Phật Giáo và Tín Ngưỡng Dân Gian Nhật Bản

Tham luận đọc tại Hội thảo “Đạo Phật và Văn Hóa”
(Villebon s/ Yvette, Pháp) ngày 5 tháng 6 năm 2016.

[ Xem Bản tiếng Pháp ]

Nguyễn Nam Trân

Chùa Việt trên đất Pháp  

Liên quan đến ư thức tôn giáo của người Nhật Bản trung b́nh, ta thường thấy từ nhiều cửa miệng một nhận xét gây sốc đại ư như sau: “Họ là những kẻ trong cuộc sống thường xuyên lui tới đền thần đạo nhưng tổ chức đám cưới ở một nhà thờ Ki-Tô và lúc chết làm tang lễ theo nghi thức Phật giáo”. Thoạt nghe qua, ai cũng có ấn tượng là ư thức về tôn giáo của dân tộc Nhật rất hời hợt và nông nổi. Tuy nhiên, nếu vịn vào lời đó, ta không thể nào hiểu tại sao người Nhật vẫn hănh diện cho ḿnh là con dân của một quốc gia Phật giáo đại thừa vốn có ḍng lịch sử tôn giáo lâu dài. Phải chăng ở Nhật Bản, nếu ta chỉ nh́n những ǵ nổi cộm trên bề mặt như con số chùa chiền, tăng lữ và tín hữu … để đánh giá ảnh hưởng của một tôn giáo lớn như Phật giáo đối với quần chúng th́ sẽ là một điều thiếu sót?  

Hỏi là để trả lời. Thực vậy, có những yếu tố phi vật chất vượt ra ngoài tầm mắt của chúng ta. Kể từ ngày Phật giáo đặt chân lên đất nước này, nó đă kết hợp với văn hóa dân gian sở tại để trở thành một bộ phận vô h́nh nhưng rất thâm sâu, không thể bỏ qua khi bàn đến đời sống tinh thần của người Nhật.  

Hơn thế nữa, h́nh như không có một h́nh thức tôn giáo nào lại  đứng bên lề cuộc sống của tín đồ. Có tôn giáo nào sinh ra mà không nhằm mục đích giải quyết vấn nạn của những con người có cùng chung điều kiện sinh hoạt! Như một hệ luận, khó ḷng t́m ra một Phật giáo phổ quát mà chỉ thấy có Phật giáo Ấn Độ, Phật giáo Trung Hoa, Phật giáo Triều Tiên, Phật giáo Việt Nam v.v…Nói cách khác, Phật giáo giống như một cây ăn quả, khi được đem trồng trên mảnh đất nào th́ sẽ ra trái chua trái ngọt khác nhau v́ mang đặc tính của thổ nhưỡng nơi đó. 

Những ḍng sau đây tŕnh bày mối tương quan giữa Phật giáo và văn hóa Nhật Bản, đặc biệt là văn hóa dân gian của xứ sở này. Tuy nhiên, chúng tôi không có tham vọng lập thuyết mà chỉ xin phép đưa ra một số ví dụ để chứng minh đôi điều suy nghĩ của ḿnh. Với kiến thức quá sơ thiển về Phật giáo, người viết chỉ xin đứng trên quan điểm Nhật Bản Học để gián tiếp tiếp cận vấn đề. 

Ngược ḍng lịch sử  

Để tránh sự đột ngột, ít nhất cũng nên có đôi ḍng mào đầu cho biết Phật giáo đă truyền vào đất Nhật bao giờ và như thế nào, cũng như t́m hiểu Phật giáo đă phát triển ra sao trong ḍng lịch sử thông qua hệ tư tưởng của các tông phái buổi đầu. 

Tuy có nhiều quan điểm khác nhau nhưng thư tịch thường cho biết Phật giáo chính thức được truyền (công truyền) vào đất Nhật từ bán đảo Triều Tiên năm 538 (hay 552) dưới triều Thiên Hoàng Kinmei (Khâm Minh) khi vua Seimeiô (Thánh Minh Vương) của tiểu quốc Kudara trên bán đảo Triều Tiên gửi sứ sang Nhật Bản, trao tặng tượng Thích Ca bằng đồng, cờ phướn và kinh sách. Sau một cuộc luận chiến giữa hai phái sùng Phật và bài Phật, phái sùng Phật đă chiến thắng. Lần hồi, với sự chúc phước của các nhà cai trị, Phật giáo trở thành một thành tố không thể thiếu được trong đời sống văn hóa chính trị của nhà nước Nhật Bản nhất là từ khi có tư tưởng “Phật giáo hộ quốc” nghĩa là xem Phật giáo là tôn giáo độ tŕ cho quốc gia. Sự hưng thịnh của Phật giáo như thế đă đi song đôi với sự phát triển của nhà nước hành chánh luật lệnh.  

 

Tượng Thái tử Nhiếp chính Shôtoku

 Tinh thần sùng Phật đă đi vào Hiến Pháp 17 Điều (Juushichijô no kempô), một văn bản có tính giao ước của nhà nước do người cầm quyền tối cao thời đó là Thái tử Shôtoku (Thánh Đức, 574-622) cho biên soạn.Trong điều thứ hai, bốn chữ “đốc kính Tam Bảo” đă được minh thị như một nguyên tắc để vận hành chính trị. Sau đó, dưới các triều Thiên hoàng đóng đô ở Nara và Kyôto như Thiên hoàng Shômu (Thánh Vũ, 701-756), với sự du nhập kinh điển và giao lưu của chư tăng với nhà Tùy và nhà Đường cũng như với đóng góp của các tăng Trung Quốc độ lai, Phật giáo càng ngày càng thiết lập được cơ sở vững chăi. Chùa chiền mọc ra như nấm trên toàn lănh thổ, các tông phái và cao tăng lần lượt xuất hiện, con số quan tăng và học tăng thêm nhiều. Phật giáo thời Nara (701-794) chủ yếu có 6 tông (Tam Luận, Thành Thực, Pháp Tướng, Câu Xá, Hoa Nghiêm và Luật). Phật giáo Heian có thêm các tông Thiên Thai, Chân Ngôn …Các danh tăng được nhắc đến thường xuyên là Tối Trừng (766-822, tông Thiên Thai), Không Hải (774-835, Chân Ngôn), Giám Chân (688-763, Luật) …Tuy nhiên, Phật giáo Nhật Bản buổi đầu, thông qua mục tiêu tối thượng là “trấn hộ quốc gia” đậm màu sắc thần bí của Mật tông, chỉ nhắm phục vụ quí tộc và quan liêu chứ không phải để giúp đỡ người b́nh dân.

Ảnh hưởng của Phật giáo đến văn hóa Nhật Bản vào niên đại 1000 cũng chẳng đi xa hơn ngoài lớp trí thức cung đ́nh gồm giới quí tộc, quan liêu kể cả các nữ quan ở hậu cung vốn là những cây bút diễn đạt bằng quốc âm tích cực nhất. Người ta đă t́m thấy tư tưởng túc thế và nhân quả trong bộ tiểu thuyết trường thiên Truyện Genji (Genji Monogatari, đầu thế kỷ 11), quang cảnh kỳ đảo cầu an miêu tả trong Nhật kư bà Murasaki Shikibu (Murasaki Shikibu Nikki, khoảng 1008), tín ngưỡng Tịnh Độ trong lời kể của Một kiếp vinh hoa (Eiga Monogatari, khoảng thế kỷ 11) cũng như những bộ sử truyện khác. Đặc biệt nhất là tác phẩm văn chương chiến kư Truyện Heike (Heike Monogatari, khoảng 1219-1243) đă khắc sâu dấu ấn của tư tưởng “chư hành vô thường”, “thịnh giả tất suy”, quan điểm “tứ kiếp” theo ṿng tuần hoàn thành-trụ-hoại-diệt của nhà Phật: 

Tiếng chuông (của Vô Thường Đường) trong Kỳ Viên Tinh Xá (bên Thiên Trúc) ngân nga như nhắc người ta mọi vật ở trên đời nầy vốn biến đổi không ngừng. Bốn phía nơi Đức Thế Tôn nhập diệt, hoa hai hàng cây thiêng sa la (màu vàng ngả sang) bạc trắng dường muốn nhắn nhủ: kẻ thịnh tất phải suy, những ai quyền thế ngạo nghễ cũng chỉ được một thời. Mọi sự khác nào giấc mộng ngắn ngủi đêm xuân. Dũng mănh cho lắm rồi cũng bị tiêu diệt như hạt bụi bay xa khi cơn gió quét.

(trích Truyện Heike, đoạn mở đầu)  

Tân Phật giáo và đại chúng 

Tuy bắt đầu phổ cập trong quần chúng vào thời Heian (794-1192), măi về sau, vào thời Kamakura (1192-1333), mới có một thứ tân Phật giáo ra đời. Ta có thể phân biệt những chi lưu nằm trong tổng thể gọi là Phật giáo Kamakura này bằng tên tuổi các vị khai tổ, các trứ tác quan trọng cũng như tên các ngôi chùa chính. Trước tiên phải nhắc đến 3 tông phái chủ trương rằng việc tụng niệm “Nam mô A Di Đà Phật” là ch́a khóa giúp người ta văng sinh về cực lạc: Tịnh độ tông, Tịnh độ chân tông và Th́ tông.  

Bối cảnh của tân Phật giáo ấy là một thời chiến loạn trong lănh vực quân sự chính trị và sự phổ cập của tư tưởng Mạt pháp trong lănh vực tôn giáo. Đây là một cuộc cải cách bắt nguồn bằng tư tưởng Tịnh độ. Vũ khí của các nhà cải cách này là sự đơn giản trong lư luận và cách chọn lựa phương pháp tu hành, tránh mọi h́nh thức giáo lư kinh viện để có thể giáo hóa quần chúng một cách có hiệu quả. Người bắn phát súng đầu cho việc cải cách là cao tăng Hônen (Pháp Nhiên, 1133-1212) với đường lối tu tập giản dị là “xưng danh niệm Phật”, hoàn toàn trông cậy vào “tha lực” để giải quyết vấn đề của nhân sinh. Shinran (Thân Loan, 1173-1262), học tṛ ông, không những tán đồng luận điểm này mà c̣n đi xa hơn khi đưa ra ư tưởng là kẻ ác – v́ không có một chút khả năng tự cứu nào – mới đúng là đối tượng đáng được Đức A Di Đà cứu vớt chứ không phải là người làm ăn lương thiện. Đó là thuyết “tuyệt đối tha lực” vậy.  

Lời giảng của Shinran đă được đệ tử là Yuien (Duy Viên) thâu thập lại trong trứ tác nhan đề Than cho sự dị biệt (Tannishô, cuối thế kỷ 13), có những câu viết dưới h́nh thức bút chiến và nghịch lư như: “ Bây giờ là thời đại mà ngay cả người hiền lương cũng được văng sinh cực lạc, cho nên việc kẻ ác thác sanh về cơi tịnh độ là điều đương nhiên”. Câu này muốn thuyết phục người ta rằng không phải những người tự ḿnh ra sức tu công tích đức và chuyên chú vào việc niệm Phật (người thiện) mà là, những thường dân làm nghề săn bắn hay chài lưới (phạm tội sát sanh) hay những kẻ không thoát ra được ngoài ṿng phiền năo (kẻ ác) nếu có bản nguyện A Di Đà Phật th́ sẽ có cơ duyên được cứu. Lời thuyết giáo này có tên là Akunin shôkisetsu (Ác nhân chính cơ thuyết). 

Trong Phật giáo Nhật Bản, lại có một khái niệm thường hay được nhắc đi nhắc lại là “ḥa quang đồng trần”, ư nói ngay bậc giác ngộ cũng phải làm nhạt bớt vẻ sáng láng của ḿnh để gần gủi với đại chúng chưa giác ngộ. Trong tập tùy bút Buồn buồn phóng bút (Tsurezuregusa, 1330?), đoạn 39, tu sĩ Urabe Kenkô (1283?-1350?) đă tán dương tinh thần từ bi đó trong một mẫu chuyện ngắn về ngài Hônen như sau: 

Có người đến gặp đại sư Hônen, thưa rằng:

-         Trong khi miệng đang niệm Phật mà cơn buồn ngủ kéo đến, việc niệm Phật thành ra bị trở ngại Làm cách nào để khắc phục khuyết điểm đó.

Vị thánh tăng mới đáp:

-         Thế th́ chỉ niệm Phật lúc nào mắt c̣n mở nổi thôi.

Thực là lời dạy đáng kính phục.

Ngài lại nói:

-         Về chuyện văng sinh cực lạc, nếu ḿnh nghĩ thực hiện được th́ sẽ được. Nếu ḿnh nghĩ không có khả năng, th́ sẽ không được.

Đây cũng là một lời dạy đáng kính phục.

Thế rồi, ngài c̣n thêm:

-Dù ḷng c̣n hoài nghi nhưng hể đă niệm Phật, thế nào cũng được văng sinh.

Đáng kính thay! 

Nhân vật đặc sắc hơn cả của Phật giáo Kamakura là Ippen (Nhất Biến). Ông khuyên người ta nên đi du hành, vừa niệm Phật vừa nhảy múa. Ông bảo họ chớ sợ địa ngục và đừng mong chi đi về cực lạc, hăy coi người chẳng khác chi ta và bỏ qua lợi hại, được mất. Người Phật tử trong quan niệm của Ippen như thế là một chủ thể hoàn toàn tự do, không vướng mắc ǵ cả. 

Một ngôi sao khác của Phật giáo Kamakura là Dôgen (Đạo Nguyên, 1200-1253), thuộc ḍng thiền Sôtô (Tào Động). Tuy tư tưởng của ông, thay v́ tha lực, có tính cách tự lực nhưng nhà tôn giáo này đă đề xuất một lối tu hành giản dị hơn những người đi trước rất nhiều. Ông chủ trương trong khi tu thiền, chỉ cần ngồi xuống (chikan taza, chỉ quản đả tọa) là đủ, không cần vận dụng đầu óc nghiền ngẫm làm chi những công án phức tạp. C̣n như Nichiren (Nhật Liên, 1222-1282), một nhà cải cách ưu tú và độc đáo th́ mọi h́nh thức tu hành – dù niệm Phật hay không - đều vô nghĩa nếu không dựa vào kinh Pháp Hoa. Ông sinh trong một gia đ́nh đánh cá trung lưu nhưng tự xem ḿnh là tiện dân. Đạo hiệu Nhật Liên kết hợp mặt trời, ánh sáng và nhiệt t́nh, với hoa sen, một loài hoa sống trong bùn mà vẫn giữ được sự thanh cao. Ông là con người cực đoan và tự cao nên bị thiên hạ ghét dù ảnh hưởng của ông c̣n truyền măi lâu dài cho đến thời hiện đại. Ngoài Myôhô Rengekyô (Diệu Pháp Liên Hoa Kinh) là văn bản cơ sở của Phật giáo Nhật Bản từ đời Thái tử Shôtoku mà ông cho là độc nhất vô nhị, Nichiren phủ nhận, bài báng tất cả các kinh điển, tông phái khác một cách không khoan nhượng. Điều đó khiến cho Mạc phủ Kamakura phải đày ông ra đảo Sadô để tránh việc rối loạn trị an. Ông đặc biệt chống đường lối niệm Phật A Di Đà để được văng sinh Tây phương cực lạc của Hônen và cho rằng chính cơi ta bà chúng ta đang sống, nơi Phật Thích Ca thành đạo chứ không phải một nơi xa xôi nào khác, mới là cơi tịnh độ đúng nghĩa. Không cần Văn Thù hay Phổ Hiền bởi v́ các địa dũng bồ tát tức các bồ tát dân tộc vọt lên từ ḷng đất, mới là kẻ có thể truyền bá lời giáo huấn của Thích Ca. Ông dạy chỉ cần niệm Nam Mô Diệu Pháp Liên Hoa Kinh là đủ. Khi đ̣i hỏi tín hữu tập trung đơn thuần vào một kinh văn như thế, Nichiren cũng đă muốn giản dị hóa phương pháp tu hành để lư thuyết của ḿnh dễ tiếp cận đại chúng.

Nichiren (Nhật Liên) 

Văn học nghệ thuật thời Kamakura dĩ nhiên cũng mang dấu ấn của Phật giáo. Kể từ cuối đời Heian, Nhật Bản đă có một nền văn học gọi là setsuwa (thuyết thoại) hay truyện kể có tính cách răn đời và thuyết pháp. Một trong những người có công thu thập những truyện kể có tính răn đời là thiền tăng phái Rinzai (Lâm Tế) tên Mujuu (Vô Trú hay Vô Trụ, 1226-1312). Ông đă viết Sa Thạch Tập (Shasekishuu, 1283), nôm na là “Góp nhặt đá cát”. Với lối văn b́nh dị, hài hước và có khi dung tục, ông đă có thể giúp đại chúng b́nh dân ai ai cũng có thể hiểu về công đức nhà Phật.  

Khi đi từ tự lực qua tha lực, từ phục vụ tầng lớp lănh đạo bước qua phục vụ đại chúng, từ phức tạp qua giản dị, từ nghiêm cẩn qua dung tục, các nhà lănh đạo tinh thần nói trên luôn luôn t́m cách làm cho Phật giáo bám rễ vững vàng trên quê hương họ Thế nhưng, sở dĩ Phật giáo có thể được phổ cập, tuy bàng bạc nhưng thâm sâu như ngày nay, không chỉ v́ những cố gắng nói trên mà bởi v́ ngay từ buổi đầu, Phật giáo đă có những yếu tính thích hợp với tín ngưỡng dân gian Nhật Bản và thỏa măn nhu cầu thiết thân của con người nguyên thủy. Trên quá tŕnh đó, ta chứng kiến một sự thực hai chiều: người Nhật đă thay đổi Phật giáo khi tiếp thu nó và ngược lại, Phật giáo đă thay đổi cách tư duy của họ. 

Người Nhật thay đổi Phật giáo 

Một ví dụ cho ta thấy người Nhật đă thay đổi Phật giáo là tập tục sùng kính Địa Tạng (Jizô) ở Nhật Bản. Bồ tát Địa Tạng được tôn thờ trên toàn cơi Nhật Bản nhưng phổ biến nhất là ở miền Tây. Trong nội thành phố Kyôto đă thấy đặt trên 5.000 tượng và khu vực ngoại thành có đến 8.000 tượng. Đó là những Địa Tạng chữa bệnh, kể cả bệnh đau răng, Địa Tạng bảo vệ bào thai và giúp sinh đẻ an toàn, Địa Tạng trị đổ mồ hôi trộm, trị con nít khóc đêm, hỏa hoạn, chân thối …Lễ hội Địa Tạng được tổ chức ở Kyôto hàng năm vào tháng 8, gọi là Jizô-bon (Địa Tạng Bồn). Như vậy, Địa Tạng được người Nhật xem như một ông thần bản mệnh. Ngoài ra, ở vùng Tôhoku (Đông bắc Nhật Bản), người ta lập tượng Địa Tạng để cúng dường vong linh những trẻ em yểu mệnh. Tượng Địa Tạng c̣n được đặt ở trên những địa điểm giao thông thường xảy ra tai nạn. Trong thập niên 1960, c̣n có thêm Mizuko Jizô tức Địa Tạng dành cho những thai nhi chưa thành người mà v́ một lư do nào đó, đă bị trục ra khỏi bụng mẹ (Mizuko).  

Bồ tát Địa Tạng (Jizô ) tiếp đón một thai nhi bị trục (Mizuko) 

Đó là một hành động tập thể biểu lộ sự sám hối của các bác sĩ ngành sản và các bà mẹ muốn phá thai. Thực ra Mizuko Jizô chỉ là sự tiếp nối truyền thống an ủi các vong linh trẻ em nạn nhân của tập tục gọi là Mabiki. Nhà dân tộc học Yanagita Kunio đă t́m thấy ở vùng Ibaraki gần Tôkyô h́nh thức cúng dường các trẻ em bị chính cha mẹ ḿnh giết chết bằng cách vẽ Ema (tấm tranh gỗ) treo ở các cửa chùa. Mabiki (Làm cho thưa thoáng đi) là tục lệ giết con để đỡ miệng ăn ở vùng nông thôn Nhật Bản vào những năm đói kém, mất mùa.   

Warabe Jizô (Địa Tạng trẻ con) ở Sanzen.in (Kyôto) 

Chính ra Địa Tạng Vương Bồ Tát là một vị thần đă có trong kinh điển Bà La Môn thời cổ đại Ấn Độ. Đến khi Phật giáo ra đời, Địa Tạng đă được đổi danh xưng và chức vị để trở thành một vị bồ tát. Có thuyết cho rằng trước kia, Địa Tạng là một vị thần ở Iran trong tín ngưỡng Địa Mẫu Thần sở tại và tượng trưng cho sự hư không nên c̣n có tên là Hư Không Tạng bồ tát. Phải chăng, khi sử dụng h́nh ảnh Địa Tạng cho mục đích cứu tế, người ta đă xem ông như người đại diện cho sự Hư Không vào một thời đại Vô Phật, khi Thích Ca đă đi xa và Di Lặc c̣n chưa xuất hiện. H́nh ảnh Địa Tạng mang tích trượng làm cho chúng ta liên tưởng đến một nhà tu khổ hạnh đi trong sa mạc, đang khua gậy lanh canh để đánh đuổi độc xà. Địa Tạng bồ tát cứu đời là một tác phẩm độc đáo của Phật giáo Nhật Bản vậy. Chúng ta c̣n nhớ trong một “truyện ngắn trong ḷng bàn tay”, nhà văn Kawabata Yasunari (1899-1972) có nói về Địa Tạng Oshin (Oshin Jizô), một cô gái đẹp và rộng lượng đă làm nhiệm vụ “giúp đời” bằng cách dựng một cái quán đầu làng, lần lượt khai tâm cho bao thế hệ con trai mới lớn c̣n đang bỡ ngỡ về t́nh dục và t́nh yêu.  

Tóm lại, khi Phật giáo đổ bộ lên quần đảo th́ nó đă được biến hóa theo nhu cầu cần cứu tế của người Nhật Bản. Một vị bồ tát đến từ vùng đất Tây vực xa xôi đă được họ đem gắn vào một vị thần giữ làng nước, tượng trưng bằng hai ba tảng đá đè chồng lên nhau mà người Nhật thường đem dựng ở đầu làng, nơi đánh dấu khu vực chia cắt (sakai) không gian sinh hoạt an toàn (mura) và một cơi bất trắc (murahazure) mà họ không kiểm soát nổi. Ngày xưa, Nhật Bản và nhiều nơi trên thế giới vẫn có tín ngưỡng xem đá là nơi trú ngụ của thần linh nên việc dựng những bức tượng Địa Tạng bằng đá là điều có thể hiểu được. Phật giáo như thế đă được tín ngưỡng thiên nhiên sở tại biến đổi. 

Ví dụ thứ hai liên quan đến h́nh ảnh địa ngục. Kinh Phật, không đâu chép địa ngục nằm trong núi. Trong trí tưởng tượng của người Phật tử, địa ngục phải nằm sâu dưới đất, có rừng chông núi kiếm, có thập điện Diêm Vương với những con ngạ quỉ, miệng đỏ như chậu máu, sẵn sàng trừng trị một cách tàn bạo kẻ có tội rơi xuống đó. Thế nhưng trong các bức tranh người Nhật vẽ về nó (địa ngục biến tướng đồ), người ta thấy địa ngục (jigoku) tuy cũng rùng rợn như thế nhưng không ở giữa ḷng đất mà nằm trong núi, ở sát bên cạnh cơi cực lạc (gokuraku) và kỳ lạ hơn cả là đôi khi kẻ bị đọa vào địa ngục lại có khả năng rời chỗ u ám đó để lên miền cực lạc. Lư do là địa ngục và cực lạc là sản phẩm đă có sẵn trong trí tưởng tượng của dân chúng từ xưa và họ đă đem gán ghép chúng vào cách hiểu của Phật giáo. Người Nhật chấp nhận việc kẻ làm ác tất sa vào địa ngục và chịu h́nh phạt nhưng địa ngục của họ nhu nhuyễn, có lối thoát.  

Chính ra tư tưởng địa ngục vốn không phải là độc quyền của Phật giáo. Ba ngh́n năm về trước, tộc Sem trên đồng bằng Mesopotamia đă có h́nh tượng về địa ngục rồi. Người Ấn giáo, người Công giáo, người Tây Tạng, người Trung Quốc …đều có tư tưởng về địa ngục và phần lớn họ đều cho rằng hành vi của con người lúc sống đều phải trải qua một sự phán xét để nhận sự trừng phạt vĩnh viễn. Trong khi đó, địa ngục trong tâm thức người Nhật chỉ là một cơi khác (takai = tha giới), người sa vào đó sau khi đă chịu mọi trừng phạt do việc ác ḿnh làm ra lúc sinh thời, có thể sạch tội. Thế rồi cùng với công đức, sự khổ hạnh của con cháu và sự trợ lực của các nhà ẩn tu đứng ra cầu xin cho họ, linh hồn (tamashi) tội lỗi ấy có thể thoát khỏi mà bước qua thế giới cực lạc – vốn chỉ ở một nơi nào đó gần kề trên núi - rồi cái hồn đó lại nhập vào tinh linh ḥn núi để thành thần (kami). Tóm lại tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và tín ngưỡng sơn nhạc sở tại đă biến đổi Phật giáo vốn đến từ đại lục thành một sản vật địa phương có màu sắc lạc quan và tiến hoá. V́ vậy, đến ngày Vu Lan, người Nhật có tục lệ thắp đèn đưa đường, chào đón tổ tiên từ trên núi về làng và đây là một nét đặc sắc của văn hóa nước họ. Cũng v́ có khả năng di chuyển từ địa ngục lên cực lạc mà người Nhật lúc lâm chung cảm thấy an tâm bởi họ thảy đều b́nh đẳng trong vị thế “hotoke”, chắc chắn được cứu rỗi.     

Thả đèn trên sông để chiêu hồn trong dịp lễ Vu Lan (O-Bon) 

Nhà văn Akutagawa Ryuunosuke (1892-1927) trong một đoản thiên nhan đề Chiếc mùi soa (Hankechi, 1916) đă đi đến kết luận rằng biểu tượng của văn hoá Nhật Bản không phải là Bushidô (Vũ sĩ đạo) như người ta vẫn nghĩ mà chính là chiếc đèn lồng Gifu (Gifu Chôchin). Nếu Bushidô có thể bị xem một h́nh thức diễn xuất v́ đi ngược bản tính thiên nhiên th́ chiếc đèn lồng Gifu có vẽ h́nh mấy cọng cỏ thu đơn sơ mới là tượng trưng đích thực của văn hóa Nhật Bản . Gifu Chôchin là một loại đèn lồng nan nhỏ phết giấy mỏng của vùng Gifu, trung bộ Nhật Bản, trang trí cây cỏ chim chóc rất trang nhă, có tính nghệ thuật dân gian, dùng để treo bên hiên trong những chiều mùa hạ để đón gió mát hay đặt bên ban thờ Phật vào dịp lễ Vu Lan.  

Phật giáo thay đổi tư duy người Nhật 

Người Nhật đă hoán chuyển Phật Giáo theo ư họ nhưng sự t́nh c̣n có thể xảy ra theo chiều ngược lại. Nhà nghiên cứu dân tộc học Yanagita Kunio (1875-1962) cho rằng nếu người Nhật phải hàm ơn Phật giáo một điều chi th́ cơ bản hơn cả là việc đạo Phật đă dạy họ biết yêu thương người chết, biết cúng dường để an ủi các vong linh. Trong nhiều xă hội nguyên thủy, người ta rất sợ hăi sự trở về của các ác linh nên có nhiều hành động như bùa yểm, khuất táng (chôn gập người các xác chết), đặt thần trấn giữ cửa làng… tất cả nhằm ngăn ngừa mối nguy hại cho cộng đồng, không để ác linh khuấy phá. Thế nhưng khi đă lập được những ngôi chùa để an ủi vong linh, xây những phần mộ do nhà chùa cai quản giúp cho người chết an lành và lập những đàn chay tưởng nhớ đến họ th́ ác linh kia không c̣n đáng sợ mà c̣n trở thành thân thiết. Chả thế mà trong Nhật ngữ, chữ Ji (tự) chỉ ngôi chùa trong âm Hán đă được đọc theo âm Nhật là Tera. Trong ngôn ngữ Okinawa, Tera có nghĩa là nơi thu thập xương cốt người chết. Ngoài ra, chữ Butsu (Phật) trong tiếng Nhật th́ không có nghĩa là đấng toàn giác như ta nghĩ mà chỉ có thể hiểu là tổ tiên hay hồn ma khi người Nhật phiên âm nó thành Hotoke. Bất luận hiền lương hay gian ác, ngay cả những tội phạm chiến tranh diệt chủng, tất cả những người chết đều “thành Phật”. Do đó, Phật giáo Nhật Bản vừa không phải Phật giáo sơ kỳ, vừa không phải Phật giáo trí thức của Dôgen, Shinran mà chỉ là một thứ “Phật giáo tang lễ”.  

Một Phật giáo không có tăng già 

Từ Đông Nam Á cho đến Đông Bắc Á, có lẽ Nhật Bản là quốc gia duy nhất không có một giáo đoàn những người xuất gia (họa chăng chỉ thấy ở Hàn Quốc, nơi chịu ảnh hưởng văn hóa của họ v́ lư do lịch sử của thời thực dân 1910-45). Khác với những vùng theo Nam truyền hay Bắc truyền, nơi tăng lữ xuất gia được tổ chức theo giới luật, ta có thể khẳng định rằng “ăn thịt, lấy vợ” (nikujiki saitai = nhục thực thê đới) là một đặc điểm của Phật giáo Nhật Bản. Ở Hàn Quốc, phong trào này cũng có kẻ hô hào đi theo và đă gây ra tranh căi.

 

Shinran (Thân Loan) công khai lấy vợ ăn thịt 

Lư do việc tăng lữ Nhật Bản “ăn thịt, lấy vợ” là v́ ở quốc gia này người ta không phân biệt rơ ràng 2 qui chế “xuất gia” với “tại gia”. Ở Thái (theo Nam truyền) chẳng hạn, rơ ràng là những người xuất gia đă tổ chức thành tăng già vững mạnh. Đoàn thể Phật giáo chính là họ và người tại gia chỉ đóng vai tṛ hổ trợ. Trong trường hợp đó quyền uy của người xuất gia rất cao. Họ có đến 227 điều cấm kỵ và nhân v́ trong đó t́nh dục được xem như một tội trọng nên việc lấy vợ là điều không thể dung thứ. Nam truyền không ngăn cấm việc ăn thịt một cách rơ ràng v́ người đi tu bắt buộc phải nhận và ăn tất cả của bố thí. Có điều là với tư cách nhà tu hành, người xuất gia có bổn phận làm gương cho những kẻ tại gia nên tăng lữ Thái Lan phải cố tránh việc ấy. Đến khi Phật giáo Đại thừa ra đời, Phật giáo bao gồm cả những người tại gia. Kẻ xuất gia đóng vai tṛ người cứu độ và họ cũng phải giữ một số giới luật của hệ thống Bắc truyền. Tuy có chậm trễ nhưng hệ thống giới luật ở Nhật đă được h́nh thành từ khi tăng Ganjin (Giám Chân, 688-763) từ Trung Quốc vượt biển sang (năm 752). Thế nhưng đến thời Saichô (Tối Trừng, 767-822) và các đệ tử của ông trên ngọn Hieizan (Tỉ Duệ Sơn, vùng Kyôto) th́ giới luật ấy đă có phần thay đổi và sau đó, v́ nhuốm màu sắc của tôn giáo nguyên thủy bản địa, nó tỏ ra phóng khoáng hơn theo đà xâm nhập của các nhà ẩn tu khổ hạnh sống trong núi có tên là hijiri (thánh, người giữ lửa thiêng). Những người này chỉ đi tu một khoảng thời gian trong năm, ngoài lúc đó, họ sinh hoạt b́nh thường nên việc lấy vợ, đẻ con, ăn thịt…trên nguyên tắc không có ǵ phải chú ư. Những hijiri từ khi biết đến Phật giáo đă tiếp thu tôn giáo này và trở thành tín đồ Phật giáo. Nói cách khác, họ đă ghép yếu tố bản địa vào trong tôn giáo ngoại lai và đồng hóa với nó. Theo Yanagita Kunio, không phải Shinran (Thân Loan, sinh năm 1173) đă đề ra tư tưởng “đi tu ăn thịt lấy vợ” v́ trước đó 170 năm (1004), đă có bằng chứng là các zokuhijiri (tục thánh) từng sinh hoạt theo kiểu đó rồi! Với những người này, cái chính yếu là phát tâm (hosshin) và đạo tâm (dôshin) tức là sự tôn trọng ư chí con người muốn đi theo đạo chứ không phải giới luật. Nếu muốn giữ giới, có thể giữ trong một thời gian nào đó, khi cần sự thanh tĩnh mà thôi. Đặc trưng này cũng thấy nơi Thần đạo và nhiều h́nh thức tôn giáo Nhật Bản. Phải chăng theo cách suy nghĩ của người Nhật th́ Thần Phật chỉ giáng lâm trong dịp lễ nên người đại diện tiếp rước các vị ấy chỉ cần chay tịnh vào lúc đó. Chẳng những có quyền ăn thịt lấy vợ, tăng c̣n có thể “phá giới” nghĩa là rời bỏ tập thể của ḿnh ngay cả nhiều phen nếu người ấy v́ ḷng cầu đạo (gudô) mà muốn đi t́m một h́nh thức tu tập thích hợp hơn cho ḿnh. Điều đó giống như xuất gia thêm một hay nhiều lần nữa. Người đi tu, lúc đó sẽ thuộc về một không gian đặc biệt (biệt sở = bessho), nơi mà quyền lực thế tục lẫn thần quyền của các đại tự viện đều không thể chạm tới. 

Ḥa thượng giới luật Ganjin (Giám Chân) 

Ư tưởng kẻ phàm phu (bonpu) chỉ cần xưng danh niệm Phật để bày tỏ ư chí qui y (kie), tuyệt đối dựa vào tha lực của Amidabutsu (A Di Đà Phật) đă được Hônen (Pháp Nhiên) – một thanh tăng (xin đừng đọc là thánh tăng) – đưa ra khi ông muốn đại chúng hóa Phật giáo. Shinran, một tục tăng và cũng là người đệ tử ngoan cường của ông, đă đi tiếp con đường đó. Sau bao gian khổ, chịu đàn áp bách hại, Shinran đă thành công trong việc thành lập một giáo đoàn Tịnh độ Chân tông “phi tăng phi tục”. Họ gọi người điều hành là kebôzu (sư để tóc), gọi nơi tụ họp là dôjô (đạo trường), công khai chống đối những thế lực đă tước đoạt quyền tu hành và c̣n lưu đày ḿnh. Năm 1872 (Meiji 5), với chính sách mới, việc ăn thịt, lấy vợ, để tóc đă được nhà nước công nhận bằng văn bản và tăng lữ đă trở thành một nghề. Thế nhưng việc này chỉ chứng tỏ nó là hậu quả của một chính sách quản lư chùa chiền, với mục đích đặt Phật giáo bên dưới Thần đạo, nhằm biến Thần đạo thành lá bài của chủ nghĩa quốc túy (ultra-nationalism). Văn bản hành chánh này bị phê phán là đă phát xuất từ một sự hiểu biết sai lệch lịch sử tôn giáo Nhật Bản. 

Tượng Phật và văn hóa nguyên thủy 

Tuy tượng Phật chưa ra đời vào giai đoạn Thích Ca thuyết pháp, nhu cầu đứng trước h́nh ảnh của Phật để tập trung suy tư từ lâu đă tiềm tàng nơi giáo đồ nói chung. Người Nhật cũng theo con đường đó nhưng phải nói họ đă uốn nắn cách chế tạo tượng Phật theo văn hóa dân gian của nước ḿnh. Các tượng Phật người Nhật yêu chuộng thường nhỏ, làm bằng gỗ và không chỉ biểu lộ sự từ bi với dáng dấp trầm tư mà có khi c̣n giận dữ, dọa nạt.  

Dù Nhật Bản không thiếu những pho tượng lớn như Đại Phật ở Kamakura hay ở Nara (chùa Tôdaiji), tượng ở các chùa nổi tiếng như Hôryuuji, Zenkôji hay Sensôji chỉ có kích thước trung b́nh 30 cm đến 40 cm, cỡ bức tượng Thích Ca đản sinh mà họ nhận được lần  đầu tiên từ vua nước Kudara. Có lẽ người Nhật xem Phật giống như những vị thần của Thần đạo nhưng là “man thần” bởi v́ đă đến từ một đất nước xa lạ. Những cái tượng Phật tuy bé nhỏ xem ra phù hợp với văn hóa của họ vốn trọng những nhân vật và đồ vật có h́nh thù tí hon. Cứ lấy h́nh ảnh những nhân vật của cổ tích và truyền thuyết Nhật Bản như Issun Bôshi, Momotarô, Uriko-hime hay Kaguya-hime… th́ tất cả - nam cũng như nữ - đều có thân h́nh bé nhỏ. 

Sau đó là đặc điểm các tượng Phật ở Nhật thường được tạc bằng gỗ theo kiểu Ichibokuzukuri nghĩa là đẽo một thân cây thành tượng. Giải thích về điều này, người ta cho rằng nó đến từ tín ngưỡng nguyên thủy xem chư thần thường giáng lâm và nương tựa vào một vật thể, có khi là thân cây nhất là cây quí như bạch đàn (khái niệm “linh mộc” đă có ở Nhật trước khi Phật giáo truyền đến). Lối điêu khắc này về mặt kỹ thuật và mỹ thuật c̣n có ưu điểm là giúp người tạc tượng diễn tả được những đường nét mềm mại và tinh tế hơn là trên đá hay kim loại. 

 

Tượng Phật đục trong bộng cây 

Ngoài sự bé nhỏ, tượng Phật không phải lúc nào cũng biểu lộ nét từ bi. Tượng Fudô Myôô (Bất Động Minh Vương) chẳng hạn là môt tượng với sắc mặt giận dữ. V́ người ta thường thấy chúng được đặt ở vùng Tôkyô ở miền Đông nên mới có kiểu nói “Đông Bất Động, Tây Quan Âm”. Tượng Phật ở Nhật không chỉ đoan chính, hiền hậu mà c̣n xấu xí, quái dị (mắt lé, răng nanh, thân thể ph́ nộn, da thịt đỏ cháy) và biểu lộ sự thịnh nộ. Dạng tướng này là để đối phó với ḷng ác độc vốn cũng nằm trong bản chất con người. Nhiều người cho rằng những vị thần xấu xí, hung tợn đó đă đến Nhật cùng với Mật tông và tăng Kuukai (Không Hải, 774-835) nhưng không ai giải thích được lư do tại sao người Nhật yêu chuộng họ. Chỉ có thể suy luận rằng trước khi Phật giáo đến nơi, đă có truyền thống tín ngưỡng thô sơ của người bản xứ sùng kính và sợ hăi các vị thần gieo tai ách. 

Fudô Myôô (Bất Động Minh Vương) 

Quan Âm, ngược lại, là một vị Phật tượng trưng cho từ tâm, biết nghe tiếng (âm) kêu cứu của con người mà nghĩ ra (quan, quán) cách giúp đỡ họ trong những t́nh huống khó khăn họ gặp phải. Tín ngưỡng Quan Âm (Kan.non) rất phổ biến ở Nhật nhưng phải nói là – cũng như Địa Tạng (Jizô) và Bất Động (Fudô) - Quan Âm Nhật Bản là một sự kết họp tính cứu tế, giải nạn của Quan Âm truyền thống với tính phồn thực thấy nơi Nữ thần đất nước hang động trong tín ngưỡng dân gian bản địa, tượng trưng cho người mẹ (mẫu thần). Ngoài việc cứu vớt con người khỏi “thất nạn” (bảy loại tai ương), Quan Âm Nhật Bản c̣n là vị thần xe duyên và che chở cho sản phụ nữa. Như thế, tín ngưỡng Quan Âm ở Nhật là một biến h́nh của tín ngưỡng dân gian được nh́n dưới lăng kính Phật giáo. 

Phật là h́nh tượng hay danh hiệu? 

Tuy h́nh tượng vẫn đóng vai tṛ quan trọng trong việc thờ phượng nhưng ở nơi Phật giáo Nhật Bản, ta đă thấy có khuynh hướng trừu tượng hóa và giản dị hóa cùng việc sử dụng “danh hiệu” (myôgô) như đối tượng của sự lễ bái. Có lẽ là với lư do h́nh tượng hữu hạn không thể nào diễn tả được cái vô hạn của nhà Phật (vô lượng thọ mệnh, vô lượng quang minh) cho nên những lănh tụ tôn giáo như Shinran đă trừu tượng hóa Phật thành một khái niệm. Để đối đầu với Phật giáo chính thức của nhà nước dựa trên h́nh tượng, Shinran tin rằng h́nh ảnh Phật trong tâm mỗi người mới là quan trọng và ông đă biểu hiện h́nh ảnh ấy bằng văn tự viết trên bài vị. Lư luận ấy đă được thừa kế trong thực hành bằng những người nối tiếp ông mà nổi tiếng nhất là Rennyo (Liên Như, 1415-1499), vị giáo chủ của giáo đoàn Honganji (Bản Nguyện Tự) thuộc Tịnh Độ Chân Tông. 

Người ta tự hỏi việc sử dụng danh hiệu văn tự thay cho h́nh tượng phải chăng đă nằm trong tâm thức của người Nhật tự ngh́n xưa. Họ vẫn tin rằng chư thần vốn không hề có h́nh ảnh mà chỉ mượn h́nh ảnh của vật thể mà thần đă nhập vào.

 

Bài vị dùng vào việc thờ phượng thay cho tượng Phật  

 

Thần là Phật, Phật cũng là Thần 

Đầu tiên, khi tiếp thu Phật giáo, v́ sợ chư thần sở tại không bằng ḷng mà gieo tai họa, người Nhật đă tự vỗ về nhau rằng Phật là những vị thần như chư thần sở tại nhưng chỉ có chỗ khác là đến từ nước ngoài. Dưới thời Kamakura, sự phát triển của Phật giáo cũng ảnh hưởng đến Thần đạo. Thần quan ở đền Ise (Ise Gekuu = Y Thế ngoại cung) tên là Watarai Ieyuki đă lập ra Ise shintô (Y Thế thần đạo). Lư luận của ông có tên là Shinpon Butsujaku setsu (Thần bản Phật tích thuyết). C̣n gọi là thuyết Hanhonjisuijaku (Phản bản địa thùy tích thuyết). Ư nói “Thần là chính, Phật chỉ là h́nh ảnh giả mà thần mượn tạm để hiện xuống trần gian”. Nó diễn dịch một cách trái ngược lại lư luận Honji suijaku setsu (Bản địa thùy tích thuyết) của thời Heian trước kia xem “thần Nhật Bản là Phật hay bồ tát bản địa. Phật đă mượn h́nh ảnh thần để cứu độ chúng sinh”. Tuy nhiên cả hai thuyết đều có ư xem Thần, Phật đều là một (Thần Phật đồng thể). Sự kết hợp đầy bao dung này (Thần Phật nhất bản luận) đă được duy tŕ một cách khéo léo bởi những nhà lănh đạo tinh thần trải qua nhiều thế kỷ. Một ngôi đền Thần đạo có thể được đặt cạnh một ngôi chùa (như trường hợp chùa Rinnôji đối với đền Tôshôguu ở Nikkô) và ta có thể trưng ra vô số ví dụ tương tự. Trong đền thần lại có chỗ dành để đặt khám thờ Phật và bày những tạng kinh Phật dù chúng chỉ được nhắc đến bằng những cái tên gọi đặc biệt. Và như thế, cho đến gần đây, khi nguyện cầu điều ǵ, người Nhật vẫn khấn một lúc cả Thần lẫn Phật (Kamisama! Hotokesama!). Ngay cả việc một Phật tử cầu …. thần cho ḿnh mau thành chánh quả cũng là điều được xem như thỏa đáng. Sự ḥa hợp quí giá đó đă giữ cho Nhật Bản giữ cái thế thăng bằng trong đời sống tâm linh cho đến khi những phần tử quốc gia quá khích thời Meiji dấy lên phong trào “bài Phật khí Thích” (c̣n gọi là phế Phật hủy Thích), đập chùa phá tượng để đưa đến những kết quả nguy hại khôn lường. 

*     *      * 

Phật giáo khi đến Nhật Bản đă phải thay h́nh đổi dạng để hợp với thổ ngơi của mảnh đất nó đặt chân lên. Song cũng nhờ kết hợp với tín ngưỡng dân gian nguyên thủy như thế mà đă bắt rễ được sâu xa đến tận những cổ tầng văn hóa của đảo quốc. Sự hiện diện của Phật giáo không ngừng lại ở vẻ nguy nga của những ngôi chùa và con số đông đảo tín hữu nhưng bàng bạc khắp nơi qua cách suy nghĩ và dạng thức hành dộng của từng người Nhật một. Sự ḥa nhập tinh thần Phật giáo vào tín ngưỡng dân gian Nhật Bản cũng giống như quang cảnh từng thấy ở Việt Nam, nơi những người theo đạo Phật xem việc thờ cúng ông bà tổ tiên là chuyện đương nhiên. Điều đó giải thích tại sao Phật giáo đă đồng hành với những dân tộc chấp nhận nó trong suốt quá tŕnh lịch sử của họ. Vào thế kỷ 13, ba nước Nhật, Hàn, Việt đă dựa vào Phật giáo như một thành tŕ để chống lại vó ngựa cuồng chinh của quân Mông Cổ. Cũng như trong một quá khứ không xa lắm, có những người cả đời không bước đến cửa chùa, không hề đi lễ Phật, bỗng ngày một ngày hai cảm thấy bị đụng chạm khi nghe tin người ta xúc phạm đến Phật giáo.  

 

Tokyo ngày 2 tháng 4 năm 2016

 NNT        

 

Tư liệu tham khảo: 

1)     Ama Toshimaro, 2007, Bukkyô to Nihonjin (Phật giáo và người Nhật), Chikuma Shinsho 660, Chikuma Shôbô, Tôkyô xuất bản.

2)     Gorai Shigeru, 2010, Bukkyô to Minzoku (Phật giáo và phong tục dân gian), Kadokawa Bunko 1633, Kadokawa, Tôkyô xuất bản.

3)     Shimizu Masayuki, 2014, Nihon Shisô Zenshi (Lịch sử tư tưởng Nhật Bản), Chikuma Shinsho 1099, Chikuma Shôbô, Tôkyô, xuất bản. 

4)     Yamaori Tetsuo, 1993, Bukkyô minzokugaku (Phật giáo dân tục học), Kôdansha Gakujutsu shinsho, Kôdansha, Tôkyô, xuất bản, ấn bản lần thứ 29 (2013).

5)     Nguyễn Nam Trân, 2011, Tổng Quan Lịch Sử Văn Học Nhật Bản, Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội, Việt Nam.

6)     Nguyễn Nam Trân, 2013, Giáo Tŕnh Lịch Sử Nhật Bản I & II (bản thảo).

 

[ Xem Bản tiếng Pháp ]

 

 

 

* Nguyễn Nam Trân :

Một trong những bút hiệu của Đào Hữu Dũng, sinh năm 1945 gần Đà Lạt. Nguyên quán Hương Sơn, Hà Tĩnh. Theo học Chu Văn An (1960~1963) và Đại Học Sư Phạm Sài G̣n trước khi đến Nhật năm 1965. Tốt nghiệp Đại Học Đông Kinh (University of Tokyo) và Đại Học Paris (Pantheon-Sorbonne). Tiến sĩ khoa học truyền thông. Giáo sư đại học. Hiện sống ở Tokyo và Paris. E-mail: dhdungjp@yahoo.com

.........................

® "Khi phát hành lại bài viết của trang này cần phải có sự đồng ư của tác giả (dhdungjp@yahoo.com)
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com