Tổng quan
Lịch sử Văn học Nhật Bản

 Quyển Thượng : Từ Thượng Cổ đến Cận Đại


Tăng nhân mù đánh đàn biwa kể Truyện Heike đầu đường xó chợ

Chương 6 :

Truyện Heike (Heike Monogatari), Thái B́nh Kư (Taiheiki) 
và văn chương chiến kư Nhật Bản. 

Định mệnh bi tráng của con nhà vơ.

Nguyễn Nam Trân

 

Vào nửa sau thời Hei-an (794-1185) đă có các tập ghi chép về chiến sự nhưng bằng Hán văn như Ghi chép về Taira Masakado tức Shômonki[1] (Tướng Môn kư), Ghi chép chuyện vùng Mutsu tức Mutsu Waki [2](Lục Áo thoại kư). Chi tiết ghi lại bên trong và lối hành văn của chúng rất lôi cuốn. Đó là hai tác phẩm tiên phong trong thể loại truyện mang chủ đề chiến tranh. Đến đời Kamakura (1185-1333), lại có thêm 3 hồi kư chiến tranh quan trọng : Truyện thời Hôgen (Hôgen Monogatari, Bảo Nguyên vật ngữ), Truyện thời Heiji (Heiji Monogatari, B́nh Trị vật ngữ) và Truyện Heike hay Heike Monogatari (B́nh Gia vật ngữ).

Ḍng văn học Gunki (Quân kư hay kư sự chiến tranh)

Hei-an

(794-1185)

Shômonki (Tướng Môn kư) sau 940.

Mutsu Waki (Lục Áo thoại kư (khoảng 1062)

(hai tác phẩm tiền thân của gunki)

Kamakura

(1185-1333)

Hôgen Monogatari (Bảo Nguyên vật ngữ) khoảng giữa thế kỷ 13

Heiji monogatari (B́nh Trị vật ngữ) khoảng giữa thế kỷ 13.

Heike monogatari (B́nh Gia vật ngữ) bản đầu tiên, có khoảng giữa thế kỷ 13.

Muromachi

(1333-1568)

Taiheiki (Thái B́nh kư) giữa thế kỷ 14.

Gikeiki (Nghĩa Kinh kư) giữa thế kỷ 14.

Soga Monogatari (Tô Ngă vật ngữ) cho đến giữa thế kỷ 14.

 

TIẾT I: TRUYỆN THỜI HÔGEN VÀ TRUYỆN THỜI HEIJI:

Hai Truyện thời HôgenTruyện thời Heiji lấy đề tài từ hai cuộc nội loạn giống như đảo chánh xảy ra dưới niên hiệu Hôgen (Bảo Nguyên, 1156), thời điểm mở màn cho cuộc tranh chấp quyền lực giữa hai họ Taira (B́nh) và Minamoto (Nguyên), và niên hiệu Heji (B́nh Trị, 1160) năm họ Taira lên nắm chính quyền. Cả hai đều miêu tả xu thế đương thời là sự hưng thịnh của giai cấp quân nhân (đánh dấu “musa no yo[3] = “thời đại quân nhân”). Hôgen thuật lại cuộc chiến đấu anh dũng của danh tướng Tametomo nhà Minamoto (Nguyên, Vi Triều, 1139-1170), thua trận và tự sát năm mới 31 tuổi. C̣n Heiji kể về bước đường lưu lạc truân chuyên của nàng Tokiwa [4](Thường Bàn), người thiếp của bại tướng Minamoto no Yoshitomo (Nguyên, Nghĩa Triều, 1123-1160) và đàn con của hai người sau khi Yoshitomo bị họ Taira giết.

Nội dung hai truyện tuy dựa vào sự thực lịch sử nhưng có thêm t́nh tiết hư cấu làm cho chúng có nhiều kịch tính. Cấu trúc của chúng lắm chỗ tương đồng nên các nhà viết văn học sử nghi ngờ rằng cả hai đều do một tác giả soạn ra. Bản đầu tiên của hai cuốn truyện có lẽ đă được viết ra vào giữa thế kỹ 13. Lời văn mạnh mẽ hùng hồn, thể văn pha Ḥa lẫn Hán. Cùng với truyện Heike, chúng hợp thành một tam bộ tác (trilogy), nói về sự thịnh suy của tập đoàn quân nhân do họ Taira tức Heike lănh đạo .

 

TIẾT II: TRUYỆN HEIKE (HEIKE MONOGATARI):

A)    Nguồn gốc và nội dung:

Tác giả truyện này không biết là ai và bản đầu tiên cũng như hai truyện nói trên được phỏng đoán được viết ra vào giữa thế kỷ thứ 13 (niên hiệu Jôkyuu 1219-1222 hay Ninji 1240-1243). Truyện thuật lại cuộc tranh hùng giữa hai họ Taira (B́nh) và Minamoto (Nguyên) này thường được ca tụng như cuốn sử thi Ilias của nhà thơ mù Homeros (thế kỷ thứ 9 trước công nguyên) kể về 10 năm tranh chấp quân sự giữa thế lực thành Troy và người Hy Lạp. Hai sử gia Mason và Caiger[5] lại xem nó là tác phẩm tương đương với thiên anh hùng ca bi tráng nói về dũng sĩ Roland (Chanson de Roland, giữa thế kỷ 11 ở Pháp), cháu của đại đế Charles, đánh nhau với quân Hồi Giáo và chết trong thung lũng Roncevaux khi cầm quân đoạn hậu, được truyền tụng suốt thời Trung Cổ trong mọi tầng lớp dân chúng bên Tây Phương.

Truyện Heike kết hợp lối văn nikki, nhật kư ghi chép việc hằng ngày lẫn lối văn setsuwa, tức truyện răn đời của tăng lữ. Thế nhưng bản được lưu hành đến ngày nay được gọi là bản Kakuichi-bon hay katari-bon (bản làm ra để kể trước đám đông). Bản Kakuichi (tên người soạn nó) có tất cả 13 quyển nghĩa là 12 quyển (maki) chính và một một quyển phụ gọi là Kanjô no maki. Mỗi quyển lại giống như mỗi màn, độc lập với nhau.

1-     Phần trước từ quyển 1 đến 6: Nội dung câu truyện liên quan đến cảnh vinh hoa phú quí cùng cực của tập đoàn đại quí tộc Taira (B́nh) lúc người cầm đầu nó, Taira-no-Kiyomori (B́nh, Thanh Thịnh), giữ chức Thái Chính Đại Thần, quyền nghiêng thiên hạ. V́ Kiyomori đạt đến cực điểm danh vọng nên đâm ra chuyên quyền làm cho thế lực phản-Taira tụ tập dưới trướng Minamotono Yorimasa [6] (Nguyên, Lại Chính) đă lần lượt cử binh chống đối Taira, trong đó nổi tiếng hơn hết là Minamotono Yoritomo (Nguyên, Lại Triều) và người anh em họ, Kiso Yoshinaka (Mộc Tăng, Nghĩa Trọng, tên hiệu của Minamotono Yoshinaka). Họ Minamoto trước kia là đồng minh của Taira nhưng đă tranh chấp quyền lợi với thế lực này và thất bại trong những âm mưu đảo chánh.

2-     Phần sau từ quyển 7 đến 12: Đúng vào lúc đó, Kiyomori lại lên cơn sốt rồi chết, quân của Yoshinaka tiến công thần tốc đến nổi nhà Taira phải bỏ Kyôto tháo chạy. Nhưng v́ bộ hạ ông ta tàn ác thất nhân tâm[7] nên Yoshinaka bị Minamotono Yoshitsune (Nguyên, Nghĩa Kinh), con trai thứ chín của Yoshitomo, phó tướng và là em khác mẹ của Yoritomo, tru diệt. Sau đấy, họ Taira (Heike) c̣n bị thiên tài quân sự Yoshitsune nầy chẻ tan lực lượng trong trận Ichi-no-tani (Nhất Cốc) và Yashima (Ốc Đảo), rốt cục hoàn toàn diệt vong khi Yoshitsune đánh ch́m đoàn chiến thuyền của họ ở bến Dan-no-Ura (Đàn Phố) gần Shimonoseki bây giờ.

3-     Quyển 13 nói về cuộc sống ẩn cư tu hành của cựu hoàng hậu Kenreimon-in[8] (Taira Tokushi, 1155-1213, con gái thứ của Taira no Kiyomori) ở phía bắc thành phố Tôkyô sau khi bà tự trầm hụt trong trận hải chiến Dan no ura (1185).

Truyện Heike không những tả cuộc sống vinh hoa của họ Taira mà thôi nhưng c̣n kể lại cảnh ngộ của người đẹp Gi-ô [9](Ḱ Vương) khi bị Kiyomori thất sủng, cảnh ngộ ái cơ Kogô[10] (Tiểu Đốc) của thiên hoàng Takakura (Cao Thương) phải lẩn trốn ở Sagano v́ sợ Kiyomori hăm hại. Truyện c̣n tả lại những cảnh thương tâm của con cháu nhà Taira xảy ra sau khi binh đoàn của họ bị tiêu diệt. Tác phẩm lấy quan điểm vô thường của Phật Giáo làm cơ sở, miêu tả sống động khung cảnh chiến tranh và tâm t́nh đẹp đẽ nhưng thảm thiết của con người trước những sinh ly tử biệt.

Sau đây là đoạn văn mở đầu Truyện Heike:

Tiếng chuông (của Vô Thường Đường) trong Kỳ Viên Tinh Xá (bên Thiên Trúc) ngân nga nhắc người ta mọi vật ở trên đời nầy vốn biến đổi không ngừng. Bốn phía nơi Đức Thế Tôn nhập diệt, hoa hai hàng cây thiêng sa la (màu vàng ngă sang) bạc trắng như muốn nhắn nhủ: kẻ thịnh tất phải suy, những ai quyền thế ngạo nghễ cũng chỉ được một thời. Mọi sự khác nào giấc mộng ngắn ngủi đêm xuân. Dũng mănh cho lắm rồi cũng bị tiêu diệt như bụi bay xa khi cơn gió quét.

            (Heike Monogatari, Kỳ Viên Tinh Xá, kỳ nhất)

Nguyên văn đọc lên c̣n ngân nga hơn nhiều:

(Kỳ Viên Tinh Xá chung thanh, chư hành vô thường (chi) hưởng. Sa La song thụ hoa sắc, thịnh giả tất suy (chi ) lư. Xa nhân bất cửu như xuân dạ chi mộng. Vũ giả tất diệt đồng phong tiền trần viễn).

Truyện Heike bản gốc dường như ra đời vào giữa thế kỷ 13, có thuyết cho rằng tác giả của nó là một viên trấn thủ tiền nhiệm đất Shinano tên là Yukinaga (Hành Trường). Ông ta viết ra và được một người mù tên Shôbutsu (Sinh Phật) đem đi hát. Chính trong tác phẩm Viết Lúc Buồn T́nh (Tsurezuregusa, Đồ Nhiên Thảo), tập bút kư ra đời khoảng 1330 của tăng nhân Yoshida Kenkô (Cát Điền, Kiêm Hảo), trong đoạn số 226 có cho biết Yukinaga là người sống thời thái thượng hoàng Go-Toba (trị v́ 1198-1221) và có tiếng hay chữ.

Có nhiều thuyết khác về nguồn gốc của Truyện Heike. Cũng có thể đó là Truyện Đời Jijô (Jijô Monogatari, [11]Trị Thừa vật ngữ), 6 cuốn, xuất hiện trước đó và sách này được gọi là bản “Heike” trong Hyôhanki (Binh Phạm Kư) của Taira no Nobunori (B́nh, Tín Phạm), một tác phẩm ghi chép về chiến sự năm Ninji (Nhân Trị) nguyên niên (1240). Truyện Heike ban đầu được các biwa-bôshi (tỳ bà pháp sư) tức những nhà sư mù vác đàn tỳ bà đi đàn và kể dạo khắp đó đây. Những khúc ấy gọi là Heikyoku (B́nh khúc). Qua nhiều người kể, người nghe, người đọc nên vô t́nh hay cố ư, khúc ấy được tăng bổ và cải biên, nhân đó mà đậm đà và phong phú hơn. Ví dụ tác phẩm Genpeijôsuiki [12](Nguyên B́nh thịnh suy kư), một dị bản của Heike cũng đă được “sáng tác tập thể” theo một quá tŕnh tương tự.

 

 

Pháp sư t́ bà kể Truyện Heike

Văn thể của Heike là thể hỗn hợp Ḥa Hán nghĩa là chữ kana xen với chữ Hán đọc theo âm Hán và âm Nhật, trộn lẫn cả tiếng thông tục. Không những thế, trong Heike, ngôn ngữ Phật Giáo cũng thường được sử dụng và có văn vần chen vào với những câu thơ theo thể 5-7 diễm lệ và trữ t́nh, làm cho toàn thể áng văn hài ḥa và hùng tráng. Có thể nói Heike đứng hàng đầu các tác phẩm thuộc thể loại kư sự chiến tranh và là tác phẩm tiêu biểu cho văn học Nhật Bản thời trung cận đại. Đời sau, các h́nh thức văn chương như yôkyoku (dao khúc) tức ca từ của tuồng Nô, loại truyện giải buồn otogi sôshi (ngự già thảo tử), hay sân khấu búp-bê jôruri (tĩnh lưu ly) đều khai thác vô số đề tài lấy từ Heike.

B) Nhân vật trong Heike[13]:

Đặc điểm của Heike là nhân vật đôi khi đầy mâu thuẫn nội tâm nhưng rất con người. Những nhân vật ấy có giá trị tượng trưng, được khai thác liên tục trong ḍng văn học về sau, tiêu biểu là vai tṛ chủ đề của những tuồng Nô và Kabuki. Các nhân vật chủ chốt được nhắc tới là cha con quyền thần Tairano Tadamori và Tairano Kiyomori, hai nàng con hát Gi-ô và Hotoke, các nhà sư Shunkan, Mongaku, các vũ tướng , Kiso Yoshinaka, Minamoto no Yoshitsune, Taira no Tadanori, Taira no Tomomori.

-Tadamori (Trung Thịnh, 1096-1153), cha của Kiyomori, dù là con cháu hoàng tộc nhưng xuất thân vũ biền, đánh đuổi cướp biển, được sự tin cậy của hai vị thiên hoàng Shirakawa và Toba, biết chiều chuộng họ mà phất lên. Ông tiêu biểu cho lớp người hănh tiến. Tuy vậy, ông cũng là người đă tận tực trong việc mậu dịch Nhật Tống, có phong độ tao nhă: thích gái đẹp, biết làm thơ và có tài thổi sáo.

-Nàng Gi-ô (Kỳ Vương) được Kiyomori (Thanh Thịnh) sủng ái đến thế mà bị cô gái tên Hotoke (Phật) mới 16 tuổi đầu đến lấy mất chỗ, hành hạ đến nỗi phải xuống tóc đi tu . Nàng xuất thân là con hát, nhờ được Kiyomori yêu dấu mà một nhà cả mẹ lẫn em gái đều vinh hiển. Chính nàng đă giúp Hotoke có cơ hội phô trương tài nghệ nhưng sau nàng lại bị Kiyomori hạ nhục, bắt phải ca hát biểu diễn giúp vui Hotoke khi đến phiên cô này trở thành người được Kiyomori sủng ái. Qua câu chuyện hai người con hát nầy, ta đă thấy trước được một phần nào tấn tuồng “thịnh giả tất suy”, nồng cốt của triết lư Heike, nhất là lúc Hotoke đang đêm t́m đến thảo am trong núi ở Saga để tạ tội với Gi-ô v́ nàng cũng đă giác ngộ về cái bèo bọt của vinh hoa phú quí.

-Tăng Shunkan (Tuấn Khoan) chứa chấp những người tham gia cuộc hội nghị bí mật ở Shishi no tani âm mưu diệt Heike, bị tội đày ra ngoài đảo Kikaigashima (Quỷ Giới, bây giờ là đảo I-ô jima nổi tiếng trong đại chiến thứ hai). Khi tất cả những kẻ cộng mưu đều được tha về, chỉ c̣n ông ta ở lại và biến thành một thứ người rừng. Tuy nhiên lúc trước khi nhịn đói mà chết , ông c̣n được Ariô, một người tớ trung thành, từ kinh đô lặn lội đến thăm.

-Tăng Mongaku (Văn Giác) trước là vũ tướng Endo Moritô, năm 19 tuổi giết lầm người yêu nên cạo đầu xuất gia. Truyện đời của ông miêu tả một samurai nóng nảy đă nhờ tu hành mà hướng thiện, có công giúp Minamotono Yoritomo diệt nhà Taira và xây dựng sự nghiệp mạc phủ Kamakura. Ông có ḷng nhân cứu giúp Rokudai, giọt máu cuối cùng của nhà Taira được tồn sinh nhưng sau mạc phủ Kamakura bắt ông lưu đày c̣n Rokudai bị tử h́nh. Những người cầm quyền muốn “nhổ cỏ tận gốc”dù cậu bé 16 tuổi nầy đă thế phát qui y, không liên can đến chính trị nữa.

-Kiyomori (Thanh Thịnh, 1118-1181), nhân vật chính của Heike nhưng chỉ xuất hiện trong phần đầu, tượng trưng cho con người tham bạo nhưng cũng có một vài nét đẹp như tha chết cho đứa con (Yoritomo) của kẻ thù để rồi sau này cả ḍng họ tiêu vong v́ đứa bé 14 tuổi đó. Lănh đạo một tập đoàn chiến tranh nhưng không biết cầm quân, ghét ai th́ trù dập thẳng cánh nhưng có cớ th́ lại tha thứ ngay, đúng là mẫu người khác lạ so với các nhân vật lịch sử cho đến bây giờ. Bị quả báo nhản tiền (con kế nghiệp và lương tâm của ông là Shigemori (Trọng Thịnh) lâm bệnh chết sớm). Ngoài ra c̣n bị ngọn lửa địa ngục thiêu đốt ông ngay giữa lúc c̣n sống (“khổ muộn”, rồi phát nhiệt mà chết).

-Shigemori (Trọng Thịnh), đứa con hiếu kính, bao lần ngăn cản cha làm việc ác. Trên giường bệnh, linh cảm số phận bi đát của tập đoàn Taira, không chịu chữa chạy mà chết. 

-Kiso (Mộc Tăng) hiệu của Minamoto no Yoshinaka (Nguyên, Nghĩa Trọng, 1154-1184) ẩn trong núi Kiso từ nhỏ học vũ nghệ, sau hiệp lực với anh con nhà bác là Yoritomo mưu lật đổ Taira. Ông là tướng tài, vũ dũng vô song, trong trận Kurikara-ga-tani đánh tan quân địch gấp đôi nhân số nhưng vào đến Kyôto th́ tỏ ra hợm hĩnh vô mưu, say mê nữ sắc, gieo rắc sự bất măn trong đám công khanh để rồi phải chết thảm trong cánh rừng tùng ở Awazu dưới tay những người đồng minh cũ của ḿnh. Tuy phạm sai lầm và bị người lừa nhưng ông là một tâm hồn cao thượng và nghĩa khí, không chịu thoát thân một ḿnh mà ở lại chiến đấu đến cùng. Đoạn tả trận chiến cuối cùng và cái chết của Kiso sau đây là một trong những đoạn văn đẹp nhất của Truyện Heike:

Ngài Kiso Yoshinaka (Mộc Tăng Nghĩa Trọng) khi từ Shinano ra đi, mang theo hai người thiếp, Tomoe[14] và Yamabuki. Yamabuki ốm, phải ở lại kinh đô. Trong hai người, Tomoe đặc biệt đẹp, da trắng, tóc dài, tài nghệ xuất chúng. Nàng dương được cung cứng, trên bộ hay trên lưng ngựa đều múa kiếm chọi nổi quỉ thần, sức địch ngh́n người.Lại biết trị được ngựa chứng và điều khiển chúng leo lên dốc đứng. Khi lâm trận, Kiso thường cho nàng mang giáp dày, đao to, cung cứng ra làm đại tướng. Lần nào cũng không ai lập công lớn hơn nàng. Bây giờ trong đám bảy thớt kỵ c̣n lại sau khi tất cả đă chết hoặc chạy thoát, cũng vẫn có nàng….

Ngài Kiso nói với Tomoe:

-Nhanh lên, nào! Khanh là đàn bà, hăy tự lo thoát thân đi. Ta đă quyết tâm chiến đấu đến chết hay sẽ tự sát nếu bị thương .Ta không muốn thiên hạ đàm tiếu là Kiso đánh đến trận cuối c̣n mang đàn bà theo[15].

Tomoe không đành ḷng bỏ đi. Nói măi nàng mới thưa:

-Phải chi thiếp gặp được địch thủ xứng sức để tướng công xem thiếp chiến đấu thế nào!

Nói xong bỗng thấy một bọn ba chục quân kỵ do Ondano Hachiro Moroshige, một hổ tướng người vùng Musashi dẫn đầu, ào ào kéo tới. Tomoe giục ngựa vào giữa bọn chúng, sóng ngựa với Moroshige rồi thoắt cái đă chụp mạnh kéo giật hắn xuống, vắt ngang yên của ḿnh. Tướng địch chưa kịp động đậy th́ đầu đă bị cắt và quẳng xuống đất. Sau đó, Tomoe cởi bỏ giáp trụ và chạy về miền Đông….

Kiso Yoshinaka chỉ c̣n một ḿnh một ngựa, muốn t́m chỗ để chết[16], mới vào rừng tùng ở Awazu. Lúc đó là ngày 21 tháng giêng, mặt trời vừa lặn và băng bắt đầu đóng. Ngài không biết có đầm lầy, vừa giục ngựa chạy vào th́ đă lún, hút cả đầu ngựa. Hết dận bàn đạp để thúc ngựa lồng đến lấy roi quất túi bụi mà con vật vẫn không ngoi lên được. Đang lúc ngài lo lắng cho Imai Kanehira[17] (Kim Tỉnh, Khiêm B́nh) phải đơn thân đoạn hậu, mới quay lại nh́n th́ con thứ Ishida (Thạch Điền) là Tamehisa (Vi Cửu) của đạo quân Miura (Tam Phố) đă giương cung bắn cái vụt vào bên trong mũ trụ. Vết thương trí mạng. Kiso gục xuống, mũ trụ vẫn áp lên ḿnh ngựa. Hai tên thủ hạ của Ishida ruổi ngựa đến, cắt lấy đầu. Tamehisa cắm thủ cấp của Kiso trên mũi kiếm, giương lên cao và la to: Ishida Tamehisa đă giết chết đại tướng Kiso, người khét tiếng cả nước!”  

Giữa khi đang chiến đấu, Imai Kanehira nghe tiếng la của Tamehisa, mới nói: “Ta không cần phải chiến đấu để bảo vệ ai nữa. Này bọn lính miền Đông, hăy xem cách chết của dũng sĩ số một Nhật Bản như thế nào!”Chĩa mũi kiếm vào mồm, Imai gieo người từ ḿnh ngựa xuống chết, lưỡi kiếm xuyên qua thân thể.

   (Heike Monogatari, Cái chết của KisoYoshinaka, quyển 9)

-Vũ công của Cửu Lang Yoshitsune (Nghĩa Kinh, 1159-1189) bắt đầu ở trận sông Uji, đánh vào pḥng tuyến của Yoshinaka. Sau khi dẹp tan quân Yoshinaka, Yoshitsune và anh ḿnh là Noriyori tiến kích quân Taira, thắng nhiều trận lớn và cuối cùng tiêu diệt địch ở trận Dan-no-ura. Ông tuy là tướng tài, phong lưu thanh nhă và can đảm nhưng cũng lại tỏ ra thiếu chính trị và cạn nghĩ, bị chính quyền Kyôto đánh đ̣n ly gián và bộ tướng Kajiwara Kagesue sàm báng, làm mất ḷng tin của anh. Số mệnh kết thúc trên bước đường lưu vong. Thủ cấp bị ngâm trong rượu ngọt gửi về Kamakura.

Trong văn chương cung đ́nh Heian, không thể nào có những đoạn miêu tả sống động của Heike như đoạn nói về các vũ sĩ xuất thân từ miền Đông Nhật Bản mà học giả Katô Shuuichi đă so sánh với lối miêu tả quân man di của sử gia Tacite trong Germania:

Ngay một vũ sĩ xuất thân từ một trang viên nhỏ ở miền Đông cũng có dưới tay ít nhất 500 quân. Họ là những kỵ sĩ thiện chiến, không biết sợ ai. Trong khi chiến đấu, dù nhân số ít, và dù cha mẹ con cái họ chết, họ vẫn dẫm lên xác mà tiếp tục chiến đấu.

Vũ sĩ miền Tây th́ khác. Nếu cha mẹ họ chết, họ rời khỏi chiến trường về tụng kinh cầu siêu. Hết tang họ mới đủ sức trở lại chiến đấu. Nếu con cái chết, họ không c̣n ḷng dạ nào mà đánh giặc nữa. Khi hết lương thực họ lo xuống ruộng cấy lúa, hết vụ gặt mới ra trận. Họ ngại cái nóng mùa hè, cái lạnh mùa đông.

-Tadanori (Trung Độ) cũng thuộc ḍng Taira, em trai út của Kiyomori, làm quan trấn thủ ở Satsuma. Có giai thoại chép rằng lúc họ Taira bỏ kinh thành, tướng Tadanori đến từ biệt thầy học là thi hào Fujiwara no Toshinari tức Shunzei (Đằng Nguyên, Tuấn Thành, 1114-1204, cha của đại thi hào Teika tức Định Gia), chỉ xin được để lại một bài waka trong tuyển tập thơ soạn theo sắc chiếu bởi biết ra đi không có ngày về và v́ cuộc đời là ngắn ngũi nhưng thi ca th́ bền lâu.

“Trên đường (rút lui khỏi kinh đô), quan trấn thủ vùng Satsuma là Tadanori quay trở lại nhà Shunzei ở xóm Gojô. Tháp tùng ông có năm vũ sĩ và một tiểu đồng. Cổng nhà đóng. Ông ta xưng tên : Ta là Tadanori đây ! 

Có tiếng xôn xao bên trong: “Một người trong bọn bỏ kinh thành lại trở về ḱa ! ”.Tadanori xuống ngựa, nói lớn : “ Shunzei, chớ ngại. Ta trở lại v́ có điều muốn nói cùng ông thôi. Hăy ra đây, nếu sợ th́ đừng mở cổng cũng được ”.

“ Vâng, vâng ! ” Shunzei nói với người nhà. “ Ta hiểu ông ấy muốn nói ǵ rồi.Ông ta không làm hại chúng ta đâu. Mời ông ấy vào cho ! ”. Họ bèn mở cổng và Shunzei tiếp người khách ấy. Cảnh tượng thật cảm động.

Tadanori nói với Shunzei : “ Ta không hề lười nhác kể từ khi ông nhận ta làm học tṛ mấy năm về trước nhưng dạo sau nầy, gia đ́nh ta đang phải đối đầu với những kẻ nổi dậy trong kinh thành lẫn bọn phản loạn đến từ địa phương. Hai ba năm nay ta không đến học ông tuy rằng đối với ta, thơ vẫn là điều quan trọng.Hoàng thượng vừa rời kinh đô, vận mệnh tập đoàn nhà ta chắc đă đến hồi chung cuộc.Ta nghe nói hoàng thượng có hạ chiếu cho ông soạn một tuyển tập, nếu ông cho ta được đăng một bài trong đó th́ ta sẽ hết sức vinh hạnh.Hiện này, đáng tiếc là thời buổi rối ren, không có cơ hội tuyển khảo nhưng một mai hoà b́nh lập lại th́ chắc chắn sẽ có thôi. Nếu từ cuốn thơ nầy, có được một bài thơ của ta mà ông thấy đáng cho vào tuyển tập th́ ta sẽ ngậm cười nơi chín suối và hồn ta măi măi phù hộ ông ”.

Trước khi từ giă, Tadanori mới lấy ra một cuốn giấy mà ông đă chép trên một trăm bài mà ông nghĩ là hay nhất trong số thơ ông sáng tác và ǵn giữ từ mấy năm qua. Ông kéo nó từ ống tay áo giáp và trao cho Shunzei.

Shunzei mở cuốn thơ và nh́n rồi bảo : “ Tướng quân chớ lo cho cuốn thơ ngài gửi gắm, tôi xin ǵn giữ hết sức cẩn trọng . Việc hôm nay ngài t́m đến đây chứng tỏ ngài yêu thơ biết chừng nào. Nó làm tôi không cầm được xúc động ”. Tadanori vui mừng khôn xiết : ” Bây giờ cho dù thân có vùi trong sóng biển miền Tây hay gửi xương trắng ngoài đồng nội, ta không c̣n lo ngại điều ǵ nữa. Ta đă hết vướng mắc với cuộc đời nầy rồi. Xin vĩnh biệt !”. Ông leo lên ḿnh ngựa, buộc lại giải mũ trụ rồi đi về miền Tây. Shunzei nh́n theo cho đến khi ông khuất bóng. Lúc ấy có người ngâm một khúc rôei (lăng vịnh) như thế nầy :

Đường c̣n xa biết bao nhiêu,
Hồn ta đă gửi mây chiều Dương Sơn[18].

Shunzei lui vào trong, ḷng càng thêm buồn v́ nỗi biệt ly, phải cố gắng gh́m cho khỏi khóc.Về sau, lúc đă hết chiến tranh, khi tuyển chọn thơ cho Thiên Tải Ḥa Ca Tập (Senzai Waka-shuu, 1183-87), ông vô cùng xúc cảm khi nhớ lại h́nh dáng và lời Tadanori bày tỏ trong lần gặp gỡ cuối cùng đó. Cuốn thơ có nhiều bài đáng cho vào Tuyển Tập nhưng Shunzei, người biên soạn, vấp phải sự kiểm duyệt của triều đ́nh nên chỉ giữ lại một bài nói về hoa anh đào ở cố đô, có điều chỗ để tên tác giả chỉ ghi là “ triều địch ” (kẻ địch của triều đ́nh):

Trong vùng Sazanami,
Shiga hoang phế c̣n chi kinh thành..
Nagara rặng núi xanh,
Anh đào năm cũ vô t́nh nở hoa.

(Bài Sazanami ya, thơ Tairano Tadanori)

(Trích Truyện Heike, Quyển Thứ Bảy, Tiết 16 : Tadanori bỏ kinh thành)

Quả nhiên, sau cuộc gặp gỡ đó, Tadanori chết trong trận Ichinotani (1184). Khi tướng địch nhặt túi tên tùy thân của ông và nh́n bài thơ ”Ngủ đỗ dưới gốc anh đào ” (Ryoshuku no hana) với chữ kư Tadanori ghi trên đó, mới biết họ vừa giết được đại tướng Tadanori, chỉ huy cánh quân phía tây của mặt trận và là trấn thủ vùng Satsuma. Thơ như sau:

“Dặm dài bóng ngả về tây,
Đêm nay ngủ đỗ dưới cây anh đào.
Hỏi hoa cho phép không nào?”

(bài Yukiyurete)

Cái chết của ông làm bạn và địch đều bùi ngùi. Đó là một tâm hồn thơ trong cửa tướng.

-Trong trận Ichinotani, Taira đă mất nhiều anh tài như Tomoakira (Tri Chương) mới 16 tuổi đă chịu chết thế cho cha là Tomomori (Tri Thịnh), hoặc tay thổi tiêu tài ba Tsunemasa (Kinh Chính), cũng như chàng tuổi trẻ Atsumori (Đôn Thịnh) mà ḷng dũng cảm và nét thanh nhă đáng yêu đă làm cho kẻ giết ḿnh phải hối hận bỏ đi tu :

Sau khi quân Heike thất trận, Kumagai no Jirô Naozane[19] mới giục ngựa xuống băi, bụng thầm nghĩ : “ Hiện bọn tướng tá Heike đang ra ngoài bờ biển đợi thuyền đến cứu mang chúng đi. Chi bằng ta xuống đó kiếm một tên đại tướng lừng lẫy nào đó mà đấu với hắn xem sao ”. Vừa lúc đó thấy có một viên tướng mặc một bộ áo hitatare bằng lụa nerinuki thêu h́nh chim hạc, đội mũ trụ có tấm che h́nh lưỡi cuốc và mang bộ giáp thắt dây màu cỏ úa. Bên hông y mang một thanh kiếm vỏ nạm vàng và trên lưng là một cánh cung bọc dây mây với túi đựng tên bịt đen làm bằng lông chim ưng trắng. Y cưỡi con ngựa lông đỏ hoe có đốm trắng và yên bọc vàng. Khi viên tướng nầy đă cho ngựa lội được một quăng năm sáu mươi thước dưới nước và đang chờ thuyền tới cứu th́ Naozane vẫy quạt gọi với :

-Ta thấy ngài có vẻ là một trang đại tướng. Cớ sao lại hèn nhát quay lưng trước kẻ địch như thế. Trở lại đây nhanh lên !

Viên tướng ấy bèn quay lên bờ. Khi y vừa ra khỏi mặt nước là Naozane đă giục ngựa đến bên cạnh. Khi hai ngựa sóng đôi, ông ta mới ra hết sức chụp lấy và đè chặt y xuống đất, định lật mũ trụ để cắt lấy đầu. Nh́n mặt mới thấy viên tướng ấy là một thiếu niên, tuổi độ mười sáu, mười bảy, mặt đánh phấn mỏng, răng nhuộm đen[20]. Viên tướng nầy chỉ tuổi độ Kôjirô Naoie, con trai của ḿnh, và mặt thật đẹp trai thành thử Naozane không biết phải đâm mũi kiếm vào chỗ nào. Naozane vừa hỏi :

-Ngài là ai vậy. Xưng tên đi, ta sẽ tha cho !

th́ viên tướng đó bèn hỏi lại :

-Thế c̣n ngươi, ngươi là ai ?

-Tên tuổi không có ǵ đáng kể, ta chỉ là Kumagai no Jirô Naozane, xuất thân vùng Musashi .

-Thế th́ không đáng cho ta phải xưng danh. Ngươi không phải là địch thủ của ta.Muốn biết tên th́ cứ đem đầu ta đi hỏi mọi người khắc có kẻ sẽ cho ngươi biết.

Kumagai Naozane nghĩ thầm : “ Người nầy tuy c̣n niên thiếu nhưng đă có phong độ ngang tàng của một trang đại tướng. Giết một người nầy không đủ chuyển bại thành thắng mà tha cho y th́ cũng không đổi thắng thành bại. Chính ḿnh đă đau đớn biết bao khi nghe thằng Kôjirô nhà ḿnh chỉ bị có một vết thương nhẹ, như thế mới thông cảm được sự đau đớn của người cha viên tướng trẻ nầy khi biết con ḿnh bị giết chết. Ôi, sao ta cứ muốn tha chết cho y ! ”. Vừa lúc đó, Naozane nh́n ra phía sau đă thấy Toi Sanehira và Kajihara Kagetoki cùng với năm mươi quân kỵ đang phóng tới.

Naozane mới cầm nước mắt và nói :

-Ta muốn tha cho ngài đó nhưng quân ta đang kéo tới rất đông.Họ không để cho ngài thoát chết đâu. Nếu bề ǵ ngài cũng phải chết th́ thay v́ để người khác, xin ngài cho phép Naozane nầy lấy đầu. Ít nhất sau nầy ta sẽ cầu siêu cho ngài.

-Sao cũng được, làm ǵ th́ làm nhanh lên !

Naozane thấy tội nghiệp quá, không biết thọc mũi gươm vào đâu. Trước mắt tối sầm lại, đầu óc trống rỗng, chẳng biết làm sao cho phải.Nhưng không c̣n thời giờ để chần chừ, ông ta vừa khóc vừa cắt đầu viên tướng.

-Ôi, trường tên đạn quả là chốn vô t́nh. Nếu không sinh nhằm nhà vũ sĩ th́ đâu ra nông nỗi nầy !Phải giết ngài, ta thật tàn ác quá !

Ḷng ân hận, Naozane lấy vạt áo che mặt khóc ṛng.

Tuy nhiên không thể nào than khóc như thế măi, ông ta lấy manh hitatare của tướng địch gói lấy thủ cấp. Thấy chàng ta có đeo một đăy gấm đựng ống sáo bên hông, ông bèn than :

-Ôi, tội nghiệp chưa.Hồi hừng sáng hôm nay, ta nghe có tiếng đàn sáo ḥa tấu trong thành, có lẽ là của những người nầy. Bây giờ, trong toàn thể quân đội miền Đông của chúng ta có vài vạn kỵ binh, thế mà lấy đâu một người ra chiến trường c̣n mang cả ống sáo đi theo. Bậc tôn quí đúng là phong lưu thật.

Khi Naozane đem chiến lợi phẩm đến tŕnh cho Tổng Chỉ Huy Cửu Lang Yoshitsune xem xét th́ những người đứng đó không ai cầm được giọt lệ.Về sau mới biết viên tướng trẻ bị giết là chứcDaifu (đại phu) tên Atsumori (Đôn Thịnh), mười bảy tuổi, con trai Shuuri Daifu (tướng coi việc công binh) Tsunemori (Kinh Thịnh). Từ đó, Naozane chỉ nghĩ đến việc xuất gia. C̣n ống sáo kia là báu vật thái thượng hoàng Toba ban cho ông nội của chàng là Tadamori (Trung Thịnh), một tay sáo có tài. Vật đó truyền qua Tsunemori đến đời Atsumori và v́ chàng thiện nghề sáo nên đi đâu cũng mang theo. Ống sáo ấy tên gọi Saeda (Tiểu Chi)...

(Heike Monogatari, Chương 9, Cái chết của Atsumori)

-Tướng Tomomori (Tri Thịnh), con trai thứ tư Kiyomori và em trai Munemori, sau khi con và cận vệ bị chết, cưỡi con ngựa hay lội được đến thuyền của tổng tư lệnh Munemori (Tông Thịnh). V́ thuyền không có chỗ cho ngựa nên ông phải đuổi lên băi. Trong thuyền có kẻ muốn bắn chết con vật để ngựa hay khỏi rơi vào tay địch nhưng Tomomori ngăn lại v́ ông bảo ngựa là ân nhân đă cứu mạng ḿnh.Tomomori không chỉ muốn cứu mạng ngựa mà c̣n ngăn không cho giết một số tướng địch phe Genji mà vận mạng đang nằm trong tay ḿnh v́ ông biết khí số Taira đă hết, chém thêm vài thủ cấp không có lợi mà c̣n để khổ cho vợ con, bộ hạ người ta.Trong trận Dan-no-ura, ông mặc hai lần giáp cho đủ nặng rồi cùng con trai của nhũ mẩu, người bạn chiến đấu Ienaga, nắm tay nhảy xuống biển tự trầm.

Cách viết của Heike không hoa lệ kiểu cách mà đặt trọng tâm vào những chiến công và đi sát sự thực cuộc sống, làm ta nghĩ độc giả của nó không phải là giới quí tộc cung đ́nh mà là những con người b́nh thường, có khi mù chữ. Khác cả các gunki (quân kư) tức kư sự chiến tranh đi trước, Heike miêu tả rất sống động thế giới hiện tại, đánh trúng vào sự nhạy cảm của những con người chất phác mà lư thuyết Phật Giáo cao xa không hấp dẫn đối với họ bằng những mẩu chuyện về t́nh gia tộc, đời lính, kể bằng một giọng văn giản dị và giàu âm sắc, nhất là kèm theo tiếng đàn t́ bà của các biwa hôshi tŕnh diễn trước công chúng. Những người nầy ăn mặc như tăng lữ, đầu cạo trọc như thể đội lốt Phật A Di Đà. Lối kể chuyện như tụng kinh, trong đó tên người chết được nhắc tới giống như để cầu xin cho các vong linh được siêu sinh tịnh độ. Họ ngồi bệt trong một tăng pḥng hay ngoài ngă ba đường, dưới bóng dù (như ranh giới của một khoảng không gian linh thiêng) để kể truyện và đám khán giả im ắng lắng nghe, mặt dấu sau ống tay áo hay cánh quạt, vừa say mê vừa kinh sợ.

Cách tụng kinh (shômyô, thanh minh) của tăng lữ có lẽ đă ảnh hưởng đến nhạc điệu trầm bổng của lối kể truyện những người nầy. Ví dụ khi kể truyện Heike, người diễn có thể dùng origoe (tiếng nức nở) để kể những đoạn bi đát thương tâm, âm nhạc hứng phấn hiroi (tiếng nhặt) khi kể những đoạn thống khoái, thích thú, hỗn loạn..., âm điệu sanjuu (ba tầng) đẹp, dịu dàng và quí phái lúc đoạn kể về vương triều, thần thánh, nghệ thuật hay quá khứ vàng son. Khi trở lại b́nh thường th́ truyện được kể theo kiểu đơn sơ gọi là kudoki trầm trầm với shiragoe (tiếng b́nh thường) và một nhịp hơi nhanh.

Trong quá tŕnh đại chúng hóa Truyện Heike, ta đă có lần nhắc đến vai tṛ nhân vật tên Kakuichi, một biwa hôshi vào khoảng 1341-1371 đă có công xếp đặt lại nó thành một áng văn trác tuyệt , giàu âm điệu để dùng vào việc tŕnh diễn.Theo Helen Craig Mc Cullough[21], khoảng năm 1462, đă có khoảng năm sáu trăm biwa bôshi trong thành phố Kyôto theo hai trường phái Ichikata-ryuu và Yasaka-ryuu để kể Heike cho vũ sĩ cao cấp và vương hầu mua vui. Sau cuộc loạn Ônin (Ứng Nhân, 1467-77), quần chúng có thị hiếu khác (như nghe kể Taiheiki, xem tuồng Nô, tuồng chèo Kyôgen) và bỏ quên Heike trong một lúc. Tuy nhiên, Heike đă xâm nhập và các h́nh thức văn nghệ khác. Nó là chủ đề của thi ca, của loại tuồng Shuramono (chém giết) trong kịch Nô, c̣n là h́nh thức mẫu mực để viết các kư sự chiến trận (gunki) của người đời sau. Nhân vật Heike xuất hiện trở lại trong 33 vở ca vũ kịch kôwakamai (hạnh nhược vũ), h́nh thức tuồng của thế kỷ 16, trên sân khấu jôruri kabuki cũng như ca khúc, tiểu thuyết và phim ảnh. Ít khi thấy một tác phẩm mà kẻ thắng trận (Yoritomo, Yoshitsune) không đóng vai chính. Vai chính của Truyện Heike lại là tập đoàn Taira từ nam giới đến phụ nữ, con nít, và cả Kiso no Yoshinaka, tức là những kẻ chiến bại . Nói chung, chưa từng có một tác phẩm văn học nào ảnh hưởng đến đời sống văn hóa Nhật Bản như vậy.

Trận đánh quyết định ở Dan no Ura giữa thế lực Taira và Minamoto

 

TIẾT III: TAIHEIKI (THÁI B̀NH KƯ) :

Cùng với Truyện Heike, Taiheiki được coi là hai tác phẩm gunki vĩ đại nhất. Nó gồm 40 quyển chia làm ba phần: phần đầu 12 quyển với chủ đề “tôn quân đảo mạc” ( trung hưng hoàng gia, đánh đổ mạc phủ), phần thứ hai 9 quyển nói về cuộc “tranh chấp nội bộ Nam triều-Bắc triều” và phần chót 19 quyển về những cuộc giao tranh liên miên và “quá tŕnh lập lại ḥa b́nh”. Bản gốc tác phẩm ra đời vào giữa thế kỹ 13 nhưng không rơ ai làm ra.

1) Phần một nói về diễn biến của mưu toan của Thiên Hoàng (thứ 96) Go-Daigo (Hậu Đề Hồ, trị v́ 1318-1339) đánh đổ ḍng họ quyền thần Hôjô (Bắc Điều) để lập chính quyền mới đời Kenmu (01/1334-02/1336, Kiến Vũ Tân Chính) và sự thất bại của chính ước mộng trung hưng đó.

Thiên hoàng Go Daigo đă nhiều lần hạ mật chỉ cho những người trung thành với ḿnh “ đảo mạc ” tức lật đổ chức Shikken (chấp quyền) là Hôjô Takatoki (Bắc Điều, Cao Th́) của mạc phủ Kamakura nhưng lần nào cũng bất thành. Các tôi trung như Hino Toshimoto, Suketomo, hoàng tử Daitô, nhà sư trụ tŕ chùa Enreki, hào tộc đất Kawachi tên là Kusunoki Masashige...th́ kẻ bị sát hại, người lưu lạc, c̣n chính thiên hoàng cũng bị lưu đày ngoài hoang đảo Oki như thái thượng hoàng Go-Toba một trăm năm về trước. Lúc đó, ở Kyôto, họ Hôjô đặt lên ngôi một thiên hoàng mới c̣n Takatoki ở Kamakura chỉ vui thú với hát tuồng, chọi chó, không lo chính sự. Kusunoki và hoàng tử Daitô đang bôn đào đă cử binh trở lại chiến đấu chống mạc phủ và thiên hoàng Go-Daigo cũng trốn thoát khỏi đảo. Hào tộc họ Akamatsu lại tấn công kinh đô nên mạc phủ phải gửi tướng Ashikaga Takauji (Túc Lợi, Tôn Thị, 1305-1358) từ miền Đông xuống giải vây.Takauji trở mặt, về cánh với thiên hoàng cũ. Tướng Nakatoki của nhà Hôjô phải bỏ Kyôto và đưa thiên hoàng mới trốn về Đông, giữa đường tự sát. Gia thần 432 người cũng tự sát theo.

Một tướng miền Đông khác là Nitta Yoshisada (Tân Điền, Nghĩa Trinh, 1301-1338) cũng khởi binh “đảo mạc”, thế mạnh như chẻ tre, tấn công Kamakura. Chức Shikken cuối cùng của Hôjô là Takatoki cùng 870 gia thần tự sát tập thể. Mạc phủ Kamakura cáo chung. Thiên hoàng Go-Daigo hồi kinh.

2) Phần hai kể về cuộc tranh chấp giữa hai tướng Nitta Yoshisada và Ashikaga Takauji xảy ra sau khi cùng nhau diệt xong họ Hôjô, sự tranh ngôi thiên hoàng gây ra cuộc đối lập giữa hai triều Nam Bắc và đưa đến việc khai sáng cơ nghiệp nhà Ashikaga (tức là mạc phủ Muromachi ở Kyôto).

Chính quyền mới của Nitta và Ashikaga chưa ǵ đă lục đục trong việc ân thưởng công thần, lại gây nên t́nh trạng kinh tế khó khăn v́ thu thêm thuế để xây cất cung điện. Hoàng tử Daitô vừa mới nghi ngờ Takauji muốn đoạt thiên hạ đă bị ông ta bắt bỏ ngục ngay. Tàn đảng Hôjô cử binh chiếm Kamakura nhưng bị anh em Takauji tiêu diệt. Hoàng tử Daitô cũng bị em trai Takauji là Tadayoshi sai người sát hại.Triều đ́nh cử Nitta Yoshisada đi dẹp Takauji nhưng quân của Nitta bị Takauji đánh tan ở Hakone. Takauji thừa thắng tiến vào Kyôto làm thiên hoàng Go-Daigo phải bỏ trốn vào núi Hieizan.

Bọn hào tộc Kitabatake Akiie và Kusunoki Masashige pḥ thiên hoàng đẩy lui Takauji tới Kyuushuu nhưng bị phản công bật lại. Masashige cùng với con là Masasue tự sát sau khi thua trận Minatogawa. Nitta và Kitabatake cũng bại tẩu và chết trận, thiên hoàng Go-Daigo trốn vào vùng rừng núi Yoshino lập ra Nam Triều và kết thúc cuộc đời lưu lạc ở đó.

3) Phần ba miêu tả tiếp đến cuộc tranh giành nội bộ giữa chính bè cánh Ashikaga, việc đại thần Hosokawa Yoriyuki (Tế Xuyên, Lại Chi, 1329-1392) pḥ tá Tướng Quân trẻ tuổi Ashikaga Yoshimitsu (Túc Lợi Nghĩa Măn, 1358-1408, người dựng chùa Kim Các) thành công nắm chính quyền, tiến vào kinh đô và lập lại cảnh “thái b́nh” như thế nào.

Con trai khác của Kusunoki Masashige là Masatsura lại dấy binh đánh anh em nhà Ashikaga nhưng phải chết dưới tay tướng tài của Takauji là Kô no Moronao (Cao, Sư Trực, ? - 1351). Tuy nhiên từ đó nội bộ nhà Ashikaga đă có mầm mống chia rẽ v́ các tướng tham bạo. Em trai của Takauji là Naoyoshi (Trực Nghĩa, 1306-1352) và tướng Kô no Moronao đánh nhau nhưng Naoyoshi thua phải hàng, sau vào Yoshino theo Nam Triều. T́nh h́nh đảo ngược, đến lượt hai anh em Moronao bị thua Naoyoshi, phải hàng nhưng bị giết v́ lúc trước đă không tha các vũ sĩ theo Naoyoshi. Đến lúc nầy, xung đột lại bùng nổ giữa giữa hai anh em họ Ashikaga. Takauji thắng và Naoyoshi bị đánh thuốc độc chết ở Kamakura. Lúc đó ở Kyôto, con trai Takauji là Yoshiakira cô thế, đành giảng ḥa với Nam Triều nhưng quân Nam Triều thừa thắng vào kinh đô đuổi Yoshiakira đi. Sau khi lực lượng nhà Nitta đến tiếp ứng cho Nam Triều bị bại trận ở miền Đông, Ashikaga Yoshiakira phấn chấn trở lại và đánh ngược giành được thắng lợi. Về sau, v́ sự lục đục của Bắc Triều, quân Nam c̣n có cơ hội tiến đánh Kyôto nhưng rốt cục thua phải kéo về.

Takauji bị nhọt ở lưng chết năm 1358, con là Yoshiakira lên thế chức Tướng Quân. Tuy nhiên, Yoshiakira (38 tuổi) và em trai Motouji (28 tuổi) đều chết cùng năm 1367, đại thần Hosokawa Yoriyuki phải pḥ con trai Yoshiakira là Yoshimitsu hăy c̣n nhỏ lên ngôi Tướng Quân, mở màn cho một thời thịnh trị.

Bối cảnh lịch sử của Taiheiki là khoảng thời gian trước sau cuộc biến loạn năm Genkô (Nguyên Hoằng, 1331-1334) và thời đại tranh chấp giữa hai triều Nam Bắc (1335-1392). Sách đă ghi chép một cách sống động sinh hoạt phức tạp của người đương thời từ tầng lớp công khanh, quí tộc, phiên trấn đến vũ sĩ, giặc núi (nobushi), dân lưu lạc (afuremono).Tuy không cùng chung quan điểm “được đó mất đó” (thịnh giả tất suy) nặng màu sắc nhà Phật thấy trong Truyện Heike nhưng Taiheiki cũng có chủ đích luân lư, dùng văn chương phê b́nh thói hư tật xấu người đời.

Đến đây xin trích đoạn nói về trận đánh (xem phần 1 của Taiheiki) giữa quân NittaYoshisada (lúc là đồng minh của Ashikaga Takauji) và quân Hôjô (mạc phủ Kamakura). Tướng Takashige thuộc binh đoàn Hôjô đă chiến đấu anh dũng như thế nào và người giữ chức Shikken (phụ chính đại thần) cuối cùng họ Hojô là Takatoki (Bắc Điều, Cao Th́, 1303-1333) và đoàn tùy tùng đă tự sát tập thể ở chùa Tôshôji (Đông Thắng Tự, nơi có nghĩa trang của nhà Hôjô) như thế nào:

Takashige hăy c̣n sống, có bảy thớt kỵ theo bảo vệ. V́ muốn kiếm (chủ tướng phe địch là Nitta) Yoshisada để giao chiến, chàng vừa truy cản đường tiến của chúng vừa chạy quanh lùng anh em Nitta.Yokoyama no Tarô Shigezane, vũ sĩ người đất Musashi, tách ra khỏi nhóm Yoshisada tiến lên đón đầu chàng.

Takashige định bụng : “Nếu tên kia là kẻ địch xứng tay, ta sẽ đấu với hắn!”. Chàng thúc ngựa tới và nhận ra Shigezane liền bảo mọi người. “Tên này sức không được bao lăm!”. Thế rồi bèn phi qua phía tay mặt của Shigezane, chém một nhát mạnh đến nổi cắt địch thủ từ mũ trụ đến tận xương mông. Shigezane bị chẻ làm hai và chết ngay. Con ngựa cũng ngă lăn ra với một vết chém trên đầu gối.

Một dũng sĩ khác cũng người vùng Musashi tên là Shô no Saburô Tamehisa, thấy Takashige là đối thủ xứng tay ḿnh, muốn tiến lên giao đấu.Anh ta dang tay ra và phóng ngựa tiến đến. Khi Takashige thấy anh ta từ xa, chàng đă phá lên cười: “Nếu phải giao đấu với bọn phản loạn th́ cỡ Yokoyama (vừa rồi) cũng c̣n tạm được. Nhưng nầy, các ngươi hăy xem ta trừng trị một tên vô danh tiểu tốt!” Chàng mới chụp lấy giây cột áo giáp của Tamehisa, nhấc bổng hắn lên không và vứt đi dễ dàng cách đó cả mấy thước.Hai tên vũ sĩ khác bị cái xác của Tamehisa ném trúng đầu, chúi mũi xuống đất hộc máu chết….

Khi Takashige về đến thung lũng Kasai th́ áo giáp chàng đă cắm hai mươi ba mũi tên găy trông như áo đi mưa bằng lá. Ông chàng, Enki, nguyên trấn thủ Nagasaki, đang đợi, hỏi: “Mi làm ǵ mà lâu la vậy! Tất cả đă xong chưa?”

Takashige cúi đầu: “Cháu đă xông vào trận hai mươi lần để kiếm (Nitta) Yoshisada giao đấu nhưng không sao đến gần hắn được. Chẳng có đối thủ xứng sức, cháu buộc ḷng phải giết bốn năm trăm mạng trong bọn phản loạn.Nếu cháu không nghĩ giết người là phạm tội th́ đă đuổi chúng tận mé biển, lao vào giữa bọn mà phanh thây chúng rồi. Nhưng cháu nhớ đến tướng công (Takatoki) nên mới quày trở lại”. Lời nói của chàng đem lại chút an ủi cho những người sắp chết…

Takashige đi hết chỗ nầy đến chỗ khác, giục giă: “Hăy tự sát đi. Nhanh lên. Tôi xin phép làm gương trước”. Chàng cởi giáp trụ ra, chỉ c̣n miếng hộ tâm kính, uống ba chén rượu do người em chàng là Shin.uemon đă rót trước mặt ngài phụ chính Takatoki rồi đặt chén trước mặt Dôjun,nguyên trấn thủ vùng Settsu :

-Chén rượu này đặc biệt dành cho ngài. Và đây là món đưa cay!

Nói xong, chàng đâm thẳng thanh đoản đao và lườn trái, cắt ngang một đường về phía tay mặt, kéo hết ruột ra và ngă phủ phục trước mặt Dôjun.

Dôjun nâng chén lên uống cạn đến phân nửa. Ông ta đùa : “Món nhắm ngon làm sao. Ngay cả người kiêng khem cũng không thể chối từ”. Ông lại đặt chén rượu trước mặt Jikishô, nguyên trấn thủ vùng Suwa, rồi rút đoản đao của ḿnh ra tự sát.

Jikishô b́nh tĩnh uống ba hớp rượu rồi đặt chén trước mặt tướng công nguyên trấn thủ vùng Sagami (tức quan phụ chính Takatoki), và nói:

-Nay các chiến sĩ trẻ đă nêu gương, chúng ta không thể nào làm ngơ cho được. Mỗi một người trong bọn ta phải làm món nhắm cho người kế tiếp.

Xong, ông lấy đoản đao rạch ngang bụng, rút nó ra rồi đặt trước mặt tướng công Sagami.

Xem chừng nghi ngại về cách xử sự của ngài Sagami nên Nagasaki no Enki (ông của Takashige) chưa mổ bụng vội. Đứa cháu mới 15 tuổi của ông là Nagasaki Shin.uemon cúi rạp trước mặt ông ḿnh:

-Một đứa cháu hiếu thảo phải làm rạng danh tổ tiên. Cháu xin Trời Phật tha thứ cho hành động của cháu.

Nói rồi, anh đâm người ông già nua hai lần liền, mỗi lần vào dưới cánh tay. Thế xong, anh ta tự rạch bụng ḿnh bằng mũi đao và ngă sấp lên trên xác ông ḿnh.

Theo gương các chiến sĩ trẻ, tướng công Sagami mổ banh bụng ḿnh . Người chỉ huy cứ điểm cũng làm theo như vậy.

Chứng kiến những cái chết như thế, các chiến sĩ ngồi thành hàng bên trong điện, dù thuộc họ hàng nhà Hôjô hay không, đều vạch trần da thịt trắng bong và tự sát theo kiểu của họ. Người tự mổ bụng, kẻ tự cắt cổ. Thật là một quang cảnh bi tráng. Tất cả 283 người thuộc họ Hôjô có tên sau đây đă tự sát : (danh sách lược).

Lửa đuốc được châm vào để đốt ṭa nhà. Ngọn lửa cháy phừng phừng và khói dậy đen kịt. Khi lửa soi sáng đủ cho các vũ sĩ ngồi ngoài sân hay trước cổng thấy rơ, nhiều người mổ bụng theo rồi nhảy vào ngọn lửa. Những người khác th́ trong ṿng cha, con, anh, em...họ giúp nhau đâm chém và ngă gục lên nhau. Máu úng một mảnh sân như nước lụt và thây chồng chất thành đống như chỗ chôn người. Nhiều tử thi bị cháy tiêu nhưng về sau, kết quả một cuộc điều tra cho biết đă có trên 870 người thiệt mạng. Ngoài ra, không kể tới những ǵ xảy ra ở địa phương, riêng vùng Kamakura đă có 6000 người vừa là con cháu Hôjô, vừa là kẻ chịu ân huệ của ḍng họ đó, tăng cũng như tục, đàn ông lẫn đàn bà, đă tự hủy hoại ḿnh để báo đáp ơn xưa hay v́ quá sầu khổ v́ t́nh huống lúc đó.

(Theo Taiheiki, Takatoki và gia nhân tự sát ở Tôshôji, chương 10, đoạn 15).

Đó là kết thúc bi đát của họ Hôjô, nguyên là một chi của nhà Taira (Heike), ḍng dơi Taira no Sadamori ở Izu. Họ này làm chức Shikken (Chấp Quyền) như quan phụ chính cho mạc phủ Kamakura, truyền đến đời Takatoki (Cao Th́), v́ ngạo mạn và xa xỉ nên bị diệt vong.Thực ra, trong họ Hôjô từng có những nhân tài như Hôjô no Tokimune (Bắc Điều, Th́ Tông, 1251-1284) đă đánh tan được quân Mông Cổ ở cửa biển Hakata hai lần vào năm 1274 và 1281 (sử sách những đời kế tiếp có lẽ v́ chịu ảnh hưởng phong trào chống Hôjô đă để những chiến công oanh liệt này rơi vào quên lăng).Ngoài ra, cảnh tượng các cuộc tự sát tập thể trong Truyện Heike ở Dan no Ura và trong Taiheiki như trên đây giúp ta hiểu được tại sao sau trận thế giới đại chiến thứ hai, người Nhật đă xử sự hay buộc nhau xử sự theo cùng một nghi thức khi quân Mỹ tiến chiếm đảo Saipan và Okinawa.

Có thuyết cho rằng người viết Taiheiki có thể là một tăng lữ tên Kojima Hôshi (Tiểu Đảo Pháp Sư), nhưng văn bản ngày nay ta có chắc đă qua tay nhiều người sửa chữa, nhất là nó đă được các nhà sư dùng vào việc giảng kinh. Cách thuyết pháp bằng Taiheiki như thế này được gọi là “ tụng Thái B́nh Kư ” “taiheiki-yomi[22]. Văn thể của Taiheiki là loại văn hỗn hợp Hán Ḥa nhưng nặng phần chữ Hán, có nhiều đoạn mang tính chất michiyuki-bun (đạo hành văn) tức loại văn chương bày tỏ ḷng cảm khái trước phong cảnh trên đường du hành, dùng văn vần 5/7 chữ với nhiều kỹ xảo tu từ hoa lệ.

Ngoài ảnh hưởng văn học của nó đến thể loại kư sự chiến tranh (gunki) của đời sau, về mặt tư tưởng, nó là động cơ “đảo mạc” kích thích cuộc Duy Tân Meiji. Luật nhân quả, tư tưởng đại nghĩa danh phận…là trung tâm của cuốn truyện.

Bên cạnh hai tác phẩm lớn là Heike và Taiheiki, c̣n có các tác phẩm đáng kể khác như GikeikiSoga Monogatari . Chúng ra đời vào thời Muromachi (1392-1573), thời đại mang tên vùng đất thuộc Kyôto nơi họ Ashikaga thiết lập mạc phủ từ 1392 đến 1573. Nó kéo dài 180 năm với 15 đời Tướng Quân. Gikeiki kể lại cuộc đời đầy bi kịch của thiên tài quân sự Minamoto no Yoshitsune, c̣n Soga Monogatari thuật chuyện hai anh em Soga giết kẻ thù để rửa hờn cho cha.

TIẾT IV : CÁC TÁC PHẨM CHIẾN KƯ THỜI MUROMACHI:

A)    Gikeiki (Nghĩa Kinh Kư):

Về Gikeiki, không biết ai là tác giả, chỉ suy định nó đă được sáng tác vào dầu thời Muromachi mà thôi. T́nh tiết của truyện liên quan đến cuộc đời của Minamotono Yoshitsune (Nguyên, Nghĩa Kinh, 1159-1187) từ lúc nhỏ, lưu lạc, học vũ nghệ, báo thù nhà, cho đến lúc sau khi đă dẹp xong ḍng họ Taira, bị thất sủng, bôn tẩu lên miền bắc hai năm để trốn sự truy tầm của chính Yoritomo (Lại Triều), người anh cùng cha khác mẹ[23], đang nắm chính quyền, cho đến lúc phải hủy ḿnh v́ gặp bước đường cùng.Yoshitsune từng được phong Kebi Ishi no Jô (Kiểm Phi Vi Sứ Úy) tương đương với chức tư lệnh cảnh sát công an của thiên hoàng nên Yoshitsune c̣n được gọi là Hôgan (Phán Quan) và Gikeiki Hôgan Monogatari (Phán quan vật ngữ) và những h́nh thức nghệ thuật lấy điển tích cuộc đời ch́m nổi của ông làm đề tài được gọi là “loại truyện ông quan án” (hôgan-mono = phán quan vật).

Gikeiki cũng tả lại mối t́nh của Yoshitsune với người đẹp Shizuka Gozen, con hát dạo ăn mặc nam trang, t́nh thầy tṛ của ông với dũng sĩ Benkei, một tăng nhân. Những t́nh tiết ấy đă trở thành đề tài các kịch bản tuồng Nô và Kabuki cũng như phim ảnh sau này.

B) Soga Monogatari (Tô Ngă Vật Ngữ) :

Truyện Soga (Soga Monogatari) là một truyện phục hận hơn là một chiến kư, có thể do một nhà sư vùng Hakone viết nhưng sau có tăng bổ. Nhân vật chính là hai anh em họ Soga (Tô Ngă) tên Juurô (Thập Lang) và Gorô (Ngũ Lang) ẩn nhẫn chờ thời để, nhân địch đi săn gần núi Phú Sĩ, bèn lẻn vào trại dựng ngoài đồng của chúng và thanh toán tính mạng của Kudô Suketsune (Công Đằng, Hựu Kinh), kẻ thù giết cha.

Chính ra kẻ thù của hai người cũng chỉ là người nhà, và nguyên nhân của mối thù là cuộc tranh chấp trưởng ấu trong gia đ́nh một tiểu lănh chúa địa phương, bộ hạ của tập đoàn Taira. Cha hai người, Sukemichi (Hựu Thông), đă chết v́ mũi tên bắt lén của hai kẻ ám sát do ông em họ tên Suketsune (Hựu Kinh), gửi tới, trên đường đi săn trở về. Hai người con trai lúc đó mới lên năm và lên ba. Bà mẹ đă ôm hai con vào ḷng và bảo : ” Kẻ giết cha các con là Suketsune. Nhớ lấy đầu nó đem về đây trước năm các con hai mươi tuổi ”. Bà mẹ muốn chết theo chồng hay bỏ đi tu nhưng người nhà ngăn nên sau mới lấy người em họ khác của chồng tên Sukenobu (Hựu Tín), tiểu lănh chúa ở Soga.

Đây là câu nói của người anh thố lộ chuyện nhà cùng cậu em :

“ Xem ḱa, Hakuô (tên hồi nhỏ của Gorô) !. Chim bay trên trời đâu có chung đàn với chim khác. Năm con nhạn bay thành hàng kia, một con phải là chim cha, một con là chim mẹ, ba con kia là chim con.Loài vật không hiểu biết ǵ c̣n như thế ! Huống chi anh em ta sinh ra làm người. Mầy là em, tao là anh, mẹ là mẹ ruột của hai ta nhưng rất tiếc là ngài Soga (Sukenobu), cha chúng ta hiện nay, không phải là cha ruột. Người cha đẻ của anh em ḿnh chính là ngài Kawazu (Sukemichi) đó”.

Trong khi đó kẻ thù của họ, Suketsune đă trở thành nanh vuốt của Tướng Quân Yoritomo. Để bảo vệ nhà chồng mới, Soga, mẹ họ lại khuyên họ ẩn nhẫn đừng trả thù vội v́ sợ đụng chạm đến Tướng Quân. Thấy mẹ đă đổi ư, hai anh em bỏ đi và kiếm cách phục thù. Jurô (Thập Lang) đi lại với một cô gái làng chơi (có chỗ viết là một tiểu thư) tên Tora, một hôm tâm sự với nàng về mối thù cha, cắt tóc bỏ lại để vĩnh quyết nàng, rồi cùng em trai đi tầm thù. Chính ra Gorô, người em, cũng đă định lánh đời đi tu nhưng bị anh thuyết phục nên ḷng cũng nung nấu việc báo thù. Sau nhiều lần để lỡ những cơ hội tốt, có khi suưt bị tiết lộ, cũng trong một cuộc đi săn dưới chân núi Fuji, lần nầy do Tướng Quân Yoritomo tổ chức, họ đă đột nhập vào trại khi Suketsune đang ngủ với gái, giết được kẻ thù .Vũ sĩ xúm lại bắt nhưng anh em chiến đấu rất anh dũng, thập lang Sukenari (người anh) bị quân địch chém chết tại trận

Truyện được phỏng đoán đă được viết ra vào đời khoảng đời Nam Bắc Triều (1337-1392) và cùng lắm là đầu thời Muromachi (1333-1568). Theo đó, chuyện rửa thù của hai anh em được trong triều ngoài nội tán thưởng, ngay cả Yoritomo cũng khen ngũ lang (người em) “ Mi xứng đáng làm gương cho người vũ sĩ ” và muốn tha chết (v́ chính Yoritomo cũng diệt họ Taira để trả mối thù cha). Rốt cuộc, nhiệm vụ bảo vệ sự an nguy của tập đoàn những người theo ḿnh (mạc phủ Kamakura không thể tha thứ một hành động tạo phản, đặc biệt khi nạn nhân là thủ hạ của ḿnh) nên Yoritomo đă nghe theo lời quần thần, ra lệnh hành quyết ngũ lang [24] nhưng đồng thời lo mồ mả, cúng tế chu đáo. Nàng Tora thành ni cô, giữ việc cúng tế hai anh em đến lúc chết.

Trong lịch sử văn học Nhật Bản, truyện anh em thập lang và ngũ lang nhà Soga, cũng như truyện bốn mươi bảy vũ sĩ vô chủ phiên trấn Akô và truyện Aoki Matauemon là ba truyện tầm thù phục hận (adauchi) nổi tiếng hơn cả. Lúc đầu Truyện Soga chỉ được truyền tụng ở vùng Hakone dưới chân núi Fuji, sau được phổ biến rộng răi khắp miền Đông nhờ những cô gái mù đi rong kể truyện gọi là kataribe tŕnh diễn với nhạc khí như trống cơm. Sau đó Truyện Soga đă đi vào kịch bản tuồng Nô, Joruri, Kabuki và tiểu thuyết thời Edo cũng như phim ảnh bây giờ.

Gikeiki cũng như Truyện Soga nói trên đều có tính cách an ủi vong kinh những kẻ bị chết oan ức mà thời nào cũng có cho nên nó đă được người đời truyền tụng lâu dài.

C) Genpei Shôsuiki (Nguyên B́nh thịnh suy kư):

Nhân bàn về tiểu thuyết lịch sử thời Trung Cổ, cũng cần nhắc đến tác phẩm Genpei Shôsuiki (c̣n đọc là Genpei Seisuiki hay Nguyên B́nh Thịnh Suy Kư) gồm 48 quyển, ra đời có lẽ vào thế kỷ 13, khoảng giữa thời Kamakura và Nam Bắc Triều. Nội dung câu truyện nói về cuộc sống vinh hoa của họ Taira dưới thời Kiyomori cũng như sự tranh chấp quyền hành giữa hai nhà Taira và Minamoto. Cái khác giữa truyện này và Truyện Heike là tuy Genpei Shôsuiki có vẻ mô phỏng cuốn trước nhưng nó giàu về chi tiết hơn không được hùng hồn diễm lệ bằng Heike (vốn viết ra để kể hơn là để đọc), lại tập trung vào nhà Minamoto hơn là nhà Taira, ngược lại trường hợp của Truyện Heike. Dù vậy, nó đă là nguồn cảm hứng cho các vở tuồng Nô nói về giai đoạn lịch sử thời trung cổ Nhật Bản và là một kho tư liệu lịch sử phong phú cho những ai nghiên cứu về thời điểm ấy. 

 

KẾT TỪ:

Tóm lại, sau các biến loạn năm Hôgen (1156), Heiji (1160), cuộc tranh chấp giữa hai họ Taira và Minamoto (1156-1185), loạn Jôkyuu (1221), chính biến năm Genkô (1331), thời Nam Bắc Triều đối kháng nhau (1337-1392)… thế lực giai cấp quí tộc ngày một suy vong và tầng lớp vũ sĩ ngày thêm hưng thịnh. Đó là đặc điểm của một giai đoạn lịch sử đă khai sinh ra thể loại văn học kư sự chiến tranh, tiểu thuyết lịch sử và khảo luận lịch sử ở Nhật Bản thời Trung Cổ.


 

[1] Shômonki (Tướng Môn kư) : không rơ tác giả nhưng có lẽ viết sau 940, lúc Taira Masakado (B́nh, Tướng Môn, 1132-1186) nổi loạn, lập triều đ́nh ở miền Đông và bị diệt. Sách kể lại bằng văn thể chữ Hán chi tiết liên quan đến sự kiện lịch sử đó.

[2] Mutsu Waki (Lục Áo thoại kư), chưa rơ tác giả. Ghi lại sự tích trận giặc 9 năm (1051-62) ở vùng Đông Bắc (Mutsu) để tiễu trừ họ Abe gồm có (Abeno Yoritoki =An Bồi Lại Th́, ?-1057, và các con).

[3] Musa no yo (vũ giả chi thế) tức thời đại của bọn vũ sĩ. Xem ấn tượng về cuộc loạn Hôgen do tăng Jien (Từ Viên) ghi lại trong Gukanshô (Ngu Quản Sao) .

[4] Nàng Tokiwa (Thường Bàn, c̣n viết là Thường Diệp), năm sinh và mất không rơ. Trước hầu hạ hoàng hậu, sau về làm thiếp Minamoto no Yoshitomo. Từ khi chồng bị chết dưới tay họ Taira, sống ẩn nấp. Rốt cục, v́ muốn cứu mạng ba con, phải tự thú và thần phục Taira Kiyomori, có với ông nầy một đứa con gái. Sau con trai nàng là Yoshitsune lớn lên, cùng anh khác mẹ là Yoritomo tuyệt diệt họ Taira, trả được thù nhà và dựng nên cơ nghiệp mạc phủ Kamakura.

[5] Mason, RHP, Caiger, JG, A History of Japan, Tuttle Publishing, Tôkyô, 1997.

[6] Minamoto no Yorimasa (Nguyên, Lại Chính, 1104-1180), vũ tướng cuối đời Hei-an.Tử trận trong trận giao chiến nổi tiếng trên cầu sông Uji (Vũ Trị). C̣n là thi nhân Waka và đă để lại 65 bài thơ trong các tập soạn theo sắc chiếu kể từ Shikashuu (Từ Hoa Tập) trở đi.

[7] Có một sự thực nữa là Yoshinaka được phong chức Sei-i Taishôgun (Chinh Di Đại Tướng Quân) và trở thành đối thủ chính trị đáng sợ của anh em Yoritomo.

[8] Bà Kenreimon-in (Kiến Lễ Môn Viện, 1155-1213) tức hoàng hậu của thiên hoàng Takakura, tên con gái là Taira Tokushi (B́nh, Đức Tử), thứ nữ của Kiyomori và là mẹ của thiên hoàng xấu số Antoku (An Đức), chết trong trận thủy chiến ở Dan-no-ura lúc mới 4 tuổi. Bà đă tự trầm theo con nhưng được cứu thoát, sau xuống tóc làm ni ở phía bắc Kyôto.

 

[9] Nàng Gi-ô (Kỳ Vương, Kỷ Vương) kỹ nữ đất Kyôto, vốn người ở thôn Gi-ô (Kỳ Vương Thôn) nên lấy quê làm tên, được Kiyomori thương yêu. Sau bị thất sủng, xuất gia làm ni ở Văn Sinh Viện vùng Saga, năm mới 21 tuổi.

[10] Nàng Kogô (Tiểu Đốc), sủng cơ của thiên hoàng Takakura. Bị Kiyomori ghét, đă đi trốn ở Sagano c̣n bị bắt về và bị buộc làm ni, lúc mới 23 tuổi. Cảnh lính đi bắt nàng trở thành một lớp lang cổ điển của tuồng Nô.

[11] Jishô (Trị Thừa, 1177-1181) tương ứng với những năm họ Taira suy vong.

[12] C̣n đọc là Genbei seisuiki, nói về sự hưng vong của hai họ Taira và Minamoto.

[13] NagazumiYasuaki, “Đọc Truyện Heike” (Heike Monogatari wo yomu), Iwanami Junia Shinsho, Tôkyô, 1980.

[14] Em gái của một trong bốn tướng mạnh (Tứ Thiên Vương) của Yoshinaka.

[15] Sự thất bại của Yoshinaka cũng một phần v́ lụy đàn bà. Khi vào Kyôto, ông mê con gái quan đại thần Fujiwara no Motofusa, không thiết việc binh, ngay cả khi hai tướng lănh trung thành là Echigo Chuuta và Tsuwata Saburô tự sát trước điện để khuyên can.

[16] Minamoto no Yoshinaka được nuôi dưỡng, lớn lên trong núi Kiso nên lấy núi làm tên và lúc chết cũng muốn chết trong núi.

[17] Cánh tay mặt của Yoshinaka, con trai người vú nuôi và bạn từ thời thơ ấu của ông, một trong bốn tướng mạnh gọi là Tứ Thiên Vương.

[18] Có lẽ tác giả muốn ngụ ư cuộc hành quân tháo chạy của tập đoàn Taira.

[19] Ngày xưa, tên một vũ sĩ bắt đầu bằng tên đất (như Kumagai), sau đến thứ bậc trong nhà (con trai thứ hai th́ gọi là Jirô chẳng hạn), rồi mới đến tên được đặt cho (như Naozane) . Do đó, hai anh em ruột có thể có tên và thứ bậc khác nhau như trường hợp anh em họ Soga.

[20] Quư tộc Heike có tục nhuộm răng đen, do đó lính miền Đông dễ phân biệt họ với quân ḿnh.

[21] Craig Mc Cullough, Helen, The Tales of Heike, Stanford University Press, Stanford , California, 1988.

[22] Taiheiki-yomi, h́nh thức vừa đọc truyện Taiheiki vừa giảng là nguồn gốc của phong cách kôdan (giảng đàm) của các nhà kể truyện tŕnh diễn chuyên nghiệp đời sau.

[23] T́nh cảm huynh đệ xem ra không nặng cho lắm trước sự tranh chấp quyền hành. Anh em Ashikaga Takauji và Naoyoshi tiêu diệt lẫn nhau cũng như Minamoto no Yoritomo không tha thứ em họ Yoshinaka lẫn hai em ruột là Yoshitsune và Noriyori.

[24] Xin lưu ư là truyện Chuushingura (Trung Thần Tàng) kể chuyện 47 người vũ sĩ không chủ (Ronin) trả thù cho chủ cũ vào thời Edo (năm Genroku 15, 1703) và vụ chính biến Ni-niroku (Nhị Nhị Lục hay 26/02/1936) dưới thiên hoàng (thứ 124) Shôwa (Chiêu Ḥa, trị v́ 1926-1989) cũng theo một mô-típ tương tự của lô-gíc phong kiến nghĩa là dù theo ai và đúng hay sai mặc ḷng, hễ nổi loạn là phải chết.

 


* Nguyễn Nam Trân :

Một trong những bút hiệu của Đào Hữu Dũng, sinh năm 1945 gần Đà Lạt. Nguyên quán Hương Sơn, Hà Tĩnh. Theo học Chu Văn An (1960~1963) và Đại Học Sư Phạm Sài G̣n trước khi đến Nhật năm 1965. Tốt nghiệp Đại Học Đông Kinh (University of Tokyo) và Đại Học Paris (Pantheon-Sorbonne). Tiến sĩ khoa học truyền thông. Giáo sư đại học. Hiện sống ở Tokyo và Paris. E-mail: nntran@erct.com 

® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ư của tác giả 
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com

..........