l l lch đấy.

-Thế nhưng sao n chẳng giống lục phủ ngũ tạng mnh đ học g cả. Ti nghĩ bản dịch Ha Lan ny c thể chnh xc hơn đ ...!

Anh chng trẻ tuổi Jun.an hăng hi đưa ra nhận xt như thế.

Cả bọn đứng ln khỏi ghế:

-Bề g chng mnh nn đợi lc xem mổ hẳn hay!

Ra khỏi qun nước, mặt my ai nấy đều hớn hở. Một phần, đy l lần đầu họ được trng thấy tận mắt một cuộc mổ xc, phần khc v bọn họ lại c thm quyển sch giải phẫu bằng tiếng Ha Lan. N viết đng hay sai th cứ đợi đến lc xem mổ, mọi sự trắng đen sẽ r ra thi.

Trn cnh đồng rộng tỏa ra hai bn bờ đường, ma xun đ lm nh ln những chồi xanh. Tuy vậy nơi gọi l bi hnh hnh Kozukabara vẫn như bao trm một bầu khng kh th lương. Bọn họ hướng về nơi đ được chỉ định, một tp nh nhỏ v xập xệ. Xc chết đ được khing tới nằm sẵn đ, trn người phủ một tấm chiếu lc. 

Theo lời kể của vin tiểu lại, ci xc nằm đấy l của một người đn b hung tợn tn Aochababa, xuất thn vng Kyto, tuổi độ 50, v phạm tội đại hnh nn lnh n chm.

Việc mổ xc đ được định trước sẽ trao cho Toramatsu, một anh chng lm tạp dịch kh kho tay. Thnh lnh hắn ta bị ốm nn ng nội hắn được cử thay chu lm chuyện đ.

Tuy đ 90 nhưng khng ngờ với số tuổi như thế m lo ta hy cn rất trng kiện cương cường. Người ta cho biết l đến nay, mỗi lần mổ xc, lo vẫn đng vai tr giải thch về cc bộ phận cho mấy ng thy thuốc đến tham quan, ci no l tim, l phổi , l thận vv...

-Ring việc tự tay mổ th đối với ti đy mới lần đầu...

Sau khi ni xong điều đ với giọng kiu hnh, lo vung tay hất tung tấm chiếu ra. Thy chết đ cụt đầu, mu thấm suốt từ phần từ ngang vai trở xuống bụng. Ci thủ cấp phủ tc bạc lăn lc bn nch.

Lo gi thọc mũi nhọn vo trong lồng ngực xc chết, nhanh nhẹn xẻ n ra lm đi v phanh lun cả phần bụng. Thế rồi lo đưa tay chỉ chỏ vo nội tạng của xc chết v hunh hoang giải thch với bọn Rytaku:

-Ci ny l l gan, ci ny l quả thận... .

Kể từ khi lo sư Yamawaki Ty được chứng kiến tận mắt việc mổ xc t tử hnh, việc nh đương cục cho php cc y sĩ đi coi đ trở thnh phổ biến. Ngay cả mấy lần trước, khi mổ xc ở bi hnh hnh Kozukabara ny, khng thiếu g thầy thuốc đ được mời đến tham quan.

Tuy vậy, hầu như việc mổ xc ở php trường chỉ dnh cho bọn lm tạp dịch hạ tiện, mấy ng y sĩ chỉ biết đứng cạnh họ m nhn. Thế rồi những y sĩ vốn chẳng c kiến thức bao nhiu về vị tr xếp đặt của nội tạng đ phải nhờ người mổ xc giải thch cho. V vậy mới xảy ra việc lo gi kia đ c thi độ hợm hĩnh khi đứng trước Maeno Rytaku v cc đồng nghiệp.

Thế nhưng lc đ, lo gi bắt đầu nhận ra rằng mấy ng thy thuốc c mặt hm nay c ci g khang khc. Maeno Rytaku v cc bạn hầu như chẳng tỏ ra ch đến lời lo giải thch. Họ cn lấy ở đu ra một quyển sch viết bằng thứ chữ kỳ lạ, say sưa lật qua lật lại nhn ngắm v so snh hnh vẽ trong đ với những nội tạng đang by ra trước mắt rồi trao đổi với nhau khng biết những chuyện g. Họ cũng chẳng tỏ vẻ sợ hi khi cho tay sờ nắn chng. Họ x xo, sut soa :

-Hầu như chẳng khc nhau chỗ no cả

.「解剖新書」の画像検索結果

Họ thấy chẳng khc trong sch ở chỗ no cả ... 

Lo gi im bặt, hai mắt lo dn vo những bộ mặt căng thẳng v nghim nghị của những người đứng đằng trước. Thế rồi, sau khi cuộc xt nghiệm chấm dứt, lo mới cung knh ci đầu ni:

-Cho đến by giờ mỗi lần mổ xc, lo c phận sự thuyết minh cho cc y sĩ v khng một ai tỏ ra hoi nghi về lời của lo. Thế nhưng mấy thy đy l những người hon ton khc với họ. Vậy xin qu thy tha thứ cho lo ci tội ba hoa.

Rytaku v cc bạn cn muốn kiểm tra hnh th xương cốt nữa cho nn mới đi ra ngoi thu nhặt những bộ xương đ bị gi mưa vi dập trn bi hnh hnh. No l xương lưng, xương sọ, xương tay, xương chn...Họ so snh chng với những hnh vẽ trong quyển sch, xem hai bn c thống nhất hay khng.

Chuyến đi xem mổ xc như vậy l kết thc, cả bọn ko nhau ra về. Phải ni l ba người v cng cảm kch về những điều vừa xảy ra.

Trong đi mắt của Genpaku thấy như c ngấn nước long lanh. ng bảo mọi người:

-Trong buổi tham quan hm nay, thực l chng ta đ đi từ ngạc nhin nầy đến ngạc nhin khc. Hận mnh l người đeo đuổi nghiệp y để c ch cho chủ qun m lại khng c cht tri thức cơ bản l cch bố tr nội tạng trong thn thể con người. Nhn lại đoạn đường đ đi cho đến nay, thật hỗ thẹn khn xiết. Nếu chng ta khng biết dựa trn kinh nghiệm ny để c sự phn đon chnh xc về cơ thể con người v chuyn ch vo y thuật th mai sau sẽ khng biết thưa gửi thế no với thin địa thần minh.

Nghe thế, Rytaku ci đầu thật thấp v trả lời:

-Ti cũng xin đồng với thy.

Cả bọn sau đ như nhẹ gnh, thong dong bước trn con đường về.

Bỗng nhin Genpaku khựng chn dừng lại.

-Sao, chuyện g vậy thy? Cho chng ti biết với!

C tiếng thảng thốt hỏi. Cả Rytaku lẫn Jun.an đều quay đầu nhn Genpaku.

-Thế ny nh, hai thy ạ. Ti đang nghĩ đến việc thử dịch cuốn sch giải phẫu từ tiếng Ha Lan sang tiếng nước mnh. Nếu dịch được v hiểu bn trong v bn ngoi cơ thể c g th thật v cng hữu ch cho phương php chữa trị bệnh nhn chng ta đang c. Duy c ci kh khăn m cc thy đều đ biết l bọn thy thuốc chng mnh phải lm sao c đủ sức đọc v hiểu được sch m khng phải nhờ vả mấy thy thng ngn....

Mặt Genpaku thấy như đang bừng ln một niềm đam m.

Rytaku nhn thật su vo đi mắt của Genpaku, d hỏi. Thế rồi, mắt của ng cũng rực sng. ng ni:

-Th thực với cc thy, từ hai ba năm về trước, trong đầu ti lc no cũng bị m ảnh bởi nghĩ l lm cch no để đọc được chữ Ha Lan. Ngy ngy ti vẫn bị dằn vặt, cứ than thở rằng mnh khng c những người bạn tốt cng ch hướng. Thế nhưng nếu hai thy đy cũng rắp tm lm chuyện dịch thuật, th xin thưa l năm ngoi bản thn ti cũng đ xuống dưới Nagasaki, học được dăm ba chữ Ha Lan rồi. Xin coi việc đ như l bước đầu để thử tm hiểu quyển sch giải phẫu.

-Nếu thế th vững lng qu! Bọn mnh đồng lng hiệp sức, quyết tm lm cho được ci chuyện hữu ch ny nh!

Nghe Genpaku ln tiếng như vậy, mặt my Rytaku lộ nt vui mừng.

Anh bạn trẻ Nakagawa Jun.an, hy cn trong lứa tuổi 30, cũng khoa tay ma chn by tỏ sự hăng hi. Ba người mắt đẫm lệ, đăm đắm nhn nhau.

Rytaku bảo họ:

-Nếu đ đi đến quyết định rồi th phải lm như lời ngạn ngữ, nghĩa l Sớm chừng no tốt chừng nấy. Vậy xin hai thy ngy mai qu bộ đến tệ x v chng ta khởi cng nh!

Genpaku v Jun.an nghe thế đều tỏ ra đồng . Thế rồi, hm đ, ai về nh nấy.

Cu chuyện phin dịch Theru Anatomia - đng được gọi l một ci mốc lịch sử - ny, đ bắt đầu ngay hm sau.

 

 Bốn

Ngy mng 5 thng 3 năm Meiwa thứ 8 (1771), đng giờ hẹn, Sugita Genpaku v Nakagawa Jun.an họp mặt với Maeno Rytaku ở dy nh ngang tư dinh lnh cha phin Nakatsu l ngi Okudaira trong khu Tsukiji Teppsu, nơi Rytaku đang tr ngụ.

Maeno Rytaku l người lớn tuổi nhất trong bọn, năm đ đ 49. Sugita Genpaku 39 cn Nakagawa Jun.an mới c 32.

Cha của Genpaku l Hozan, vốn l một y sĩ từng theo học ngoại khoa của người Ha Lan. Hơn thế nữa, khi Genpaku vừa 17 tuổi, ng đ nghe theo lời khuyn của cha đến vng Nihon Enoki, nhập mn Nishi Gentetsu, một y sĩ ngoại khoa Lan học. Tiếng l được truyền thụ y thuật Ha Lan nhưng tri thức m Genpaku thu thập được lc đ hy cn rất ấu trĩ v ngho nn.

Sau đ, nhn một lần vin Thương qun trưởng Ha Lan v đon ty tng ln Edo, Genpaku đ c một lần chứng kiến cảnh Pauwells,  một y sĩ người Ha Lan, mổ một ci nhọt trn lưỡi cho anh y sinh Kawahara Genba.

Genpaku kinh ngạc trước tay nghề của Pauwells. Khi lưỡi dao mổ đưa vo th mu c tun ra rn rụa nhưng Pauwells đ đặt ngay một vật để hứng ở một chỗ cố định ngay bn dưới, để cho mu c chảy ra cũng chỉ rơi vo đng một nơi thi. Vo dịp đ, Genpaku đ được Yoshio Kzaemon, vin thy thuốc v cũng l người thng ngn nổi tiếng, cho mượn một cuốn sch về ngoại khoa. Tuy Genpaku khng nắm được ngn ngữ nhưng đ thức suốt đm để sao chp lại nguyn quyển sch, chứng tỏ nhiệt tnh của ng muốn tiếp thu cho bằng được y l Ha Lan. 

Cn về Nakagawa Jun.an th đến nay người ta đ biết r ng c lần đứng ra lm trung gian để kiếm cho Genpaku một cuốn sch giải phẫu được dịch sang tiếng Ha Lan giống y quyển Rytaku c trong tay. Do đ, c thể xc định rằng ng cũng c nhiệt tnh muốn hiểu biết y học nước người. ng cũng đ học được từ Yasutomi Kiseki, thy thuốc của lnh cha vng Yamagata 26 chữ ci tiếng Ha Lan. D sao, cũng như Genpaku, ng hon ton khng c tri thức no khc về ngn ngữ ny.

  http://blogs.c.yimg.jp/res/blog-16-59/seizoh529/folder/425732/16/26259116/img_0?1192189652

Những hnh vẽ trong Kaitai Shinsho (Giải thể tn thư) 

Đương nhin, nhn vật chủ chốt của việc dịch thuật l người lớn tuổi nhất trong bọn, Maeno Rytaku, cho d trnh độ của ng chẳng c bao nhiu. Cả Genpaku lẫn Jun.an đều trọng ng như người thy.

Cng trnh dịch thuật đ bắt đầu từ ngy hm đ. Tuy nhin khi mắt vừa chạm dng chữ đầu tin, cc nh dịch thuật đ h hốc nhn nhau. Một lần nữa, họ hiểu rằng đy l một việc lm tuyệt đối kh khăn nhưng khng v thế m nản lng. Họ lại bn ci với nhau xem phải lm cch no để c thể hiểu được nội dung quyển sch.

Kết quả họ quyết định dẹp qua một bn phần ni về nội tạng vốn đầy dẫy những từ kh, để đ xem sau. Họ nghĩ rằng phương php hay nhất l dịch mấy đoạn ni về những cơ quan bn ngoi thn thể trước đ.

Ở đầu quyển sch giải phẫu, c một bức tranh vẽ hai nam nữ la thể, trn cc bộ phận đều c đnh dấu v lin kết với những lời ch dẫn. Nếu nhn văn tự viết bn cạnh ci miệng th nhất định sẽ hiểu được trong tiếng Ha Lan danh từ no dng để chỉ ci miệng. Rồi cứ thế m nhch từng cht một, mỗi ngy họ biết thm vi từ vựng.

Cho d biết đủ cc tiếng đơn vẫn chưa c thể hiểu trọn một cu. Bọn họ mỗi ngy chỉ rng đọc cho được một cu, thế m lắm lc vẫn khng sao nắm nghĩa.

Chẳng hạn, trong phần ni về ci đầu (hoofd) th thấy c một dng chữ in như thế ny:

Het hoofd is de opperste hollingheid

Rytaku suy luận : Is c thể l d (nari) c nghĩa l l. ng biết sẵn de l một trợ từ. Thế th cu ni trn nhất định phải dịch thnh Ci đầu l ..... mới được. Khổ nỗi, trong phần ny c hai từ ng khng hiểu người ta muốn ni g.

Rytaku lật đi lật lại quyển Từ điển Phật Lan[12], khổ sở lắm mới biết rằng opperste c nghĩa l chỗ cao nhất ở bn trn. Bọn họ bn suy nghĩ v trao đổi kiến rồi bất chợt Genpaku ni như ht ln:

-Thi ti hiểu rồi. Khng phải họ muốn ni l ở nơi cao nhất bn trnhay sao?

Jun.an hỏi lại Genpaku:

-Ci g cao?

-Ci đầu chớ ci g! Trong thn thể, khng phải ci đầu nằm ở chỗ cao hơn cả ?

Genpaku vừa trả lời, vừa đưa tay ln vỗ vỗ đầu mnh.

Bọn họ mừng đến nhảy dựng ln v bắt đầu đặt bt dịch:

Trong thn thể, đầu ở nơi cao nhất.

Rồi cứ thế m họ tiếp tục m mẫm v con số từ ngữ được dịch cng ngy cng tăng thm. Cộng thm kiến thức sẵn c tuy khng l bao - của Rytaku, cng việc dịch thuật cng ngy cng tiến.

Kể từ ngy bắt đầu cng việc, một năm đ tri qua. Nhm dịch thuật bước vo năm Meiwa thứ 9 (1772). Ngy 11 thng 2 năm đ, c con gi cả của Maeno Rytaku lm bệnh rồi mất lm cho tinh thần ng suy sụp nặng nề. Để qun đi nỗi buồn đ, ng lại vi đầu vo việc dịch quyển sch giải phẫu từ tiếng Ha Lan.

Thế rồi, khng biết tự lc no, việc lm của nhm đ được cc nhn vật dng di danh y tham gia. C thể kể đến Katsuragawa Hoshuu, y sĩ thn cận của Shgun, Ishikawa Genj, thị y bn cạnh lnh cha Hitotsubashi, Kiriyama Shtetsu,  thy thuốc phin Hirosaki, Mine Shuntai, phin y ở Takasaki, Karasuyama Shen, y sĩ từ lnh địa Shnai...cũng như nhiều vị khc nữa.Tuy vậy, việc dịch thuật đi hỏi sự tr ch chứ khng hề dung dị cho nn rất nhiều kẻ khng theo nổi đ phải rt lui.

Việc phin dịch của nhm vẫn tiến thm nhưng kể từ lc ny, bỗng nhin Maeno Rytaku bắt đầu tỏ ra bực mnh với thi độ dịch thuật của Sugita Genpaku.

Bởi lẽ Genpaku chỉ mong sao việc dịch cuốn sch giải phẫu từ tiếng Ha Lan ny chng kết thc để ng cn đem ra trnh với cng chng nn lun lun ln tiếng giục gi.

Thấy ng ta cứ rối rt để in sớm cho bằng được, bọn Jun.an khng khỏi cười cợt. Nghe thế, Genpaku bo chữa:

- Ti nay tuổi đ lớn. Khng gấp rt sao cho được. Chỉ e rằng khi cc thy hon thnh cng việc ny rồi th chắc mồ ti đ xanh cỏ.

Những người trẻ như Katsuragawa nghe ni thế bn tặng đa ng ta ci danh hiệu Mồ xanh cỏ[13]

Đ đnh Sugita Genpaku l người c cng khởi xướng việc dịch thuật nhưng c nhn ng ta chỉ nui hy vọng l khi đưa được bản dịch ny ra cng chng, mnh sẽ nổi tiếng.

Đương nhin đ l dục vọng ai m chẳng c, thế nhưng đối với kẻ chỉ ch trọng vo học hỏi nghin cứu như Maeno Rytaku th thi độ của Genpaku kh lng được tha thứ. C điều l Rytaku vẫn khng thể no bỏ ngang việc lm đang dang dở chỉ v nhiệt tnh khng bờ bến của ng đối với học vấn. Một mặt tuy khng bằng lng với thi độ của Genpaku nhưng mặt khc ng vẫn cặm cụi dịch tiếp.

Nhn thi độ của Rytaku, Genpaku hiểu ra l ng ta kh chịu với mnh. Thế nhưng Genpaku khng thể loại Rytaku ra khỏi chương trnh bởi v kiến thức tiếng Ha Lan của ng ta vượt trội hơn cả nhm. Nếu khng c Rytaku th việc dịch thuật kh lng thnh tựu.

Sau khi chương trnh dịch thuật khởi cng được một năm mười thng, Genpaku mới lấy một số hnh vẽ trong Taaheru Anatomia km thm lời ch dẫn, nhờ nh khắc mộc bản ở Edo tn l Suhara Yaichib cho in thnh một tập Kaitai yakuzu (Giải thể lược đồ)[14]. N chỉ gồm c ba bức tranh đng gy cng với hai trang ch thch thnh một tập nhỏ, với ci đy l bản cng bố tạm thời về chương trnh dịch thuật sch giải phẫu của nhm. Tn dịch giả chỉ c hai người: Sugita Genpaku v Nakagawa Jun.an.

Đối với Maeno Rytaku th việc Genpaku cho xuất bản quyển sch mỏng ny chỉ l một hnh động thiếu đẳng cấp v lm phật ng thm.

 

Năm

Thng 8 năm An.ei thứ ba (1774), việc dịch thuật từ khi bắt đầu đến giờ đ mất tất cả 3 năm 4 thng. Quyển sch dịch từ nguyn tc Đức ngữ của Johann Adam Kulmus sang tiếng Ha Lan thnh ra Taahe Anatomia nay mang một ci tn mới qua bản m nhm chuyển ngữ sang tiếng Nhật l Kaitai shinsho (Giải thể tn thư) v đ được pht hnh.

Chnh văn gồm 4 tập, thm 1 tập c lời tựa v tranh vẽ nữa thnh 5 tập tất cả, in bằng mộc bản. Tập một c 21 trang, tập hai 23 trang, tập 3, 24 trang, tập bốn 26 trang ...cc tập ny l phần chnh văn. Chữ Hn trong đ đều được chua cch đọc lối Nhật ở bn cạnh.

Lời tựa do nh thng dịch kim y sĩ Yoshio Kzaemon viết. ng khng ngớt lời ca tụng sự nghiệp vĩ đại m Maeno Rytaku v Sugita Genpaku vừa mới hon thnh.

Khốn nỗi cuốn Giải thể tn thư vừa được in ra đ đ bộc lộ một sự thực kỳ qui. Từ tập thứ nhất cho đến tập thứ năm, trn mo đầu đều c in 4 ci tn của những người đ đng gp. Đ l:

Dịch: Sugita Genpaku

Hiệu ch: Nakagawa Jun.an

Tham gia: Ishikawa Genj

Duyệt: Katsuragawa Hoshuu

Chỉ c thế. Ring tn người đứng ra điều khiển việc dịch thuật l Maeno Rytaku th đ bị đục bỏ.

Cớ sao trong lời tựa, Yoshio Kzaemon đ khng tiếc lời ca tụng Rytaku lẫn Genpaku m nay lại khng thấy tn Rytaku nằm trong danh sch dịch giả! Chuyện ny thật qu kh hiểu.

No c nghe ai ni l sau khi cng việc dịch thuật hon tất, giữa Rytaku v Genpaku đ c sự bất ha đu!

Chỉ v đối với Rytaku, bản dịch Giải thể tn thư chưa được hon chỉnh, phải đợi vi năm nữa mới c thể đưa in.

Genpaku lại vội vng qu đỗi. Rytaku, v lương tm của nh nghin cứu, khng thể chu theo đ nn đ tự động rt tn mnh ra khỏi danh sch cc dịch giả.

Genpaku cũng chấp nhận một cch thoải mi. Thnh ra trong danh sch người dịch, chỉ c mỗi tn Sugita Genpaku.

Giữa khi khắp nơi vang dội những lời hay tiếng tốt dnh cho bản dịch, Maeno Rytaku đng chặt cửa, thu mnh trong thư phng. Năm đ ng 53 tuổi.

Thanh danh y sĩ của Sugita Genpaku thoắt ci đ nổi như sng cồn, một mnh ng qui tụ tất cả sự vinh hiển v tn knh dnh cho một nh sng lập Lan học. Thế nhưng việc nghin cứu tiếng Ha Lan của Genpaku th từ khi tc phẩm Giải phẫu tn thư ra đời, khng c dấu hiệu g cho thấy ng đ tiếp tục.

Genpaku trường thọ, sống đến 85 tuổi. Nửa đời sau, nhờ mở phng mạch tiếp con bệnh, ng c một cuộc sống sung tc. Hnh như ng cũng kh để đến tiền bạc v một lần vo dịp cuối năm, thấy ng ghi lại trong nhật k những cu như sau: Năm nay thu được 476 lạng 2 phn 2 chu[15], bi lĩnh thm 67 lạng 3 phn, tổng cộng 544 lạng 1 phn 2 chu. Sau đ, thu nhập của Genpaku ngy lại cng tăng vọt.

Ngoi ra, với ci cớ Genpaku l một y sĩ tinh thng, người ta cho php ng vo bi yết Shgun Ienari. Đy l lần đầu vinh dự ny được dnh cho một y sĩ Lan y.

http://userdisk.webry.biglobe.ne.jp/009/533/98/N000/000/000/img101.jpg

Kaitai Shinsho bản hiện đại chỉ c tn Genpaku(杉田玄白) 

Nếu so snh với thi độ của Genpaku th Rytaku, ngay cả sau khi bản dịch Giải thể tn thư ra đời, ng vẫn miệt mi học tiếng Ha Lan. ng lấy cớ bệnh hoạn, đng cửa tạ khch, tch cực lẫn trnh mọi thứ giao tế. Số lượng sch ng dịch tăng thm nhiều nhưng v lng vẫn coi thường danh lợi nn sch c đ m chẳng buồn đem in.

ng sống một đời ngho khổ, cũng khng hề thu nhận ai lm học tr. Thế rồi, ng lại vượt ra ngoi khun khổ ngnh y m nới rộng hoạt động dịch thuật đến những lnh vực khc như thin văn, lịch học v địa l, để lại v số dịch phẩm đủ loại.

Sau khi trưởng nam của ng qua đời, vợ ng b Binko cũng nối gt theo con. ng được Mineko, c con gi thứ đ lấy chồng l vin y quan của Mạc phủ, Kojima Shun.an, đem về phụng dưỡng. Ngi nh ng dọn đến nằm ngay cạnh biệt thự của Genpaku.

Ngy 17 thng10 năm Kywa thứ 3 (1801), Maeno Rytaku lm bệnh v mất, thọ 81 tuổi. Thế nhưng Genpaku chẳng đến đưa ma, trong nhật k, hm đ ng ta chỉ ghi lại vỏn vẹn mấy chữ:

Rytaku chết.

Di hi của Rytaku được mai tng ở nghĩa trang Khnh An Tự (Kei.anji) khu Shitaya thnh Edo. Hiện nay ở Cao Vin Tự (Kenji) trong khu Suginami hy cn tấm bia lập ln để nhớ ng.

 

Dịch xong tại Tokyo ngy 6 thng 9 năm 2016

Nguyễn Nam Trn

 


 

[1] Maeno Rytaku 前野良沢 (1723-1803), y sĩ Ty y (Lan học) thời Edo trung kỳ (thế kỷ 18).

[2] Sugita Genpaku杉田玄白 (1733-1817), y sĩ Ty y (Lan học) thời Edo trung kỳ (thế kỷ 18). Gia đnh đời đời lm thy thuốc của phin. Tc giả Rangaku kotohajime 蘭学事始(Nguồn gốc của ci học Ha Lan)

[3] Thời đ c thng lệ l Thương qun trưởng Ha Lan ở Dejima (Nagasaki) hng năm phải ln bẩm bo với Shgun về những chuỳển biến mới của tnh hnh thế giới.

[4] Tn bản tiếng Nhật l Kaib Zufu解剖図譜 (Giải phẩu đồ phổ). Trước đ, đ được dịch từ Đức ngữ sang tiếng Ha Lan năm 1734. Sau ny được biết nhiều với ci tn mới l Kaitai Shinsho解体新書 (Giải thể tn thư, 1774).

[5] Sansh (tam tiu三焦) l một khi niệm y học hơi trừu tượng thấy trong Hong Đế Nội Kinh để chỉ h hấp (thượng tiu), bi tiết (trung tiu v hạ tiu). Cn t l tụy tạng ( hiz) tức l lch.

[6] Yamawaki Ty 山脇東洋 (1705-1762), thy thuốc thời Edo trung kỳ (thế kỷ 18), người tin phong trong y học thực nghiệm v l thy học của Maeno Rytaku. Tc giả Tng ch蔵志.

[7] Xưa kia, ở Nhật, thường c chức v tước. Tước l do triều đnh Kyto ban cho, danh gi hơn v khng lin quan g đến chức phận trong thực tế.

[8] Ha Lan (H-Lan) l một trong những quốc gia hiếm hoi được Mạc phủ Tokugawa cho mở Thương qun (Foreign Merchant Office) để lm mậu dịch với Nhật. Từ năm 1641, họ c cơ sở gồm khu ăn ở, nh kho v bến cảng ring ở Dejima, khu đất lấp hnh nan quạt pha nam thnh phố Nagasaki.

[9] Aoki Kony 青木昆陽 (1698-1769) nh Nho học v Lan học, phụ trch thư tịch ngoại quốc (Man thư) của Mạc phủ. Từng được Shgun ra lệnh học tiếng Ha Lan. C viết tc phẩm Ha Lan văn tự lược khảo. ng cn được biết như người đ đem khoai lang (cam thự) vo trồng ở Nhật như một nguồn thực phẩm mới trong một x hội hay gặp nạn đi. Người Nhật rất biết ơn v hay nhắc tn ng một cch yu qu l Cam thự tin sinh (ng thy khoai lang).

[10] Noro Genjo 野呂元丈 (1693-1761), y sĩ kim nh thực vật học (bản thảo học) đời Edo trung kỳ (thế kỷ 18) , từng theo học thuốc với Yamawaki Ty v thực vật học với Inou Jukusui. Đ viết Oranda sboku Wakai (A Lan Đ thảo mộc Ha giải) , một từ điển Ha Lan-Nhật về cy cỏ.

[11] Nakagawa Jun.an 中川順庵 (1739-1786), xuất thn phin Obama, y sĩ Lan y thời Edo trung kỳ (thế kỷ 18), người về sau sẽ cộng tc với Sugita Genpaku v Maeno Rytaku trong việc dịch thuật.

[12] C thể hiểu l Từ điển tiếng Hỏa Lan. Thời ấy Ha Lan được gọi bằng nhiều tn (H Lan, A lan đ, Ha Lan vv...).

[13] Nguyn văn l Kusaba no kage (Dưới bng cỏ l) ni chết chn mất đất.

[14] Giải thể trong văn mạch ny chỉ c nghĩa l Giải phẫu cơ thể.

[15] Chu (shu) l đơn vị ho tệ thời Edo. Một lạng (ry) c 16 chu.Một phn (bu) c 4 chu.

 


* Nguyễn Nam Trn :

Một trong những bt hiệu của Đo Hữu Dũng, sinh năm 1945 gần Đ Lạt. Nguyn qun Hương Sơn, H Tĩnh. Theo học Chu Văn An (1960~1963) v Đại Học Sư Phạm Si Gn trước khi đến Nhật năm 1965. Tốt nghiệp Đại Học Đng Kinh (University of Tokyo) v Đại Học Paris (Pantheon-Sorbonne). Tiến sĩ khoa học truyền thng. Gio sư đại học. Hiện sống ở Tokyo v Paris. E-mail: dhdungjp@yahoo.com

.........................

"Khi pht hnh lại bi viết của trang ny cần phải c sự đồng của tc giả (dhdungjp@yahoo.com)
v ghi r nguồn lấy từ www.erct.com