Seib v mấy quả bầu

(Seib to hytan, 1913)

                               

Nguyn tc: Shiga Naoya (1883-1971)

Dịch: Nguyễn Nam Trn

Shiga Naoya thời trẻ

 

 

Đi hng về tc giả v tc phẩm: 

Shiga Naoya sinh năm 1883 ở Ishinomaki (gần Sendai) miền đng bắc nước Nhật, xuất thn từ giai cấp sĩ tộc (gia đnh gốc vũ sĩ) nhưng chuyển sang lm kỹ nghệ. V anh cả mất sớm, ng được người ng đem về nui nấng đặc biệt. ng cụ ny đ rn cập ng theo một nền gio dục truyền thống v l người Shiga knh trọng đặc biệt. Năm 1895, lc 12 tuổi, mẹ mất, ng c b mẹ kế, một người ng cũng rất yu thương. Tuy nhin, thời trẻ đ được đnh dấu bằng một số xung đột với người chung quanh. Năm 1900, mới 17 tuổi, ng đ tiếp xc nh tư tưởng Cơ Đốc Gio Uchimura Kanz[1], rồi lại tch ra. Qua vụ mỏ đồng Oshio[2], 1901, ng cn bất ha với cả cha mnh. Chnh tnh cảm tn gio đ đnh thức lương tm của ng, lm cho ng thng cảm với nỗi thống khổ của người ngho. Bị cha cấm khng cho đi quan st mỏ đồng để thấy tận mắt thực tế (cha ng khng muốn mất lng chủ mỏ, một người quen) ng cam chịu nhưng trong lng khng phục. Mối bất ha giữa hai cha con sẽ l cảm hứng cho nhiều tc phẩm về sau.

Truyện ngắn đầu tay của ng l Na no hana to musume C b v hoa cải dầu, in lần đầu tin vo năm 1920 nhưng đ dược viết từ lc ng cn đi học. Cu chuyện nhẹ nhng như trong truyện thần tin ny chịu ảnh hưởng lối viết của Andersen , tc giả ng yu thch. Về sau ta sẽ thấy ng viết rất nhiều truyện ngắn về đề ti động vật (ch con, ếch nhi, chim c, chim bch thiệt, g nước, bồ cu rừng, chim uyn ương) v thực vật (hoa bạch đằng, quả bầu).

Những đoản thin viết ra trong giai đoạn đầu đời văn của Shiga như Abashiri made (1910) Tận miền Abashiri, tsu Junkichi (Đại Tn, Thuận Ct) (tn nhn vật) Anh chng tsu Junkichi, Seigiha Kẻ theo chnh nghĩa (1912) Seib no Hytan Seib v mấy quả bầu (1913) l những tc phẩm hiện thực viết với bố cục hết sức vn kho của ng.

Tuy nhin, tc phẩm được xem như ci mốc lớn trong văn nghiệp Shiga Naoya l trường thin tiểu thuyết Anya Kro Đi trong bng tối (1921-23). Truyện di nầy đ lấy nguồn cảm hứng từ Tokit Kensaku (tn nhn vật), một tc phẩm cũng do ng viết c tnh chất shi-shsetsu (tiểu thuyết tự thuật) ni về sự ha giải giữa cha v con. Tuy nhin Shiga đ gạt ci m-tp sống thực đ ra khỏi truyện v dng hư cấu để khai triển n thnh một truyện di. ng đ mất gần 20 năm mới viết xong.

Shiga Naoya l một thnh vin quan trọng của Shirakaba (Cy bạch dương), văn đon do một nhm tr thức, nghệ sĩ tn học chủ trương tạp ch cng tn thnh lập, theo chủ nghĩa l tưởng v nhn đạo. Họ đ chi phối văn đn Nhật Bản trong những năm cuối Meiji đầu Taish (thập nin 1910). Về nghệ thuật, cc thnh vin Shirakaba cũng l những người đ du nhập trường phi ấn tượng của phương Ty vo đất Nhật.

Đng tiếc l cho đến năm 1971 l lc qua đời, trong gần 35 năm trời, khng hiểu v sao Shiga Naoya hầu như khng chịu viết lch g nữa. D vậy, ng vẫn l một tn tuổi lớn trn văn đn cận đại m những hồi ức tinh tế, su sắc nhưng cũng đầy lng nhn i của ng l dấu ấn của một thin ti. Người ta xem truyện của ng tựa hồ những đoạn phim ngắn, những tia chớp nhng ln trn bầu trời đm. Chng giống những vần thơ haiku v đ ghi lại được những khoảnh khắc đậm mu Thiền trong đời con người. Chả thế m những nh văn tn tuổi từ Sseki đến Akutagawa v Kawabata đều ca tụng chẳng tiếc lời lối viết truyện khng cốt truyện nhưng gy gọn v thm thy của ng.

Cu chuyện về mấy quả bầu dưới đy, một lần nữa, ni ln sự xung đột giữa hai thế hệ cũng như giữa ci chủ thể tự do kiểu Ty phương mới khm ph được v những rng buộc của x hội truyền thống thời Meiji, chủ đề quen thuộc của văn chương Shiga. Theo lời tc giả trong tập hồi k Ssaku yodan (Sng tc dư đm), ng cho biết đ nghe người ta kể một cu chuyện tương tự về những quả bầu trong một chuyến xe lửa từ thnh phố Onomichi (gần Hiroshima) xuống Shikoku v lấy hứng từ đ để viết đoản thin ny như phản ứng gin tiếp của ng chống lại sự ngăn cấm của cha mnh trước thch theo đi văn nghiệp của cậu con trai.

 

 

 

Xưa kia Seib say m những quả bầu .... 

Đy l cu chuyện về một cậu b tn Seib v những quả bầu của cậu. Từ khi c sự cố xảy ra th duyn nợ giữa Seib v mấy quả bầu đ đoạn la. Nhưng chẳng bao lu sau, Seib tm ra được một vật khc thế chn chỗ mấy quả bầu. Đ l việc vẽ tranh. Nếu xưa kia Seib say m những quả bầu thế no th nay cậu lại say m những bức tranh thế ấy ....

Cha mẹ của Seib đều biết nhiều lần cậu b đi mua bầu mang về. Cậu c t nhất mươi quả cn nguyn vỏ gi khoảng từ ba bốn sen đến 15 sen[3]. Cậu ta đ một mnh kho lo cắt ngang nm bầu v rt hết hạt từ bn trong ra. Cậu cũng tự tay chế nt bấc cho quả bầu. Trước tin, cậu dng b tr để tẩy mi hi hm rồi xẻn chỗ rượu sake cha mnh uống cn thừa qua một bn, sau đ tận lực đnh bng quả bầu thật nhiều lần.

Seib khng cn ch tm vo ci g ngoi mấy quả bầu. Một hm cậu đang đi trn con đường ven biển v dĩ nhin tm tr đang chm đắm vo chuyện bầu b, bất đồ c một hnh ảnh đập vo mắt cậu. Cậu giật bắn người. Th ra đ l ci đầu hi của một ng gi mới vừa phng ra khỏi một trong những qun nhậu sắp hng di dọc theo con đường đu lưng với bi biển. N lm Seib ngỡ rằng đ l một quả bầu. Cậu tấm tắc trong bụng: Bầu g sao m đẹp qu thể! v trong một chốc, thẫn thờ như người mất hồn. Đến khi định thần lại, cậu cũng ngạc nhin về thi độ vừa qua của mnh. Cn ng gi kia th đ ngc ngắc ci đầu ln nước thật đẹp của ng ta v đi khuất vo trong xm bn kia đường. Seib cảm thấy khoi ch lạ lng, một mnh cất tiếng cười ha hả. Cậu khng ti no nhịn được. Đi hết nửa con phố m cơn buồn cười của cậu vẫn chưa ngui.

Bởi v qu đỗi m bầu như thế cho nn mỗi khi ra phố, đi ngang qua mấy cửa tiệm, từ tiệm bun đồ cổ, tiệm hoa quả, tiệm đồ đồng nt, tiệm bnh tri, đồ kh hay ngay tiệm chuyn mn bn bầu, hễ thấy nơi đu lủng lẳng mấy quả ấy l y như rằng Seib phải đứng lại trước đ v chong mắt nhn.

Seib mới 12 tuổi v cn đi trường tiểu học. Khi học xong về nh, cậu khng đi chơi cng đm trẻ con trang lứa m thường một mnh thả bộ xuống phố để ngắm mấy quả bầu. Tối đến, về nh, cậu khonh chn ngồi xếp bằng trong một gc phng khch v ra tay gia cng mấy quả bầu. Xong xui, cậu mới lấy chỗ rượu sake thừa của bố đổ vo trong đ rồi dng khăn vải bọc chung quanh thn bầu v bỏ vo trong hộp sắt ty. Cậu lần lượt ủ chng dưới chn kotatsu[4] rồi mới đi ngủ. Sng hm sau khi thức dậy, cậu mở hộp ấy ra xem ngay. Khắp thn bầu đ đẫm ướt mồ hi. Seib ngắm đi ngắm lại m khng biết chn. Thế rồi cậu cẩn thận thắt giy vo thn bầu v đem treo chng dưới mi hin để hong cho kh, sau đ mới cắp sch đi học.

Vng Seib sinh sống l đất bun bn, c cả bến neo thuyền. Tuy đ được nng ln cấp thnh phố nhưng n tương đối t đất, chỉ cần hai mươi pht tản bộ l đủ đi trọn con đường lớn chạy dọc theo thị trấn di v hẹp đ. V vậy, d nơi đy c lắm tiệm bn bầu đi nữa, đối với một người đi xem bầu hầu như mỗi ngy cỡ Seib th c lẽ cậu đ xem tất cả, khng cn st một quả no.

Seib khng để tm đến những quả bầu xưa, đ hon thnh đu. Cậu chỉ lưu đến những quả bầu chưa xoi lỗ v nguyn cả vỏ. Hơn thế, những quả bầu Seib c trong tay hầu hết l những quả bầu bnh thưng, nghĩa l hnh th tương đối khng c g đặc biệt.

Một ch thợ mộc bạn của bố cậu, hm ấy dến nh chơi. Thấy ở bn cạnh, Seib đang mi miết đnh bng mấy quả bầu, ng ta mới ln tiếng:

- Ti thấy bọn trẻ con như chu đy, khi chơi bầu chỉ thch loại bầu lng nhng thế ny thi[5].

Bố cậu nhn con ngao ngn v đp:

- Ấy, cn con nt con ni m cứ m mải chăm cht ba ci quả bầu.

Khch ni tiếp:

- Sei ny! Sao chu chơi chi mấy quả bầu khng c g đng hấp dẫn cả vậy. Thử mua mấy quả hnh th l lạ cht coi!

Thế nhưng Seib chỉ trả lời:

- Thưa khng ạ, chu chỉ thch loại ny thi.

V cậu ngừng ở đ.

Cu chuyện giữa ng bố Seib v khch tiếp tục triển khai chung quanh đề ti quả bầu. ng bố ln tiếng:

- Ny, năm nay nhn kỳ triển lm nng sản ma xun, người ta c đem Quả bầu Bakin[6] đến tham dự đấy. Ch khng thấy n l một loại quả xuất sắc hay sao?

- Vng, sao m n to thế!

- Chẳng những to m cn di nữa cơ!

Nghe mấy mẩu đối thoại kiểu đ, Seib chỉ cười thầm trong bụng. Đng l vo lc ấy người ta c bn tn xn xao về Quả bầu Bakin thực, nhưng cậu chỉ gh mắt xem qua ...bởi lẽ cậu chẳng hề biết ci ng Bakin đ l ai, lại thấy ngay rằng quả bầu kia chả phải l một mn hng đng kể. Cậu đ rời chỗ triển lm ấy ngay sau đ.

Cậu ni chen vo hai người:

-  Con th khng thấy quả bầu Bakin c g hay ho. Chỉ được ci to xc.

Nghe tới đấy, ng bố của cậu trn xoe đi mắt v nổi ngay cơn thịnh nộ:

-  Sao hở? Mầy biết g m ni! C cm mồm ngay khng?

Seib chỉ im lặng, khng đp. 

Một hm Seib đang dạo bước trong một con hẻm, ở một nơi  khng mấy quen thuộc, cậu thấy trước một cửa tiệm đ đng cửa nghỉ bun, một b cụ đang by ln quầy bn ngoi mấy quả hồng kh v cam qut để bn. Đằng sau lưng b, trn tấm liếp cửa, chỉ c khoảng hai mươi quả bầu treo lủng lắng. Khm ph ra chng, cậu nhanh nhẩu:

- B ơi, cho chu xem một t nh!

Cậu tiến lại gần v kiểm tra từng quả bầu một. Trong đm đ c một quả chỉ cao khoảng 15 cm, nếu nhn thong qua th n hon ton khng c g đặc biệt nhưng l một quả bầu cực qu, đủ lm cho Seib sướng rơn.

Nhn n, tim Seib rộn rng trong lồng ngực. Cậu dọ hỏi:

-  Quả bầu ny, b lấy bao nhiu ạ?

-  Chu cn b, b để rẻ cho, 10 sen thi.

Nghe thế, Seib nn thở, bảo ngay:

-  Nếu vậy, nhất quyết đừng bn cho ai khc hết, b nh. Chu đem tiền đến ngay!

Ni xong, Seib vội vng chạy về nh. Chẳng bao lu sau, mặt đỏ ke ke, hơi thở hổn hển, cậu đ quy lại chỗ cũ. Nhận lấy quả bầu xong, cậu tất tả chạy về.

Kể từ ngy đ, cậu v quả bầu khng rời nhau nửa bước. Cậu đem cả n ln trường. Thậm ch c lc cậu cn đặt n dưới bn để đnh bng ngay giữa giờ học. Việc ny đ bị thầy gio chủ nhiệm bắt gặp. Gay nữa l nhằm giờ Đức Dục nn ng lại cn nổi giận hơn một bậc.

ng gio l người tỉnh khc được bổ đến lm việc ở đy cho nn ng hon ton khng c cht hứng th với ci tập qun chơi bầu hay những th vui khc của dn địa phương ny. ng l một người đn ng chỉ thch mỗi Vũ sĩ đạo cho nn khi gnh ht của Kumoemon[7] tới diễn trong một rạp nằm giữa khu vực mới khai ph nn khng đủ an ninh, nơi ngy thường ng vẫn ngn, ngay cả đi ngang qua cũng khng dm, nhưng gnh ny đến, c bốn buổi ht th ng đ đến xem hết ba. V vậy, khi cho học tr tập thể dục ngoi sn vận động, chng n c ht những bi trong tuồng đi nữa, ng cũng khng đến nổi cu kỉnh. Thế m khi xảy ra sự cố về quả bầu của Seib, ng đ giận run lắp bắp. Đến độ ng đ phn lun những cu như :Nhất quyết ci thằng ny rồi sẽ chẳng ra g!. ng chụp ngay ci quả bầu đ lm ng phải h ht mỏi cổ v tịch thu n liền tại chỗ. Seib c muốn khc cũng khng thnh tiếng.

Mặt my ti mt, cậu về đến nh xong l cho chn vo trong kotatsu ngồi thẫn thờ.

Lc đ, ng gio của cậu mang theo ci đy đựng sch bn người,  tm tới nh để gặp cha Seib. Bố của cậu đang c việc bận nn vắng nh.

-  Việc xảy ra như thế ny, cc bc phải hon ton chịu trch nhiệm v phải giải quyết ngay từ trong nh!

ng gio ni như tt nước vo mặt b mẹ Seib. B chỉ biết sợ hi đứng nghe.

Seib đm ra lo sợ khi thấy ng gio cố chấp muốn đi tới cng. Mi run ln, cậu khp np thu hnh trong một gc phng. Ngay sau lưng ng gio v trn một ci cột, c treo đầy những quả bầu đ gia cng xong. Liệu ng ta c thấy khng no, coi chừng ng ấy thấy chng mất ! Seib cứ lo nơm nớp.

Sau khi đ mắng mỏ đ đời, ng gio bỏ ra về m khng để l bn cạnh c những quả bầu đang treo. Seib thở pho. B mẹ th o ln khc v khng ngừng xỉ vả cậu bằng những cu khng đầu khng đui.

Một lt sau, bố Seib từ sở lm trở về nh. Sau khi nghe kể xong mọi việc, ng thnh lnh tiến st Seib rồi tm lấy cậu ta v đnh như mưa bấc. Lần ny tai Seib cũng lại nghe được những cu chửi bới kiểu Ci thằng ny tương lai rồi sẽ chẳng ra g!, Những đứa như my phải ct khỏi nh tao ngay!.

Bố của Seib bắt gặp mấy quả bầu đ kh đang treo trn cột. ng ta bn xch ba tạ ra, đập vỡ nt từng ci một. Seib mặt ti khng cn hột mu, chỉ biết lặng trng.

Cn ng gio th xem quả bầu ng ta vừa tịch thu của Seib như một vật gớm ghiếc cần phải vứt bỏ, mới tống khứ n cho lo gi gip việc vặt trong trường. Lo đem quả bầu kh đ về, treo ln ci cột trong căn phng nhỏ b m đầy bồ hng của mnh.

Độ hai thng sau, lo ta hơi tng tiền một t bn đem quả bầu kh kia ra với định bn được bao nhiu th hay tới đ. Lo xch n đến tiệm bun bn đồ cổ ngoạn trong xm nhờ họ xem.

Người bn đồ cổ xăm xoi ci bầu một lc xong, đẩy n trước mặt lo gi, lạnh lng ni:

- Chịu lấy năm Yen th ti mua.

Lo gip việc kinh ngạc. Nhưng vốn tinh ranh, lo lm bộ tỉnh bơ, trả lời:

-Năm Yen ai m bn!

Anh chng bn đồ cổ tức tốc tăng gi ln mười Yen nhưng lo gi vẫn khng đồng .

Rốt cục họ ngả gi năm mươi Yen v anh chng bn đồ cổ trở thnh  chủ nhn quả bầu. Lo gi mừng khấp khởi v nhờ quả bầu từ tay ng gio, lo được cho khng một mn tiền ngang với bốn thng lương. Thế nhưng trước mặt ng gio lẫn Seib, cho đến pht cuối, lo vẫn che dấu niềm hạnh phc, lm vẻ mặt tỉnh tuồng như chẳng c chuyện g xảy ra. Thnh thử quả bầu sau đ tri giạt về đu, chẳng ai m biết được.

C điều ngay cả lo gi gip việc tinh ranh kia cũng khng thể tưởng tượng nỗi l anh chng bn đồ cổ đ nhượng lại quả bầu đ cho một tay ph ho trong vng với ci gi hết sức hời l su trăm Yen.

Ci thằng ny tương lai rồi sẽ chẳng ra g!             

..By giờ, Seib đang say m vẽ tranh. Lc lm được chuyện ny rồi th ci lng on hận của cậu đối với ng gio cũng như lng on hận đối với người cha đ đang tm dng ba tạ đập vỡ trn mười quả bầu yu qu của mnh khng cn c nữa. 

Thế nhưng, cha của Seib lại sắp sửa mở miệng qut mắng đứa con trai v ci tội dm m tranh. 

Dịch xong ngy 9 thng 5 năm 2016

NNT

 

Tư liệu tham khảo: 

1)    Shiga Naoya, Seib to hytan, 1967, trang 150 đến 154 trong Tuyển tập văn học Nhật Bản (Nihon Bungaku Zenshuu) quyển 22 về Shiga Naoya, do Chu Kron chọn lọc v xuất bản,Tky. Nguyn tc Nhật ngữ.

2)    Lane Dunlop, Seib and his gourds, trong The Paper Door and Other Stories (Paperback), 1987, Charles Tuttle Co. Ltd, Tokyo (1992), Columbia Unniversity Press, USA, 2001. Bản tham chiếu.

3)    Nguyễn Nam Trn, 2011, Tổng Quan Văn Học Sử Nhật Bản, Nxb Gio dục, H Nội (Chương ni về Akutagawa v Shiga).

4)    Hnh ảnh mượn từ Internet.


 

[1] Uchimura Kanz, 1861-1930, chủ trương theo đạo Ki-T nhưng khng cần c gio hội. Chống chiến tranh Nhật-Nga. Năm 1907, Shiga Naoya chia tay với Uchimura.

[2] Chất độc mỏ đồng Ashio nhiễm nước sng Watarase gy tai họa cho nng dn l một vụ n lớn nhất thời Meiji, nguyn đơn nhờ cả thin hong can thiệp. Giới tr thức Nhật Bản thời đ rất xc động. Cha của Shiga ủng hộ ti phiệt Furukawa tức giới chủ, tranh luận với ng v do đ, cha con đ bất ha trong một thời gian di.

[3] Đơn vị tiền tệ tương đuơng 1/100 Yen vo thời cận đại.

[4] L sưởi đặt dưới lng bn thấp v ăn chm xuống sn nh, trn phủ đệm mỏng để giữ hơi ấm.

[5] Từ đy trở đi, những đoạn đối thoại đều được viết theo phương ngữ vng biển nội địa Nhật Bản, sn khấu của cu chuyện. Khng thể dịch sang tiếng nước ngoi.

[6] Bakin tức Takizawa Bakin (1767-1848), một tiểu thuyết gia thể loại văn học đại chng thời Edo như Hakkenden (Bt Khuyển Truyện) v l người m bố của Shiga Naoya rất knh trọng trong khi chnh ng chỉ đnh gi Bakin như một nh văn tầm thường. Trong Ssaku Yodan (Sng tc dư đm) Shiga cho biết l đ tạo ra cu chuyện về quả bầu Bakin để ni khy người cha v bố ng coi thường văn ti con trai mnh.

[7] Tn hiệu của kp ht Okamoto Minekichi ( 1873-1916), người snh lối ht gọi l Naniwabushi (Lng hoa tiết). Thường diễn những tuồng d sử như Bốn mươi bảy người samurai bo th cho chủ ca ngợi lun l đạo đức của tầng lớp vũ sĩ.

 

 

 

 


* Nguyễn Nam Trn :

Một trong những bt hiệu của Đo Hữu Dũng, sinh năm 1945 gần Đ Lạt. Nguyn qun Hương Sơn, H Tĩnh. Theo học Chu Văn An (1960~1963) v Đại Học Sư Phạm Si Gn trước khi đến Nhật năm 1965. Tốt nghiệp Đại Học Đng Kinh (University of Tokyo) v Đại Học Paris (Pantheon-Sorbonne). Tiến sĩ khoa học truyền thng. Gio sư đại học. Hiện sống ở Tokyo v Paris. E-mail: dhdungjp@yahoo.com

.........................

"Khi pht hnh lại bi viết của trang ny cần phải c sự đồng của tc giả (dhdungjp@yahoo.com)
v ghi r nguồn lấy từ www.erct.com