TADANORI   ( Trung Độ )

Nguyn tc: Zeami Motokiyo

Dịch: Nguyễn Nam Trn

 

Lược truyện:

Xưa c một người hầu việc trong phủ của Fujiwara no Shunzei (1114-1204), thi ho v cũng l bầy ti được Thin hong chỉ định soạn tuyển tập Senzaishuu (Thin tải tập = Tập thơ nghn năm, 1187). Shunzei, chủ của ng ta, lc đ đ chết v ng cũng xuống tc đi tu (1). Vo một ngy xun, ng quyết định đi thăm một vi địa điểm ở miền Ty Nhật Bản m mnh chưa c dịp đặt chn. Thế rồi,  từ gi Kyto, ng ln đường cng với vi nh sư thp tng. Khi gh qua bi biển Suma (Ty Nam Kobe by giờ) một địa danh nổi tiếng trong văn chương cổ điển ng thấy c c một cy anh đo dại. Chợt một lo gi hiện ra trước mặt. ng lo đến trước cy ấy, hiến hoa để cầu nguyện cho vong linh của một người no đ. Thấy thế, nh sư mới gợi chuyện. Nhn v chiều đang xuống nhanh, ng bn hỏi lo gi xem c thể cho mấy người lỡ độ đường trọ qua đm được khng th lo bn đọc cho nghe một cu thơ của Taira no Tadanori (Bnh, Trung Độ, 1144-1184), một vị tướng trong binh đon Heike, rồi khuyn ng hy tạm qua đm dưới gốc cy anh đo dại. Lo gi cn ni thm l mnh muốn nhờ ng lm php sự để an ủi cho cy hoa anh đo v n được xem như tấm bia đnh dấu mộ phần của tướng Tadanori. Khi nh sư đ chấp thuận lm lễ cầu siu cho cy hoa theo nguyện vọng của mnh, lo gi tỏ ra sung sướng rồi khuất dạng đằng sau vm hoa. 

Đm hm đ, khi đang nằm ngủ dưới gốc cy, nh sư thấy vong hồn của Tadanori hiện ra trong giấc mơ. Vị tướng than thở rằng c một bi thơ mnh viết tuy được thi ho Shunzei tuyển đăng vo thi tập Senzai-shuu nhưng n bị xếp vo mục thơ v danh (yomibito-shirazu) nn ng yu cầu nh sư nhắn với Fujiwara no Teika (1162-1241), con trai Shunzei v cũng l một nh thơ lỗi lạc, để ng ấy c thể đnh chnh cho cng chng biết bi đ l thơ của Tadanori. Sau khi đ diễn lại những giy pht cuối cng cuộc đời chiến sĩ trong trận Ichi-no-tani (1184), vong hồn bn quay lại chỗ nằm dưới gốc cy v xin nh sư hy lm lễ cầu siu cho mnh. 

Đặc điểm của vở tuồng: 

Chức quan tứ phẩm Tả trung tướng Taira no Tadanori, vai chnh của vở, l một v tướng cuối thời Heian, nổi tiếng dũng cảm v được knh trọng. Ngoi ra, ng cn l một nh thơ ti ba. Tm lại, đ l một nhn vật văn v song ton, khả i, với hai khun mặt khc nhau: nh thơ v v tướng. Lc ấy, cnh Heike của gia đnh ng đang đại bại trước phe Genji v vị v tướng kim nh thơ của chng ta cuối cng cũng đ bỏ mnh trong trận giao tranh c tnh quyết định ở thung lũng Ichi-no-tani.

Tadanori rất yu thơ Waka v chủ đề của vở tuồng ny l sự gắn b của một con người đối với thi ca, n đ gip ng vượt qua cnh cửa ngăn cch cuộc đời ny với cuộc đời sau. D cho thơ của Tadanori  được chọn đăng vo Senzai-shuu, tập thơ soạn theo sắc chiếu của Thin hong nhưng ng lại khng được nu tn chỉ v gia đnh ng l những kẻ chiến bại v trở thnh kẻ địch của triều đnh (triều địch, chteki). Nay hồn ma Tadanori hiện ra trong giấc mộng của nh sư vn du cũng l người từng gip việc cho Fujiwara no Shunzei. ng đ nhờ nh sư chuyển đến Teika con trai thi ho - lng mong ước được phục hồi danh dự.

Ci đẹp của vở N Tadanori nằm ở chỗ n đ lột tả được niềm đam m bỏng chy của vị tướng lnh / thi nhn đối với thơ. Vở tuồng chủ yếu dựa trn một cu thơ của Tadanori ni về hoa anh đo. Tuồng đ m tả được một cch sống động đam m đ trong một khung cảnh huyền ảo, đầy chất thơ. Nhn v n cũng gợi ln cả những cảnh tượng chiến đấu nn khn giả đồng thời c thể sống lại trong bầu khng kh thời đại Genpei tranh hng (tranh ginh quyền lực giữa Genji v Heike) m Tadanori đ sống, cũng như nhập hồn mnh vo trong giấc mộng của nh sư vn du. Đ l những l do đ khiến cho tc phẩm ny được xem như c gi trị vượt khng gian v thời gian. 

Thng tin cơ sở về tc phẩm: 

Lưu phi: Ngũ lưu (5 trường phi chnh) đều diễn.Bản cổ c tn l Satsuma no kami (Quan trấn thủ vng Satsuma), một chức tước khc của Tadanori.

Lớp diễn: lớp 2. N A-tu-la (v tướng)

Soạn giả: Zeami Motokiyo.

Xuất điển: Truyện Heike (Heike Monogatari) chương 9.

Cảnh: Bi biển Suma trong tỉnh Settsu (nay gần Kobe). 

Phối vai: 

Maejite: Lo gi.

Nochijite: Hồn ma Taira no Tadanori.

Waki: Nh sư vn du (nguyn l người gip việc cho thi ho Fujiwara no Shunzei..

Wakizure: Tăng nhn thp tng nh sư ( 2, 3 người). 

Ai-Kygen: người đn ng trn bi (ura no toko). 

Mặt nạ: 

Maejite: Waraij, Asakuraj, Sankj (tức l những mặt nạ người gi quen thuộc).

Nochijite: Chuuj, Imawaka (cc mặt nạ đn ng trẻ hay trung nin).

Mặt nạ Chuuj th my hơi nhu một cht, sắc mặt trắng (như một cng tử con nh qu tộc). Theo sử sch, Tadanori chết lc đ 40 tuổi nhưng trong tuồng N th vai ny lại l một người trẻ. 

Trang phục (lược thuật): 

Maejite: Đội J-kami (tc mượn dng cho người gi), mặc mizugoromo (kimono bnh thường v chỉ di đến đầu gối), thắt koshi-obi (giải lưng) giắt quạt, cầm gậy v một nhnh l.

Nochijite: Trm kuro-tare (tc giả mu đen bung xuống vai), đội nashi-ushi eboshi (một loại mũ cao mu đen c thắt giải giy trắng), mặc hitoe-happi (o khoc ngắn v đơn kiểu nh cha, o bn trn kiểu chken, quần vy hakama ống rộng (guchi) trắng hay nhuộm mu, thắt giải lưng (koshi-obi), giắt quạt, đeo kiếm v mang cung c km mấy mảnh giấy (chắc để lm thơ, NNT).

Waki: Đội mo sumi-bshi c gc cạnh dnh cho nh sư, o mizugoromo, thắt lưng koshi-obi, giắt quạt, tay cầm chuỗi bồ đề.

Wakizure: tương tự như Waki.

Ai-kygen: Mặc o quần trn dưới nguyn một bộ kiểu của vai kygen (kygen kamishimo).

Cảnh 1 (Maeba): Bi biển Suma trong xứ Settsu, bn gốc cy anh đo tn l Wakaki no sakura, một ngy ma xun vo buổi chiều.

Cảnh 2 (Nochiba): Cng một chỗ nhưng ban đm. 

Thời lượng: khoảng 1h40. 

Để tiện theo di, bản tuồng sẽ được phn thnh 7 tiểu đoạn ABCDEFG. Những đoạn chen giữa hai dấu hoa thị * chỉ được dng ở một số lưu phi.

 

Văn bản (với lời giải thch in nghing)

 

A) Đon lữ hnh gh bi Suma: 

C một người từng gip việc trong phủ thi ho Fujiwara no Shunzei (2) nhưng nay ng đ xuất gia. ng bn cng vi tăng nhn đi một chuyến về miền Ty thăm viếng cc thắng cảnh mnh chưa c dịp đến. Trn đường, ng gh qua bi biển Suma v thấy c một cy anh đo hoang d hiện ra trước mắt đon người.  

Sư vn du / cc sư thp tng: Một người đ lnh xa cuộc đời đầy ưu tư như ta th c mng g việc thưởng hoa. Đ lnh cuộc đời rồi, ta khng cn bị vẻ đẹp của hoa kia quyến rũ. Giờ đy lạnh lng với những lạc th trần gian, dẫu vầng trăng kia c bị my che đi nữa, ta cũng chẳng bận lng (3).

Sư vn du: Ti từng gip việc trong phủ ngi Shunzei nhưng từ khi chủ nhn tạ thế, ti đ xuất gia. V chưa từng đặt chn ln phần đất miền Ty (4), ti quyết định đi thăm cho biết.

(Michiyuki-bun =Văn tả cảnh đi đường) Chng ti nhắm hướng ly cung Toba ở pha nam kinh thnh m tiến bước v nay đ qua khỏi Yamazaki, nơi gip giới Kyto.

*Cc sư / hay chỉ c sư vn du*: D Sekido no yado (Quan Hộ) tiếng l nơi c nh trọ cạnh cửa ải (5) nhưng chng ti sẽ khng qua đm m vẫn tiếp tục cuộc hnh trnh.Thật vậy, chng ti t c dịp dừng chn v ngủ lại trong suốt chuyến đi ny. Về phần ti, v mang tm sự qu đau thương nn khng cn muốn dnh lu tới ci đời nhơ bẩn ny nữa. Giờ đy, chng ta hy vượt sng Akutagawa (6), vẹt những bụi tre ci trn cnh đồng Inano m tiến bước.

Sư vn du / Cc sư: Ao Koya phản chiếu nh trăng thật đẹp, nước trong leo lẻo thấy tận đy. C tiếng gi thổi qua lau lch...

Cc sư: Khi tiếng gi luồn qua lau lch...

Sư vn du / Cc sư: ...vọng vo bn tai th những nỗi sầu đời cũng theo cnh cửa đ m vo cho d ti đ muốn trnh cuộc đời. Vượt qua ngọn ni Arima v cnh đồng Inano (7) m lng của người xuất gia vẫn cn bị quấy rầy bởi cuộc đời đầy cay đắng. Trong tp lều tạm bợ dnh cho khch đi đường, chng ti đ bị ko ra khỏi giấc ngủ vật vờ v tiếng chung cha Shitennoji (Tứ Thin Vương Tự) ở Naniwa (saka) từ xa vẳng đến bn tai. Chng ti đ rời Naniwa v tiến về khu đầm cạn Naruogata. Ny nhn xem, ngoi khơi xa c những chiếc thuyền con đang lnh đnh, ngoi khơi xa c những chiếc thuyền con đang lnh đnh! (8)

Sư vn du: V chng ta nhanh chn bước, nn giờ đy đ đến được bi Suma (9) trong xứ Settsu. C một cy anh đo mọc trn ghềnh cạnh bi. C thể đy l cy Wakaki no sakura (10) nổi tiếng. Chng mnh nn nghỉ chn nhn n một cht nh?

Cc sư: Phải rồi, mnh gh lại đấy đi.. 

B) Lo gi xuất hiện v cng hoa cho cy anh đo: 

Một lo gi tiến đến bn cạnh cy anh đo nơi cc nh sư vừa gh  xem. ng lo cng hoa cho cy v khấn khứa trước mặt n. 

Lo gi: Thực vậy, muốn sống ở đời m ti chẳng biết lo thn để đến nỗi phải lm những cng việc nặng nhọc để đắp đổi qua ngy. Hm no khng mc nước triều th cũng phải ln ni kiếm củi để rang rong kh thnh muối.Ti khng c cả thời giờ để vắt hay hong kh quần o ướt. Cứ phải mặc nguyn như thế m tiếp tục chạy ngược chạy xui, hết ln ni lại xuống biển. Đ l cuộc sống hằng ngy của ti trong thn Suma ny.

Ti thường nghe dn chi ơi ới v tiếng lũ chim c cau (chidori) gọi đn mơ hồ vọng đến từ xa.

Xưa nay, bi Suma vốn nổi tiếng vắng vẻ đu hiu. (Giống như cu thơ xưa của Ariwara no Yukihira (Tại Nguyn Hnh Bnh, 818-893) : Nếu ai c hỏi ta. Xin ni ở Suma. Ta sống đời c quạnh. Rang muối bao ngy qua. Nước triều ha nước mắt. Tay o chửa kh l. (11) Những điều bi thơ nhắc tới đều c thật. Thuyền cu, khi rang (rong biển) để lấy muối, tiếng gi thổi qua những rặng tng...ở đy tất cả đều tịch liu quạnh quẽ.

*Trn bi Suma lại c một cy anh đo nằm dưới bng ni. Cy được xem như vật để đnh dấu ngi mộ của ai đ. Lc ny l đang ở giữa ma hoa. Tuy lo đy chỉ l một người khch qua đường nhưng để đnh dấu ci duyn của lần gặp gỡ đầu tin nn d đ đi ngang n trn đường ln ni lm lễ, ti cũng vừa quay lại chốn ny. Xin php gp thm một cnh anh đo vo trong b hoa của mnh để cng dường cho cy, xong mới về nh. Cng kiến xong, ti sẽ về nh.*    

C) Nh sư vn du ni chuyện với lo gi: 

Nh sư vn du trao đổi cu chuyện với lo gi. 

Sư vn du: Cho, lo trượng, c phải ng từ trn ni xuồng?

Lo gi: Vng, ti l người lm muối sống ven bi Suma.

Sư vn du: Người lm muối phải sống trn bi biển chứ! Thấy ng đi ln ni, ti tưởng ng l một lo tiều.

Lo gi: *ng lầm rồi đ ạ!* Khng lẽ một người lm muối chỉ mc nước triều m khng biết phải đem n rang kh hay sao?

Sư vn du: Ừ nhỉ! ng ni đng qu. Khi ng rang muối, buổi chiều thấy c khi bốc ln...

Lo gi: ...v ti ln ni kiếm củi về chụm l để giữ cho ngọn khi cn tiếp tục.

Sư vn du: Tuy đường ln ni khc với đường xuống biển nhưng đu đu cũng chẳng c một ngi nh...

Lo gi:..v t khi nghe được tiếng người. Bi Suma sao m vắng vẻ!

Sư vn du: Trn ngọn ni ở đằng sau bi...

Lo gi: ... c những bụi cy đem chụm được...

*Hợp xướng / lời cc sư: nơi ấy c loại cy để chụm*

*Hợp xướng (lời sư vn du): Ti đi ln ni nhặt củi về chụm l rang muối.*

Lo gi: V khng biết ti chỉ l kẻ rang muối qu ma, một nh sư tn knh đ v tnh bắt chuyện với ti.

Hợp xướng: Bi Suma đặc biệt khng giống nơi no khc. Gi ni v những cơn lốc đ thổi xuống đy lm tan tc những cnh hoa. Ring cy anh đo c tn Wakaki no Sakura ở Suma, v mọc ở ven bi, lại bị những con gi từ bn kia biển thổi đến đnh cho tơi tả. 

D) Lo gi khuyn nh sư tạm tr dưới gốc anh đo: 

Khi nh sư vn du nhờ lo gi gip đon người bằng cch cho trọ qua đm, ng lo đ khuyn họ nn ngủ đỗ dưới gốc cy anh đo đang ra hoa. Rồi khi nh sư hỏi rằng ai sẽ l người chủ trọ (aruji), lo gi đ trả lời: Chnh hoa kia l chủ trọ (Hana koso aruji) v đọc lại  cu thơ của Taira no Tadanori cho biết cy anh đo vốn đnh dấu chỗ yn nghỉ nghn thu của vin dũng tướng. Nh sư vn du tụng một đoạn kinh để an ủi vong linh Tadanori, lo gi tỏ ra sung sướng v biến mất đằng sau vm hoa.  

Sư vn du: Ny, lo trượng. Trời sắp tối. ng c thể no cho chng ti trọ qua đm khng nhỉ ?

*Lo gi: Thầy khng biết ư? C g tiện hơn l ngủ đỗ dưới vm hoa của cy anh đo ny! ( = Vng, để ti mời thầy...khng, chờ cht xem, chứ thầy khng thấy vm hoa anh đo ny l chỗ trọ tốt nhất hay sao?)*

Sư vn du: i, đng thật. Một chỗ trọ tuyệt vời.Thế nhưng ai sẽ l người chủ trọ hở ng?

Lo gi: Mặt trời sắp lặn m cn chưa đến đch nn ta sẽ ngủ đỗ dưới vm cy anh đo ny. Vm hoa sẽ l người chủ trọ đm nay (Dặm di bng ng về Ty. Đm nay ngủ đỗ dưới cy anh đo. Hỏi hoa cho php khng no?, NNT dịch thơ) (12). Tc giả bi thơ ny nay đ bị chn vi dưới đm ru xanh bn gốc cy. Thật đng thương thay! V vậy những kẻ thn phận thấp hn như ti cũng thường gh đến để ai điếu ng. Thế sao một nh tu hnh như thầy lại khng lm một buổi lễ cầu siu cho ng ấy, cho d thy chỉ l một khch qua đường.

Sư vn du: Người viết cu thơ Dặm di bng ng về Ty. Đm nay ngủ đỗ gốc cy anh đo. Hỏi hoa cho php khng no? c phải l quan trấn thủ xứ Satsuma ...?

Lo gi: Đng! Tc giả của n chnh l ngi Tadanori. Ngi bị giết trong trận Ichi-no-tani (13) v một người quen biết đ trồng cy anh đo ny để đnh dấu như mộ bia.

*Sư vn du hay Lo gi:* Chuyện tnh cờ m cũng thật lạ lng đ khiến ti gặp được cy anh đo hm nay.* Chủ cũ của ti, Fujiwara no Shunzei...

*Lo gi hay sư vn du:*...l người quen thn với ngi Tadanori. Họ từng l bạn thơ.

*Sư vn du hay Lo gi *: M hm nay, ngi Tadanori lại cho chng ta ở trọ....

Lo gi: ...qua đm. C lạ chưa?

Hợp xướng: Ci tn Tadanori cn c nghĩa Phật php (Nori = php, kinh). Vậy xin ngi hy nghe lời Phật dạy để chng đi về ci Ty Phương Tịnh Độ của Đức Phật A Di Đ!

Lo gi: Kỳ diệu thay. Ti sẽ được nghe tụng kinh thuyết php để linh hồn được an ủi v chng thnh Phật. Kỳ diệu thay!

Hợp xướng: Lạ chưa ka!! Tại sao lo gi ny lại tỏ ra sung sướng đến mức đ khi nghe tiếng tụng niệm trong lễ cầu siu nhỉ?

Lo gi: Bởi v ti đ đến từ xa để xin thầy tổ chức php sự cho mnh.

Hợp xướng: Lo gi bảo: Tối nay hy nằm ngủ dưới vm hoa v nghe lời ti gửi gắm trong giấc mộng của thầy. Ti sẽ gửi một tin nhắn nhờ thầy chuyển gip cho ngi Teika (14) (ở kinh đ). Thế rồi lo đ đi vo đằng sau vm hoa v khng cn ai thấy bng. Lo đ khuất dạng, khng cn ai thấy bng.
 

(Nakairi: chỗ nghỉ giữa hai mn)
 

E) Dn lng kể chuyện cy anh đo v pht cuối của Tadanori. 

Đy l đoạn Ai-Kygen: Một người đn ng sống trn bi (ura no otoko) thấy cc nh sư nn đến để ni chuyện. Thể theo lời yu cầu của nh sư, ng ta đ kể lại về sự tch của cy anh đo cũng như những giy pht cuối cng trong cuộc đời chiến sĩ của tướng Taira no Tadanori. Khi nh sư vn du thổ lộ rằng đon của ng đ gặp một lo gi, người dn địa phương kia mới cho biết lo ấy chnh l hồn ma của Tadanori. Xin nh sư lm một buổi lễ cầu siu cho hồn ma xong, ng ta rời khỏi nơi đ.

(Lược bỏ khng dịch để trnh trng hợp, NNT) 

F) Hồn ma Tadanori hiện ra, nhờ cậy nh sư chuyển tin nhắn đến Teika: 

Trong khi cả bọn đang ngủ thiu thiu dưới vm hoa anh đo, vong hồn của Tadanori hiện ra trong giấc mơ của nh sư vn du. Hồn ma cho biết ng rất tiếc v một bi thơ của mnh tuy được đăng trong Senzaishuu (15) nhưng về tc giả th bị xem l V danh (Yomobito shirazu) bởi ng v gia đnh l những người thua trận v trở thnh kẻ địch của triều đnh. ng yu cầu nh sư với tư cch quen biết với gia đnh Fujiwara, chuyển hộ lời nhắn của ng đến Teika để người con thi ho Shunzei ghi tn ng vo tuyển tập cho chnh xc.  

*Sư vn du: Điều trước tin l về đến Kyto, chng ta sẽ trnh lại cu chuyện ny cho ngi Teika.*

Tất cả cc sư: Khi đang bn về chuyện ny th trăng chiều đ xế (Quệt tay o thụng trn mặt đất như sửa soạn đi ngủ)

Cc sư thp tng: Mảnh trăng chiều đang chm xuống pha chn trời.

(Quệt tay o thụng trn mặt đấy như sửa soạn đi ngủ)

Tất cả cc sư: Trời tối qu, khng cn trng thấy được bng của lũ chim c cau (chidori) (16) gọi nhau nữa. Nằm dưới gốc cy anh đo bn bng ni v gần bi biển, chng ta nghe tiếng gi đuổi nhau trn bi m thương cho những đa anh đo đang độ nở giữa ma xun. Tiếng gi khủng khiếp lm sao! Chng ta đ ngủ đỗ một đm trn bi Suma trong cảnh ngộ đ. Cửa ải Suma ny l nơi tạm tr qua đm của bọn mnh. Khi chng ta chm dần vo trong giấc ngủ th vầng trăng cũng từ từ khuất dạng v bng đm đ bao phủ chung quanh. Nằm dưới gốc cy anh đo bn bng ni, chng ta dần dần đi vo giấc ngủ, i, hi hng l tiếng gi. Gi thổi mạnh lm sao!

Hồn ma Tadanori: Hổ thẹn thay cho ti hm nay lại l mặt ở ci chốn ngy xưa kia ti đ bị kẻ địch chm chết để bước vo trong giấc mộng của thầy. Ti đến đy dưới dạng hồn ma kể cho thầy nghe cu chuyện đời ti thuở cn bị m lầm dẫn dắt. Thơ của ti đ được chọn vo Senzai-shuu nhưng buồn thay, v bị xem l kẻ địch của triều đnh nn người ta đ n xếp vo mục Thơ v danh. Tội nghiệp cho ti chưa? D ci đời ny đầy dẫy những chấp n nhưng cu chuyện ny l chấp n lớn nhất của ti đ. Hơn nữa, ngy nay ngi Shunzei người bin tập Senzai-shuu - đ qui tin mất rồi. Nhn được biết thầy từng hầu việc trong phủ Shunzei, chắc thầy c thể gip ti bằng cch xin ngi Teika ghi tn ti vo Senzai-shuu được chứ? Ti chỉ gửi lời yu cầu ny qua giấc mộng của thầy thi. Xin đừng bị những trận cuồng phong trn bi Suma đnh thức. Đừng để bị đnh thức nh, thầy! 

G) Hồn ma Tadanori kể lại cảnh chiến đấu của mnh, xin nh sư cu siu cho rồi biến mất. 

Hồn ma của Tadanori đ diễn lại một cảnh sống động cảnh tượng của trận Ichi-no-tani v kể cho nh sư vn du những pht cuối cng của đời mnh. Sau khi yu cầu nh sư lập đn cầu siu cho mnh, ng trở về nằm bn dưới cy anh đo v cũng l nấm mộ của ng. 

Hợp xướng: Thực c diễm phc nếu được sinh trong một gia đnh lm thơ Waka v chọn Waka như nghề nghiệp, trau giồi nghệ thuật thơ cho đến khi đạt đạo v sống mỗi ngy với thi ca.

Sư vn du: Đặc biệt l nhn vật như ngi Tadanori, được thế gian đnh gi l bậc văn v song ton!

Hợp xướng: Nguyn trước đy, Thi thượng hong Go-Shirakawa đ hạ chiếu bin tập Senzai-shuu v ngi Goj san.i (quan tam phẩm dinh ở khu Goj, ni Shunzei) được bổ nhiệm vo chức vụ thu thập v tuyển chọn. Điều đ đ xảy ra vo ma thu năm Juei (Thọ Vĩnh) thứ 2, lc tập đon Heike tho chạy khỏi kinh thnh (1183).

(Ni thay cho Tadanori) D việc binh đa mang , d việc binh đa mang, lng của ta lc no cũng bỏng chy tnh yu đối với thơ, nn ta đ theo đường sng Kitsunegawa qunh lại Kyto đến gặp ngi Shunzei v nhờ ng chọn thơ ta để đăng vo tuyển tập (17). ng đ nhận lời v ta (yn tm) trở lại chiến trường. Sau khi lnh đnh trn biển miền Ty (Ty hải), ta thử trở lại bi Suma v định dừng chn nơi đy một t lu. No ngờ đ l một quyết định sai lầm. Suma chỉ nổi tiếng v xưa kia n l nơi Hong tử Hikaru Genji đ tạm tr chứ khng lin quan g đến cnh Heike chng ta. Rồi đến khi trận Ichi-no-tani mở mn, pha Heike chng ta bắt đầu thua v phải ln thuyền ra biển để thot khỏi chiến trường. 

Đến đy c Kakeri (nhạc diễn tả lng lo lắng). Một vi lưu phi khng dng n hay chỉ diễn Tachimawari nghĩa l điệu bộ lang thang khng định hướng, theo tiếng nhạc đi km. 

Thế rồi tiếng nhạc đổi sang một nhịp khc v hồn ma Taira no Tadanori trong trang phục v tướng diễn cảnh chm giết kinh hong trong ci A-tu-la. Đặc biệt trong vở ny, những động tc đầy bạo lực ấy cũng biểu lộ được nt thanh nh của giới qu tộc.  

Hồn ma Tadanori (vai Nochijite): Khi ta rời khỏi bờ chực ln thuyền th nhn lại đằng sau, một chiến binh bn địch đang xưng tn hng được giao đấu với ta. Hắn ni: Ta l Okabe no Rokuyata Tadazumi (18) người đất Musashi đy! Hắn cng với 6, 7 thớt kỵ rượt đuổi theo ta. Ta muốn nghnh chiến nn đ ghm ngay giy cương v giục ngựa chạy trở về pha bi. Rokuyata bn chụp lấy ta rồi cả hai đều rơi xuống đất giữa hai con ngựa.Ta nắm chặt lấy hắn v định tuốt kiếm...

Hợp xướng (Jiutai): Một tn thủ hạ của Rokuyata, một tn thủ hạ của Rokuyata từ sau phng tới v đ chặt bay cnh tay phải của Tadanori trong khi ngi đang đ ln người Rokuyata. Tadanori bn dng tay tri nắm lấy Rokuyata v thảy hắn ra xa nhưng cng lc, ngi biết rằng giờ cuối cng của mnh đ điểm. Ngi bn bảo với chng: Bọn bay hy trnh ra một bn cho ta hướng về Ty phương cầu nguyện. Thế rồi ngi mới khấn cu: Quang minh biến chiếu thập phương thế giới, niệm Phật chng sinh nhiếp thủ bất xả (Đức Phật A Di Đ chiếu nh sng khắp mười phương, khng bỏ st một kẻ no từng niệm danh hiệu ngi).

Hợp xướng (thay lời Tadanori) Vừa khi lời khấn của ta vừa dứt...

Hợp xướng:... Rokuyata đ vung kiếm chặt đầu Tadanori.

Hồn ma Tadanori: Lc đ Rokuyata mới nghĩ rằng...

Hợp xướng: Buồn thay! Nhn thi thể người ny, ta thấy ng hy cn trẻ trung. ng ta cn c thể sống lu v vui hưởng cuộc đời. Bộ khi gip ng ấy mang trn người trng thật đẹp gợi nhớ đến những chiếc l phong đỏ lấp lnh giọt mưa ro cuối thu (shigure, jiu) dưới bầu trời nặng my của một ngy thng chn (thng 9 m lịch, nagatsuki) (19). ng ny khng phải hạng xong, chắc l một qu tộc Heike. Ta muốn biết tn ng ấy!

Khi kiểm tra ti đựng tn của người chết, Okabe ngạc nhin khi thấy c cả một bi thơ Waka viết trn mảnh giấy. Nhn vo th thấy bn dưới tựa đề Ryoshuku no hana (Hoa lm chỗ trọ dọc đường) c chp mấy cu: Dặm di bng ng về Ty (Yukikurete...) vv... 

*Đến đy c Kakeri (nhạc diễn tả lng lo lắng). Một vi lưu phi khng dng n hay chỉ diễn Tachimawari nghĩa l điệu bộ lang thang khng định hướng theo tiếng nhạc đi km.* 

*Thế rồi nhạc đổi sang một nhịp khc v hồn ma Taira no Tadanori trong trang phục v tướng diễn cảnh chm giết nhau trong ci A-tu-la. Đặc biệt trong vở ny, những động tc đầy bạo lực ấy cũng biểu lộ nt thanh nh của giới qu tộc.* 

Hồn ma Tadanori / Hợp xướng: V lẽ đ, ta sẽ nằm lại dưới gốc anh đo ny... 

(Tachimawari): Shite tức Nochijite) đi lng vng theo hnh trn ở giữa sn khấu để diễn tả tm trạng hoang mang của mnh. Nhiều lưu phi chủ trương phải thay thế những động tc ny bằng nhạc Kakeri.  

Hồn ma Tadanori: V vm hoa l chủ trọ đm nay.

*Hồn ma Tadanori / Hợp xướng: Nếu đng l Tadanori th...*

Hợp xướng: ...ng ta phải l nhn vật nổi tiếng Taira no Tadanori, Trấn thủ vng Satsuma (20). i, thương thay!

(Lm như đang ni với nh sư) Nhn v thầy đ c lng dừng chn bn gốc cy ny nn ti đ lm cho trời tối nhanh để lưu thy lại v kể hầu thầy cu chuyện vừa qua. Như vậy, chắc by giờ thầy khng cn c g để nghi ngờ về n nữa. Ti sẽ trở về lng đất chẳng khc những cnh anh đo trở về cội cy. Xin hy cầu siu cho vong hồn ti. Nếu thầy đ đến trọ dưới gốc cy ny khi hoa kia chnh l chủ trọ v vm hoa ấy cũng lại l ti chứ khng ai khc.

 

(Kết thc vở)       

Hỏi hoa cho php khng no? 

 

Phần Ch Thch:

 

(1) Ngy xưa, những người hầu cận cc nhn vật quyền qu như thin hong, hong hậu hay qu tộc thường bỏ đi tu sau khi chủ của họ chết.

(2) Fujiwara no Shunzei ( Đằng Nguyn Tuấn Thnh, 1114-12049 cn đọc l Toshinari) l một qu tộc họ Fujiwara. ng l quan tam phẩm, b thư ring của Hong hậu, thi nhn, nh l luận v bnh chọn thơ Waka c tiếng tăm hng đầu Nhật Bản. Đ được Thi thượng hong Go-Shirakawa, 1127-1192, một người snh văn chương, giao ph nhiệm vụ tuyển thơ cho Senzaishuu (Thin Tải Tập tức Thin Tải Ha Ca Tập, 1183-1187).

(3) Thi độ ẩn dật của nh sư bắt đầu bằng sự từ bỏ cuộc sống thế tục v sau đ l cả những th vui thanh tao như phong,điểu, hoa, nguyệt.

(4) Miền Ty (Saikoku =Ty quốc) l khu vực nằm ty Kyto nhưng đặc biết dng để ni về đảo Kyuushuu.

(5) Khc với tn của n, ở đy khng c cửa ải v cũng chẳng c nh trọ.

(6) Chữ Akuta trong Akutagawa (tn con sng) cn c nghĩa l rc rưởi, bụi bặm lm tin tưởng đến ci trần nhơ nhớp vốn được nhắc đến bn trn. Sng Akutagawa l một gối thơ (utamakura) khi ni về vng Settsu.

(7) Ni Arima (Hữu M) v cnh đồng Inano (Trư Danh D), đều l những gối thơ, từng được ni tới trong thơ của b Daini Sammi trong Go-Shuui-shuu (Hậu Thập Di Tập) v được tuyển vo Hyakunin Ishu (xem Thơ Waka trăm nh, NNT dịch)

(8) Tiếng chung cha ở Naniwa, cảnh bi cạn Naruogata v cảnh thuyền cu lnh đnh trn sng ngoi khơi đều l những gối thơ ở địa phương dng để tạo khng kh cho đoạn văn đi đường (michiyuki-bun) ny.

(9) Suma l tn một chương trong Truyện Genji , lại l địa danh nơi Hong tử Hikaru Genji sống một khoảng thời gian lưu đy. Nằm ở ty nam Kobe ngy nay, nổi tiếng l nơi c phong cảnh đẹp, ct trắng tng xanh.

(10) Tn một giống anh đo dại, từng được nhắc đến trong Truyện Genji, được tc giả đem cấy vo đy theo thủ php Yoriai kết hợp yếu tố của 2 tc phẩm lại với nhau.

(11) Arihira no Yukihira (818-893) l một thi nhn buổi đầu thời Heian, đại thần, anh trai của vương tử đa tnh Narihira nn thường bị lẫn lộn với ng em qu nổi tiếng. Bi thơ nầy c chp trong Kokin-shuu (Cổ Kim Tập) ni về đoạn đời sống u bế của ng ở Suma. C thể ni đy l một trong những bi thơ c nhiều thi vị tiu sơ wabi, sabi kh sớm..

(12) L bi thơ nng cốt từ đ Zeami đ dựng ln vở tuồng ny.Tương truyền đ được kẻ địch tm ra trong ti đựng tn sau khi Tadanori chết.

(13) Ichinotani l một thung lũng, cổ chiến trường nằm gần Kobe nơi Minamoto no Yoshitsune tập kch to bạo doanh trại Heike v ph được qun địch.

(14) Con của Shunzei, Fujiwara no Teila (Sadaie, 1162-1241) cũng l một thi ho nổi tiếng khng km g cha. Được biết như người bin tập Shin Kokin Wakashuu (Tn Cổ Kim Ha Ca tập, 1201 hay 1205), tc phẩm phản nh một thi phong cch tn so với Kokin Wakashuu (905 hay 914).

(15) Senzai-shuu (Thin Tải Tập, 1183), 20 quyển, do Fujiwara no Shunzei tuyển thơ v bin tập.

(16) Chidori (chim c cau, choi choi) một loại chim di, nhỏ b, thường họp thnh đn, vừa bay vừa ku. Hnh ảnh đ được đưa vo trong thơ rất sớm, từ đời Man. y-shuu (Vạn Diệp Tập, thế kỷ thứ 7 v 8) v dĩ nhin cũng từng thấy nhiều lần trong Truyện Genji..

(17) Shunnzei sau đ đ chọn một bi thơ ni về hoa anh đo ở cố đ Shiga v đăng trong phần thơ ma xun của Senzaishuu nhưng lại khng để tn tc giả. Xem lời bn của dịch giả về xuất xứ của n.

(18) C thể hiểu l con trai thứ su (Rokuyata) trong gia đnh Okabe, tn l Tadazumi.

(19) Nagatsuki (thng di), một tn khc của thng 9.

(20) Satsuma, ngy nay l tỉnh Kagoshima thuộc đảo Kyuushuu. Đy c lẽ  chỉ l một tước vinh dự do triều đnh ban v địa phương ny nằm rất xa Kyto.

 

                 

Tadanori trn sn khấu

 

Lạm bn của người dịch: 

Duyn nợ của Taira no Tadanori với N nằm trong nội dung của hai vở tuồng: (1) l Tadanori, vở tuồng của Zeami vừa được trnh by bn trn v (2) l Shunzei Tadanori của một tc giả t được biết đến hơn, Nait Tzaemon. Tuy nhin cả hai đều thuộc loại Shura-mono, bắt nguồn từ Truyện Heike v thuật lại tnh yu đối với thơ Waka của người v tướng / thi nhn. Tuồng số (2) c thể gip ta hiểu r thm về tuồng số (1) qua giai thoại về 2 bi thơ của Tadanori.

Trước tin, thử lướt qua nội dung tuồng số (2) tức Shunzei Tadanori của Nait ci đ.

Tadanori (Trung Độ), dng di Taira, em trai t của Kiyomori, tả trung tướng, tước trấn thủ vng Satsuma, một người văn v song ton. C giai thoại chp rằng lc họ Taira bỏ kinh thnh v bị qun Genji tấn cng, tướng Tadanori đ đến từ biệt thầy học l thi ho Fujiwara no Shunzei (Đằng Nguyn, Tuấn Thnh, 1114-1204) v khng cầu mong g hơn l được đăng vi bi waka của mnh vo trong tuyển tập thơ soạn theo sắc chiếu bởi ng biết lần ny mnh ra đi sẽ khng c ngy về v v cuộc đời l ngắn ngủi nhưng thi ca th bền lu.

Trước khi từ gi hay đng hơn l vĩnh biệt người thầy khả knh, Tadanori lấy ra một cuốn giấy m ng đ chp trn một trăm bi ng nghĩ l hay nhất trong số thơ ng sng tc v gn giữ cẩn thận từ mấy năm qua rồi k thc cho thầy v Shunzei đ nhận lấy với tất cả lng trn trọng..

Về sau, lc Tadanori đ tử trận, chiến tranh chấm dứt v một triều đại mới mở mn, khi tuyển chọn thơ cho Thin Tải Ha Ca Tập (Senzai Waka-shuu, 1183-87), Shunzei  v cng xc động khi nhớ lại hnh ảnh v những lời Tadanori dặn d trong lần gặp gỡ cuối cng. Cuốn thơ c nhiều bi đng cho vo Tuyển Tập nhưng Shunzei, người bin soạn, vấp phải sự kiểm duyệt của triều đnh nn chỉ giữ lại một bi ni về hoa anh đo ở cố đ, c điều chỗ để tn tc giả chỉ ghi l  triều địch  (kẻ địch của triều đnh) trong mục những nh thơ v danh: 

Trong vng Sazanami,
Shiga hoang phế cn chi kinh thnh..
Nagara ni vẫn xanh,
Anh đo năm cũ v tnh nở hoa.
 

(Sazanami ya / Shiga no miyako wa / arenishi wo / mukashi nagara no / yamazakura kana) 

Nagarayama (Trường Đẳng Sơn) l tn ni, đồng thời l một trợ từ với ci cứ nguyn như thế (nagara = sono mama). Ngoi ra, Sazanami hay Sasanami tuy l cch ni hoa mỹ để gọi vng đất mi tỉnh Shiga, cố đ của 2 cha con Thin hong Tenji v Kbun nhưng cn c nghĩa l sng nhẹ tấp vo bờ v bờ ấy được hiểu l bờ hồ Biwa - một ci hồ nước ngọt cực kỳ rộng lớn - nằm cạnh n. Cho nn c thể dịch một cch khc:   

Bn hồ sng nhẹ vỗ bờ,
Kinh đ hoang phế by giờ cn chi.
Ngn năm ni vẫn xanh r,
Anh đo nở thắm hỏi v ai đy?
 

Cn trong vở tuồng (2) của Zeami th như chng ta thấy, sau cuộc gặp gỡ, Tadanori đ chết trong trận Ichinotani (1184). Khi tướng địch nhặt ti tn ty thn của ng v nhn bi thơ Ngủ đỗ dưới gốc anh đo  (Ryoshuku no hana) với chữ k Tadanori ghi trn đ, mới biết họ vừa giết được đại tướng Tadanori, chỉ huy cnh qun pha ty của mặt trận v cũng l trấn thủ vng Satsuma. Thơ như sau: 

Dặm di bng ngả về ty,
Đm nay ngủ đỗ dưới cy anh đo.
Hỏi hoa cho php khng no?
 

(Yukikurete / ki no shitakage wo / yado to seba / hana ya koyoi no / nushi nara mashi ) 

Ci chết của ng lm bạn v địch đều bi ngi. Đ l một tm hồn thơ trong cửa tướng. 

Như vậy tuồng số (1) v (2) đ ha quyện với nhau để lm nn một giai thoại văn chương tuyệt đẹp với 2 bi thơ. 

C người sẽ cười rằng Tadanori đ chết v một ci danh ho. Thế nhưng, nếu suy nghĩ kỹ, chng ta khng thể no đồng với lập luận ấy. Đối với một trang dũng tướng qu tộc c thể ni đ đạt đến tột đỉnh vinh hoa v quyền lực như ng, hnh động coi thường tất cả khi đặt những yếu tố ấy ln cn cn để so snh với một bi thơ vỏn vẹn 31 m tiết đ cho ta thấy tấm lng của ng cao đẹp nhường no. Ni cho cng, bề g ng cũng đ nhn nhận rằng những điều ng mong đợi - d l việc c tn như tc giả một bi thơ - cũng khng khc g một vọng tưởng trần thế đng xấu hổ. ng chỉ xin được vĩnh viễn ngủ yn dưới một vm hoa.

 

Tky ngy 27 thng 4 năm 2020. 

 

Thư mục tham khảo: 

1) Tadanori (Trung Độ), bản song ngữ Anh-Nhật do The Noh.com ( version 1.0) đăng trn mạng, 18/12/2015. Bản kim văn v ngoại văn tham chiếu.

2) Tadanori (Trung Độ) trong Ykyokushuu (Dao Khc Tập) quyển trung, do It Masayoshi hiệu ch, Shinch xuất bản, Tky 1988. Nguyn tc cổ văn.

3) Tadanori (Trung Độ)) trong La landes des mortifications. Vingt-cinq pices de N (Ci thống khổ. Hai mươi lăm vở tuồng N). Do Armen Godel v Koichi Kano dịch sang Php văn. Gallimard, Paris 1994. Bản ngoại văn tham chiếu.

4) Shirasu Masako, Ykyoku Heike Monogatari (Tuồng N từ Truyện Heike) phần ni về Tadanori, Kdansha Bungei Bunko, Tky xuất bản 1996, ấn bản 2005.

 

 

 


* Nguyễn Nam Trn :

Một trong những bt hiệu của anh Đo Hữu Dũng, sinh năm 1945 gần Đ Lạt. Nguyn qun Hương Sơn, H Tĩnh. Theo học Chu Văn An (1960~1963) v Đại Học Sư Phạm Si Gn trước khi đến Nhật năm 1965. Tốt nghiệp Đại Học Đng Kinh (University of Tokyo) v Đại Học Paris (Pantheon-Sorbonne). Tiến sĩ khoa học truyền thng. Gio sư đại học. Hiện sống ở Tokyo v Paris. E-mail: dhdungjp@yahoo.com

.........................

"Khi pht hnh lại bi viết của trang ny cần phải c sự đồng của tc giả (dhdungjp@yahoo.com)
v ghi r nguồn lấy từ www.erct.com