IKENIE

(Đầm tế sống / Ci chết bắt thăm)

Nguyn tc: V Danh

Dịch: Nguyễn Nam Trn

 Cảnh tế thần trong x hội cổ đại (Trung Nam Mỹ)

Lược Truyện

Một người đn ng nọ lm ăn thất bại phải dắt vợ con về miền Đng, những mong nương tựa vo một người bạn sống ở đ. Gia đnh gồm ng ta, b vợ với đứa con gi nhỏ, đ phải trải qua nhiều ngy đi bộ cực nhọc, rốt cuộc đến được một nơi tiếp gip với ni Fuji. Tuy mệt lả v chuyến đi di, họ may mắn tm ra được một ngi nh trọ để qua đm. Thế nhưng, chủ qun căn dặn họ phải rời qun ngay lc tờ mờ sng v ngy hm sau sẽ c một buổi lễ cng vật tế sinh cho thần mng x (orochi) của một ci đầm nước (ike) trong vng. Tất cả bắt buộc phải tham dự d l dn sở tại hay khch qua đường. Người đn ng ấy khng muốn sự nguy hiểm đến với mnh v vợ con nn nhất nhất nghe theo lời khuyn của chủ qun. Lc cả nh đang định ra ng thot thn th chẳng ngờ bị bọn thần quan (quan chức đền Thần đạo) của ngi đền trong vng bắt gặp quả tang. Những kẻ đ giải họ đến đền thần v bắt họ dự vo cuộc bắt thăm. Trước tin người cha l sự sau chuyển qua van lơn nhưng d l sự hay van lơn, thảy đều v ch. ng c ni thế no họ vẫn đẩy gia đnh ng vo trong đm đng đang chen chc bn bờ đầm. Đối với ba người, cuộc bắt thăm khng thể trnh khỏi v rủi ro thay, đứa con gi nhỏ của ng b đ bắt trng cy thăm (quẻ bi, mikuji) định mệnh. Thấy cha mẹ mnh đau khổ đến sững sờ, c gi mới an ủi rằng nếu chẳng may cy thăm rơi trng vo một trong hai người th c sẽ cn đau khổ gấp bội. Bọn thần quan bn đưa c ln một chiếc b v đẩy ra ngoi đầm trước những cặp mắt vừa kinh hi vừa thương xt của đm đng đang c mặt. Thế rồi lc ci thn thể nhỏ b của c sắp chm xuống nước th tiếng cầu kinh thương cảm đ vang ln khắp nơi. Đột nhin, một vị thần linh hiện ra v giải cứu c bởi v tấm lng hiếu thảo, lo lắng cho cha mẹ đến qun cả bản thn đ khiến cho quỷ thần cũng phải cảm động.

Cy chuyện co đầm tế sống ny đến từ một truyền thuyết dn gian của vng Suruga (tỉnh Shizuoka) v đ trở thnh xuất xứ của vở tuồng N độc đo ny. Tuy Ikenie thiếu chất thơ v văn từ khng được bay bướm như ta mong đợi nhưng n đ tạo được bầu khng kh căng thẳng, rng rợn - đặc tnh của sn khấu Sarugaku vng Yamato, loại tuồng đặt trọng tm vo những tnh tiết giật gn để li cuốn khn giả - v c lẽ điều ny đ khiến cho n về sau bị rt ra khỏi danh sch cc vở tuồng được đem ra diễn. Một l do khc l n đ trnh by một hnh ảnh khng mấy tốt đẹp về cc nh lnh đạo tn gio. Sự cuồng tn của Thần chủ tức người cầm đầu bọn thần quan cũng như diễn biến phi nhn của buổi lễ rt thăm đ đem đến cho người xem nỗi sợ hi v sự bất an khi họ thấy mnh phải trực diện với một thế giới qu đỗi d man v khắc nghiệt. Khng chỉ ở Nhật Bản, chủ đề cng vật tế sinh v tội để xoa dịu cơn thịnh nộ của thần thnh hay ma quỷ... đ bắt đầu từ một thời xa xưa. May thay l trong phần cuối của vở, bầu khng kh căng thẳng đ đ được giải tỏa bằng một kết luận c hậu.

Ikenie bị coi như một phế khc (haikyoku) nghĩa l khng cn thấy đưa ln sn khấu. May l nhờ c sự tinh anh của Arthur Waley (The Noh Play of Japan), người đ truy lng được v dịch một phần rồi đến lượt  Armen Godel (La lande des Mortifications) dịch ton văn m chng ta mới c cơ hội đọc n. Về pha tiếng Nhật th nguyn tc thực l kh kiếm. Theo thng tin của Godel th ci tn Ikenie chỉ được nhắc đến trong một bảng mục lục m Kanze Nagatoshi (1488-1541) - người chắt của Zeami soạn ra vo năm 1524. Cũng may l văn bản của vở hy cn được wara Takeki (1857-1910) một nh gio nghin cứu văn học cổ điển, sống vo thời Meiji sao chp được trong cuốn sch nhan đề Ykyoku Hyshaku (Dao khc bnh thch, 1908). 

Thng tin kỹ thuật: 

Cảnh: 2.

Cảnh 1: Qun trọ (yadoya) trong ngi lng Shitakata thuộc vng  Suruga (trung bộ Shizuoka).

Cảnh 2: Đầm nước nơi tế thần mng x.

Ma: khng ấn định. 

Phối vai:  

Maejite: Người cha, khch đi đường.

Shitezure: Người mẹ, vợ ng ta.

Kokata (vai con): Con gi của họ.

Waki: Thần chủ (Đại thần quan) của ngi đền Thần đạo (Miya).

Tomo: Người hầu cận thần chủ.

Kygen: Chủ qun

Nochijite: Thần hậu duệ nữ thần Thi Dương (Hi no miko no kami) 

Mặt nạ:

Shitezure v Nochijite phải mang mặt nạ. 

Xin theo Armen Godel chia tuồng lm 2 phần: A (Cảnh chung quanh nh trọ) v B (Cảnh bờ đầm).
 

Văn bản tuồng với lời giải thch (in nghing)

A) Phần đầu: Cảnh chung quanh nh trọ ở ngi lng Shitakata: 

Gia đnh 3 người đi đường gồm chồng, vợ v đứa con gi, bước vo sn khấu. 

Người cha: Từ nơi xa xi, khoc manh o đi đường. Từ nơi xa xi khoc manh o đi đường, chng ta đ nhanh chn đến được một vng tiếp gip với miền Đng.

(Nanori = xưng danh) Như ti đy l cư dn chốn kinh thnh (miyako = Kyto). i, khng biết vận hạn thế no m cng chuyện lm ăn ngy cng thua lỗ khiến cho cuộc sống của ti qu đỗi kh khăn. Ti khng cn cch no lưu lại kinh đ được nữa. May l ti c quen biết một người ở miền Đng, anh ấy c thể gip đỡ. V thế m cả nh, ti với vợ v đứa con gi nhỏ, cả ba người đang hối hả đi về hướng đ.

(Michiyukibun = đoạn tả cảnh đi đường) Từ kinh đ, chng ti ln đường lc g vừa gy sng, chng ti ln đường lc g vừa gy sng. Vng, con đường về miền Đng ny ti vẫn thường đi. Tới ải saka, trời nổi gi mạnh như bo (qua mấy rặng tng) ở Matsumoto, sau đ chng ti đ qua bến Yabase (chiếc cầu hnh mũi tn) để đi mi về miền mi (sng gần). Chng ti tiếp tục cuộc hnh trnh đến được  Mino m khng biết bao giờ mới đặt chn ln đất Owari (nơi chấm dứt), đến được Mino m khng biết bao giờ mới đặt chn ln đất Owari (nơi chấm dứt). Chiếc o đẹp ta mặc quen trn người (1) l cu thơ đ được (nh thơ đời xưa) lm ra ở Mikawa (ba con sng) nơi c yatsuhashi (tm cy cầu) giăng như chn nhện (kumode) (2) ny đy . i! Sao m đầu c ta nghĩ ngợi loanh quanh như thế nhỉ, chuyện tương lai hy cn xa, tận xứ Ttmi (sng xa) (3) cơ m. By giờ chớ nn ngừng lại, mnh phải đi cho đến Yoshiwara (cnh đồng hạnh phc) trong xứ Suruga, nơi chng ta sẽ tm ra chỗ trọ, cho đến Yoshiwara, nơi chng ta sẽ tm ra chỗ trọ.

(Quay sang ni với chủ qun): Chng ti l khch lỡ độ đường. ng c thể cho ngủ trọ một đm khng?

Chủ qun: ng muốn trọ ư? Thế th vo đy! (ng ta bước vi bước rồi quay lại nhn họ.) Nghe ni ng l khch đi đường, thế chẳng hay nh ta định đi về đu vậy?

Người cha: Chng ti từ kinh đ v đang đi tm một người quen  sống ở miền Đng.

Chủ qun: Xa xi vất vả qu nhỉ! Thế nhưng ti phải ni ring với ng một chuyện. Ngy mai, tất cả những ai trọ qua đm ở đy đều phải tham gia vo cuộc giũ quẻ ở ngi đền chọn người tế sống cho vị Thần của một ci đầm thing trn ni Fuji. Gia đnh của ng cũng khng c quyền thoi thc. Xui cho ng thật! V cơ sự như thế, ti khuyn ng sng mai hy rời ci qun ny từ lc tờ mờ đất. ng phải giữ kn điều ti vừa tiết lộ cho ng đấy nh! Nhớ trốn cho nhanh, cng sớm cng tốt!

Người cha: i, mừng thay! Chng ti sẽ trốn khỏi đy cng nhanh cng tốt! (Chủ qun ra khỏi nơi đ trong khi những người đi đường trnh qua một bn. Sau đ, Thần chủ bước vo sn khấu). 

Thần chủ: Ny, nh ngươi!

Hầu cận: Thưa thầy, c con đy!

Thần chủ: Đm qua, 3 khch bộ hnh đ trọ qua đm trong ci qun ny. Ta nghe ni chng hối hả ra đi từ hừng sng. Mau theo bắt chng lại cho ta!

Hầu cận: Xin tun lệnh! (Hầu cận đuổi kịp đon người). Ny, mấy người kia. Dừng lại đ v đợi ta no!

Người cha: ng gọi bọn ti?

Hầu cận: Chứ ai vo đy nữa!

Người cha: Tại sao ng bắt chng ti dừng lại nhỉ? Xin cho biết l do.

Hầu cận: Phải rồi, phải rồi, nếu cc ngươi khng biết th ta cũng thng cảm. Số l ở xứ ny, mỗi năm đều c tổ chức lễ tế thần ở ci đầm thing trn ni Fuji. Ni cch khc th hm nay l ngy tế thần đấy v cc ngươi phải đến dự lễ.

Người cha: Theo chỗ ti hiểu th việc thờ phụng hay cng kiến cc vị thần phải được tổ chức trong nội bộ của địa phương. V như thế, chỉ c cư dn ở đy mới c bổn phận đối với thần thnh của họ. Nay nếu cc ng muốn p khch qua đường l những người cn chưa biết đi về đu phải đến tham dự th đng l lm ci chuyện kh c ai chấp nhận.

Hầu cận: Sai rồi, sai rồi. ng đ lầm to khi l luận như thế.  

(Thần chủ can thiệp vo cuộc đối thoại). 

Thần chủ: Ny, ng kia nghe ti bảo! ng vẫn chưa hiểu đầu đui chi cả. Hy lắng tai đy. Từ xưa, những người khch đi đường ngủ lại  qun Yoshiwara đm trước khi hnh lễ đều phải c mặt để cng tế vị thần của ci đầm, bất kể họ l người từ đu đến. Vậy ng hy quay lại cho nhanh! Một khi buổi lễ chấm dứt, cc ng cc b vẫn c thể yn tm ln đường.

Người cha: Nếu ti hiểu những g thầy ni v giống như điều ti vừa pht biểu th cuộc tế lễ chỉ lin quan đến vng ny v những con người sinh đẻ ở đy. Nếu qu vị p uổng khch bộ hnh cũng phải tham gia th th thật, ti thấy n khng ổn.

Thần chủ: Nhưng m từ xưa luật lệ ở đy đ được ấn định như vậy đ!

Người cha: Nhn vo thực tế, cứ cho l thầy c l đi. Nhưng ti ci đầu van lạy thầy, khng phải thầy l người chấp hnh luật lệ m l người đang ở trong vị tr lnh đạo. Xin thầy hy khoan dung với chng ti!

Thần chủ: Thế th ng muốn trở thnh người đầu tin cả gan lm chuyện tri luật ?

Người cha: Xin lỗi thầy. Ti khng hề c đ. Trong tnh trạng hiện tại của ti, phải van lơn như thế cn lm ti xấu hổ. Tuy nhin, cho php ti trnh by một cch thực th. Ti l người sinh sống ở kinh đ. i, khng biết định mệnh xui khiến thế no m gia đnh ti xuất thn lm ăn ngy cng lụn bại khiến ti lm vo bước đường cng. Cuộc đời v sự nghiệp của ti tưởng khng cn phương cứu vn nhưng may cn c một người quen sống ở miền Đng muốn gip ti. V lẽ đ ti mới đem cả gia đnh tm đến đất ny. Ti hon ton hiểu những lời thầy dạy nhưng ti xin van thầy hy cho php gia đnh ti rời khỏi nơi đy!

Thần chủ: Thật tnh m ni, thật tnh m ni, ng c l do chnh đng để than van cho số phận đấy. Tuy nhin từ thin nin vạn đại đ c bao nhiu cảnh cha mẹ phải dứt tnh với con ci, con ci bị cắt đứt  khỏi vng tay cha mẹ, vợ chồng chịu cảnh chia la, những trường hợp  đ đếm sao cho xiết. Thi, ng hy qun đi mấy chuyện đ rồi tập trung nhớ lại việc mnh đ lm trong tiền kiếp v vui lng đến dự buổi lễ cho ti nhờ.

Pht biểu xong ng v mọi người bn đẩy mấy cha con về pha ci đầm.

Người mẹ v c con gi: Chng ta sẽ ra sao đy!. B mẹ v c con gi go khc v nấp vo bn trong đi tay của người cha.

Người cha: Người cha cũng h hốc, v qu sửng sốt nn nghẹn lời.

Thần chủ: Thần chủ bảo: Thi m, cc người muốn đứng chết d ở đ hay sao? rồi bắt cả ba phải rời nhau ra.

Hầu cận: ng thầy đ đẩy họ ra đằng trước. Coi cch họ đi đứng ka!

Thần chủ: Nếu phải đem so snh với vật g khc...

Hợp xướng: ..th thấy họ giống như những tội nhn ở chốn suối vng (hong tuyền) bị hnh hạ v trừng phạt trong thời kỳ Trung Hữu (4) khi hy cn chưa được đầu thai, lng lo lắng như giọt sương sắp tan biến. Than i! Bằng những bước chn của con cừu bị dắt tới l mỗ thịt, họ đi st bn nhau v mắt nha những lệ. Giờ họ đ đến được ci đầm thing trn ni Fuji, họ đ đến được ci đầm thing trn ni Fuji.

Thần chủ: Một khi đ đến được bờ đầm, thần chủ đi hng đầu v cc thần quan trong đền nối bước theo sau. Những c đồng (miko) v vũ cng ma nhạc thần (Kagura) (5) ngồi thnh vng trn quanh đầm nước thing. (Thần chủ ngồi ln một ci ghế hnh vin trụ).

Hợp xướng: Chỉ c một que c đnh dấu chỉ định người được chọn lm vật tế sống. Nếu định mệnh chọn ti th mnh phải tnh sao đy?. Hng trăm người đều nghĩ chung một kiểu!

Thần chủ: Họ tựa vo nhau v nắm tay nhau.

Hợp xướng: Mặt khng cn sắc mu.

Thần chủ: Gan như tiu tn.

Hợp xướng: Chuyện biết được ai l nạn nhn hy cn chưa r như đang chn dấu dưới lớp tuyết trắng dy (6). Chắp lấy hai tay, mọi người dốc lng cầu khẩn thần linh của dng họ mnh rằng: Xin cứu lấy ti! 

Thần chủ: Nhưng chẳng bao lu thần chủ đ đứng ln, chẳng bao lu thần chủ đ đứng ln. ng ta mở nắp một ci rương đầy những quẻ bi rồi cho mỗi người rt lấy một que v xem trn que đ c đnh số hay khng.

Hợp xướng: Rồi đm đng đang tụ tập kia đều lui về chỗ cũ của mnh v trong rương cn mỗi một que chưa ai bắt. Khi người tham dự khng thấy con số 1 ghi trn que của mnh, họ như vỡ a v sung sướng. Thế nhưng trong bọn c một người m sự bất hạnh của luật nhn quả đ ging ln. Đ l c gi nhỏ, con của hai người lữ khch. C b ng lăn ra, mặt p xuống đất. i chao i, nước mắt c tun ra rn rụa. 

(Thần chủ ni với người hầu cận) 

Thần chủ: C phải lữ khch l một nhm 3 người khng? Thế sao họ chỉ trả lại ta c hai que. Hy đi tới gặp họ v đi lại ci quẻ bi cn thiếu!

Hầu cận: Xin tun lệnh thầy. (ng ta đi đến bn lữ khch). Ny lữ khch, hy nghe ta ni. Bọn ng tất cả 3 người cớ sao chỉ trả về hai quẻ bi. Hy trnh cho ta ci que cn thiếu v ngi Thần chủ đang đi!  

Người cha: Hả? Chng ti đ trả lại hết rồi m!

Hầu cận: C thấy đu no! Ci que của con b cn chưa hon lại. (ng bn lục sot đứa b gi v tm được quẻ bi bị thiếu) , n đy rồi! V quẻ bi ny c đnh số 1.

Người mẹ: Than i! Đng l quẻ bi cn st lại c đnh số 1. Buồn qu đi thi! Chng ta đ từ gi kinh đ để sống đời phiu bạt. Nếu chng ta c đi đến miền Đng xa xăm v đầy bất trắc ny cũng chỉ v muốn cho con mnh mai mốt c được một tương lai chắc chắn. Ba mẹ đ tin tưởng như vậy nn mới cng con lm cuộc hnh trnh gian khổ ny. Giờ đy nếu họ đoạt sinh mạng của con th mẹ đy đu cn biết sống để lm g. i, sao m ti bất hạnh thế ny!

C con gi: Thi ba mẹ ơi, đừng than thở nữa. Bởi v nếu ba hay mẹ rt phải quẻ ny th khng biết thn con sẽ ra sao! Nhưng by giờ con phải quyết tm rời bỏ mẹ cha. i, thật l đng tiếc.

Người cha: Thật tnh, thật tnh, cha thấy tất cả đạo đức lm người đ nằm cả bn trong cu ni của con. Lng hiếu knh đọng lại chỉ trong một cu thi: Nếu một trong hai người l cha mẹ của ti bắt trng quẻ ny th tấm thn đứa con gi như ti sẽ ra sao? (ng quay lại ni với người mẹ đang khc) Hy tiến ln, hy ra đằng trước mặt những kẻ đ, d họ sang hay hn, v hy nn lấy nước mắt! Anh v em l cha mẹ của con, nỗi khổ của chng ta c khc g nhau. D ngay lc đầu, khi phải rt quẻ bi, anh đ linh cảm rằng tai họa sẽ ging xuống một trong ba đứa chng mnh. Thế nhưng giờ đy anh khng lm sao khc được.

Người mẹ: Em cũng từng suy nghĩ giống anh, nhưng hon cảnh đ xảy ra ngoi sức chịu đựng của em. Đ l một hiện thực nn em khng thể phản ứng cch khc.

Người cha: V tới phin người cha. Cho đến nay ng chưa hề phơi by sự yếu đuối v đ đoan chắc l lng mnh khng lay chuyển.Thế nhưng nay ng đ cảm thấy sự rng buộc của tnh phụ tử nn để cho nước mắt tun tro.

Người mẹ: Đy l sự thực hay chỉ l một giấc mơ thi? Người mẹ buồn b gh lấy con.

Người cha: V người cha siết chặt cả hai.

Người cha v người mẹ: Trn thực tế, ci duyn của cha mẹ với con ci chỉ ko di nội trong một kiếp (7). Ny con gi ơi! Hy nhn mặt cha mẹ cho thật kỹ v chng ta gặp con lần ny l lần cuối. Nhưng đi mắt của họ đ tối sầm lại v mỗi lc mỗi nha thm v lệ.

Hợp xướng: Trn ni Fuji khi tỏa. i, nỗi khổ của ta cn cao hơn cả ni. By giờ ti mới hiểu về mnh v biệt ly đng l buồn thảm. Trn cnh cy ủ rủ, hỏi c hoa no nở được! Phải rồi, hỏi c hoa no nở được! Hy cho ti thấy dng vẻ bn ngoi của n, ti sẽ biết bn trong lng n thế no! (8). Tấm lng của người viết nn những lời thơ đ đ thấm vo da thịt của ta.....

Đm đng bất luận kẻ sang người hn khi nhn thấy nỗi khổ của người cha v người mẹ đều cảm thấy đồng tnh. Do đ họ đ go khc trong bng chiều v đưa ống tay ln để lau nước mắt rồi cng cất cao giọng: i buồn lm sao cảnh tượng những cnh cy ủ rủ v đẫm lệ, i buồn lm sao quang cảnh những cnh cy ủ rủ v đẫm lệ.

 

(Đến đy l Nakairi, chỗ nghỉ giữa hai mn) 

C sự thay đổi về Shite. Maejite (người cha) nhường chỗ cho Nochijite (Hi no miko no kami, vị thần hậu duệ Nữ Thần Thi Dương).

 

Phần sau: Cảnh tượng bn bờ đầm: 

Thần chủ: Giờ chấp hnh đ điểm. Thần chủ v cc thần quan trong đền, khng chừa một ai, nối đui nhau đi vng quanh bờ đầm.

Hợp xướng: Thế rồi người ta đ đặt nng trinh nữ hứa dng cho thần bn trn năm tấm chiếu dy bằng rơm vo trong một chiếc b trang tr bằng những chm giấy thing thắt lại với nhau (9)

Thần chủ: V Thần chủ tay cầm ci gậy trang tr một chm giấy cuộn trn, xướng ln lời chc từ (norito) khai lễ: Knh cẩn ci lạy thần linh v xin khấn nguyện ngi. Hm nay tại lng Shitataka thuộc địa hạt Fuji trong tỉnh Sun (Sunshuu =Tuấn chu) (10) nước Đại Nhật Bản, chng con xin dng ln Thần mng x của Đầm thing một nng trinh nữ trẻ trung lm vật tế sinh.

Con xin được php ngước nhn ngi, i vị thần linh thing. Xin ni cho biết chng con phải lm g? Xin cho đi mắt như hai đa hoa sen xanh của ngi chiếu nh sng nhn từ, xin cho tm lỗ tai tn qu như tai nai đực (saoshika) của ngi nghe r lời khấn nguyện của chng con. Xin ngi vui lng nhận cho của lễ ny!

Hợp xướng: Khi m vị Kaku (Gic vương) Nyrai (Như Lai) tức  bậc gic ngộ ở bản địa (honji) ra khỏi đ thnh Jakuch (Tịch Quang) (11) nơi đầy nh sng thanh tĩnh....

Thần chủ: ... l để mang lấy hnh hi cụ thể (zuishaki) trong một pht giy no đ (12)...Chng sinh đang đắm chm trong ci m lầm v khng ngừng gy thm tội lỗi, nếu muốn được cứu vớt chỉ cn cch l dng vật tế sinh.

Hợp xướng: Thần linh ơi, chng con xin đội ơn ngi. Tuy nhin, chỉ c ngi mới c thể ngưng việc tế sinh ở ci đầm ny cũng như nhấc đi được nỗi lo lắng của dn chng trong vng. ka, hy nhn xuống mặt đầm, hy nhn xuống mặt đầm. Đ c những ngọn sng nhỏ lăn tăn dậy ln rồi nước bắt đầu si sục v gi thổi đến dữ dội. Trong khi đ chiếc b mu đỏ v trt chu sa đang la khỏi bờ v cng lc cng bơi ra xa. Người cha v người mẹ nhn theo bng chiếc b vừa go ln Con ơi, con! trong khi đ đứa con gi tiếc nuối nhn về pha họ v đưa tay ra vẫy chẳng khc no cnh tay của Cng nương Saho de Matsura (13) (vẫy gọi người yu) khiến tất cả người c mặt phải rưng rưng nước mắt v sụp xuống lạy. (Lc ny vị thần Hi no miko no kami chợt hiện ra).  

Thần Hi no Kami: Như ta đy tn gọi Hi no miko no kami, sứ giả của thần ni Fuji.Ta l một trong nhiều hậu duệ của Nữ Thần Thi Dương. Lần ny, đứa con gi của hai người lữ khch đ rt phải ci quẻ chỉ định kẻ lm vật tế sinh v cha mẹ n đang khổ đau cng cực. Đến nỗi đm đng đang đứng ven bờ đầm cũng mong sao kể từ ngay hm nay, việc cng người lm vật tế sinh ở nơi đy phải được chấm dứt để vng đất ny tm lại sự bnh an. Đ chnh l...

Hợp xướng: ...Đ l lời thần thc v ta truyền lại cho cc ngươi hm nay, đ l lời thần thc v ta truyền lại cho cc ngươi hm nay. Vừa lc đ, my đang che phủ bầu trời bỗng tan đi, tiếng gi cũng im hơi. Những ngọn sng bạc khng cn tụ lại nữa v mặt đầm giờ đ lặng yn.

Thần Hi no Kami: Xưa kia trong vng Izumo, đ từng xảy ra cu  chuyện tương tự. Trn thượng nguồn sng Hi (Hi no kawa), c ci đầm nơi một con mng x đang nu mnh. Người ta thường đem người sống lm vật tế sinh. Một hm đến phin Cng cha Kushinada  vốn l người con gi từ vng đồng ruộng. Nhưng vị thần Susano-wo-no-Mikoto (14) đ can thiệp v ngi khng để cho qui vật thot thn. Ngi tuốt kiếm v chỉ bằng một nht, chặt phăng đầu của con mng x tm thn (Yamata no Orochi) hung c. Kể từ đ, khng cn c g xảy ra ở ci đầm ấy nữa.

Giống như cu truyện kể trn, con qui vật từng m ảnh cuộc sống  vng đất ny bấy lu đ bị Thần ni Fuji (Fuji Gongen) trừng trị, v như thế,, từ hm nay, ci đầm tế sinh ny sẽ hết hoạt động. Đ l lời thần thc cho ta để bo cho cc ngươi hay. Hy đẩy mi cho đưa ci b kia về nơi xuất pht v trả đứa con gi lại cho cha mẹ thn yu của n.

Sau khi ni xong những lời đ, thần Hi no Miko vừa chiếu nh sng lấp lnh khi vượt qua những chm my trắng để bay vt ln trời cao về pha đỉnh Fuji. Thần đi xuyn qua những lớp tuyết v x mn sương m, thần đi xuyn qua những lớp tuyết v x mn sương m, rồi bay ln mi cho đến khi về tới cung điện của mnh.

Thần Susano-wo-no-Mikoto giết mng x 8 thn

 Vương phi Tachibana-hime lm vật hy sinh cho thần biển

 

 Phần ch thch:

(1)     thơ của vương tử Ariwara no Narihira, c chp trong Ise Monogatari (Truyện Ise). ng vịnh đa hoa xương bồ gặp trn đường nhn khi cng với mấy người bạn đi về miền Đng v đến được vng Mikawa (nay gần Nagoya, tỉnh Aichi). V giống xương bồ (ayame, iris) đ c tn l Kakitsuhata nn 5 cu thơ lần lượt bắt đầu bằng 5 m tiết Ka-Ki-Tsu-Ha-Ta. Về nội dung th n by tỏ tấm lng của chng thương nhớ người yu ở kinh đ (xem hnh ảnh người yu đang ở miền xa như tấm o đẹp mnh đ mặc quen trn người suốt cuộc lữ hnh).

(2)   Những địa danh như Mikaiwa, Yatsuhashi, Kumode...đ xuất hiện trong Ise Monogatari (Truyện Ise) cũng như trong một bi thơ tnh do tc giả v danh sng tc v được chp ở Zoku-Kokin shuu (Tục Cổ Kim Tập) v đ trở thnh hnh ảnh ước lệ của loại văn đi đường..

(3)   Đoạn ny, tc giả dng nhiều lần thủ php chơi chữ: cc địa danh như Matsumoto, wari, mi, Ttmi vv...đều được dng với nghĩa đen v nghĩa bng.

(4)   Trung Hữu (Chuu-u) hay Trung Ấm (Chuu-in) trong tn ngưỡng Phật gio l khoảng thời gian 49 ngy sau khi chết, lc kẻ qu cố cn chưa được đi đầu thai.

(5)   Đề ti của cc vũ khc Kagura (Thần nhạc) ny được trực tiếp lấy ra từ bộ cổ sử Kojiki (Cổ Sự K).

(6)   Thnh ngữ đời xưa chủ trương rằng lin hệ cha mẹ với con ci chỉ giới hạn trong một kiếp, trong khi giữa vợ chồng l 2 kiếp v giữa thầy tr, chủ tớ l 3 kiếp (kiếp trước, kiếp hiện tại v kiếp sau). Khng hiểu v l do g!

(7)   một cu thơ của Thi thượng hong Go-Shirakawa chp trong Truyện Heike. Hy cho ta xem thịt (mi) một tri cy, ta sẽ biết trong ruột n thế no.

(8)   C lẽ l lớp tuyết trm ln đỉnh ni Fuji nơi thần ni ngự trị?

(9)   Gọi một cch tn knh l Gohei (ngự tệ) vốn lm bằng những chm giấy trắng hay giấy mu (kim ngn, ngũ sắc) v được buộc vo một cnh tre, dng với tnh cch ba ch trong Thần đạo. Cch trang tr ny thay đổi ty theo vai tr vị thần đối tượng của sự cầu xin..

(10)   Tuấn l ngựa hay. Tuấn chu l tn văn vẻ của vng Suruga (Tuấn H)..

(11)   Đoạn ny thể hiện khuynh hướng kết hợp Thần Phật của Thần đạo (Thần Phật đồng thể thuyết) khi xem những vị thần bản địa (honji =Nhật Bản) l ha thn của chư Phật v chư Bồ Tt v muốn cứu đời nn phải ha thn cho thch hợp (suijaku) với hon cảnh của Nhật Bản (Thuyết bản địa thy tch = Honji Suijaku)..

(12)  C lẽ Thần chủ muốn xem ni Fuji nơi c thần mng x ny l ha thn của Phật Như Lai, đ hiện ra với hnh dng cụ thể để mọi người c thể thấy được?.Trong Thần đạo, một hn ni linh thing tự n c thể l một vị thần.

(13)   Thời cổ đại, c nng Saho sống ở Matsura vng Hizen trn đảo Kyuushuu đ c một đm n i tuyệt vời với người yu l chng Otomo no Sadehiko, một chiến binh trn đường sang đnh Triều Tin. Sng hm sau nng ln đỉnh ni Kagamiyama (Knh sơn) vẫy tay o để tiễn chng đi. Chuyện về nng c ghi lại trong 2 bi thơ của Man Yshuu (Vạn Diệp Tập, bi 874 v 875).

(14)  Tương truyền ng l người em trai ngỗ nghịch nhưng dũng mnh của Nữ Thần Thi Dương Amaterasu. Cu chuyện ny đ được ghi lại trong chương 9, quyển thượng của Kojiki (Cổ Sự K).
 

Lạm bn của người dịch: 

Ikenie được viết bằng chữ Hn với hai tự dạng khc nhau nhờ ở khả năng hon chuyển thấy trong văn tự Nhật Bản. Khi viết l sinh ch 生贄 th n c nghĩa l lễ vật (ch) bằng con vật tế sinh (sinh / ) cn khi viết bằng tr ch 池贄 c nghĩa l lễ vật cng cho H B hay thần sống dưới nước bởi v tr l ci ao hay đầm nước.

Việc tế sinh đ c từ lu đời trong lịch sử nhn loại. Sch L Vi K của Kinh Thnh Cựu Ước c thuật chuyện dn Do Thi đ dng d (yagi) tế thần, lấy mu n để chuộc tội. Cha Jesus Christ cũng v việc chết thay cho tội lỗi loi người của mnh như chin (cừu) con bị đem ra dng vo việc tế sinh.

Cc nền văn minh cổ đại như ở Mexico hay Hy Lạp đều c việc tế sinh ny. Ở Trung Quốc c truyện quan Thi th Ty Mn Bo thời Chiến Quốc đ bi trừ hủ tục H B lấy vợ ở đất Nghiệp bằng cch liệng bọn đồng cốt v hương đảng tham v hại dn xuống đy sng. Quốc gia Nam Mỹ như Peru c ghi lai một cuộc tế sinh 140 trẻ con vo khoảng năm 1400. Quốc gia chu như Nepal th tục lệ tế sinh rất phổ biến trong Ấn giao đến nỗi nh nước phải đợi đến năm 2015 mới ra được luật cấm tuy đến năm 2019, tục lệ đ (bằng sc vật như tru b) hy cn tồn tại.

Ở Nhật Bản, sch Nihon Shoki (Nhật Bản Thư Kỷ) c chp việc tế sống bằng b ngựa vo năm 642. Cc cuộc khai quật khảo cổ trn đất Nhật cũng cho thấy vo thế kỷ thứ 6 v 7 đ c nhiều cuộc tế lễ (chẳng hạn để cầu mưa v trnh dịch lệ) bằng cch hy sinh b, ngựa. N được chứng minh bằng con số xương b v ngựa đo được. Hai giống th ny l những sc vật qu trong nng nghiệp nn việc dng chng để giảm bớt cơn thịnh n của chư thần l việc chẳng đặng đừng.

Sch Kojiki (Cổ Sự K), quyển thượng, c kể lại việc thần Susano-wo no Mikoto đ giết con mng x tm thn (Yamata no Orochi) để cứu nng con gi đẹp Kushinada-hime bị bắt lm vật tế sinh v sau đ, thần đ cưới nng lm vợ. N c nhiều điểm tương tự truyền thuyết Thạch Sanh chm chằng cứu cng cha. Ngoi ra ở quyển trung của Kojiki cũng c truyện người vợ của Hong tử Yamato Takeru (Nhật Bản Vũ Tn) l nng Tachibana-hime đ nhảy xuống biển Uraga lm vật hy sinh để hải thần ngưng gy sng gi nhằm nhận chm chiếc thuyền m vợ chồng họ đang đi.

Kể từ đ, việc cng thần bằng tế thịt sống hay thịt chn đ lan truyền trn khắp nước Nhật v được ghi chp trong k sự của nhiều địa phương. Ngoi ra vo thời xa xưa, tục lệ cột người gọi l hitobashira (nhn trụ) thường l tử t vo chn cầu để lm vật tế cầu cũng thấy ở Nhật. Tuy khng cng bản chất với ikenie nhưng c chung hnh thức.

May thay, cu chuyện giết mng x cứu người đẹp của Susano-wo- no-Mikoto trong thần thoại v sự can thiệp của thần Hi no miko ở đoạn kết của vở tuồng ny đ đnh dấu cố gắng của x hội Nhật Bản cổ đại nhằm bi trừ một hủ tục do m tn đ tồn tại suốt thời tiền sử. 

Tky ngy 6 thng 5 năm 2020

 

Thư Mục Tham khảo: 

1)     Ikenie (Vật tế sinh / Ci chết bắt thăm), wada Tateki, Ykyoku Hyshaku, (Bnh luận v ch thch Dao Khc), 1908, Hakubund , Tky xuất bản. (Từ trang mạng Thư Viện Quốc Hội Nhật Bản).. Nguyn tc cổ văn.

2)     Ikenie (Vật tế sinh / Ci chết bắt thăm) trong La landes des mortifications. Vingt-cinq pices de N (Ci thống khổ. Hai mươi lăm vở tuồng N). Do Armen Godel v Koichi Kano dịch sang Php văn. Gallimard, Paris 1994. Bản ngoại văn tham chiếu.

 

 

 


* Nguyễn Nam Trn :

Một trong những bt hiệu của Đo Hữu Dũng, sinh năm 1945 gần Đ Lạt. Nguyn qun Hương Sơn, H Tĩnh. Theo học Chu Văn An (1960~1963) v Đại Học Sư Phạm Si Gn trước khi đến Nhật năm 1965. Tốt nghiệp Đại Học Đng Kinh (University of Tokyo) v Đại Học Paris (Pantheon-Sorbonne). Tiến sĩ khoa học truyền thng. Gio sư đại học. Hiện sống ở Tokyo v Paris. E-mail: dhdungjp@yahoo.com

.........................

"Khi pht hnh lại bi viết của trang ny cần phải c sự đồng của tc giả (dhdungjp@yahoo.com)
v ghi r nguồn lấy từ www.erct.com