VÔ MÔN QUAN  -  無門関

Chữ Vô của Phương Đông

Nguyên tác Vô Môn Quan: Vô Môn Huệ Khai
Dẫn nhập và chú giải: Nishimura Eshin
B́nh luận: Giáo sư Akizuki Ryômin

Biên dịch: Nguyễn Nam Trân

 

Tắc số 1: Con chó của Triệu Châu[1] (Triệu Châu cẩu tử).

趙州狗子

Bản tắc[2] :

Nhân một người học thiền hỏi:
-Con chó có Phật tính[3] hay không?
Ḥa thượng Triệu Châu đáp:
-Không[4].

B́nh xướng:

Vô Môn nói rằng:

Kẻ muốn tham thiền trước tiên phải vượt qua những ải chắn do các vị tổ sư đặt ra. Người muốn ngộ đạo một cách tuyệt diệu bắt buộc trải qua giai đoạn triệt để xóa sạch mọi ư thức. Nếu không vượt nổi ải chắn của tổ, không dẹp bỏ được mọi ư thức th́ c̣n giống hồn phách phải nương tựa cây cỏ [5]. Thế th́ cửa ải của các tổ [6] là ǵ nào? Ở đây nó chỉ là một chữ “Vô” (Không) mà thôi, nhưng chính ra đối với tông môn, đó là một ải chắn vô cùng quan trọng. Muốn dùng một cái tên ngắn gọn th́ gọi nó là cái “Ải tên là Vô” hay “Ải không cửa” của nhà Thiền. Kẻ vượt được cái ải chắn này rồi, chẳng những có thể gặp gỡ ḥa thượng Triệu Châu, mắt trong mắt, mà c̣n có thể kết nối lông mi lông mày[7] với chư vị tổ sư, nh́n mọi vật bằng bằng con mắt của tổ, nghe mọi tiếng bằng lỗ tai của tổ. Có phải thống khoái không?  

Có ai muốn vượt qua cái cửa ải kỳ diệu này không? Nếu có th́ hăy tổng động viên ba trăm sáu mươi lăm khớp xương cùng với tám vạn bốn ngh́n lỗ chân lông[8], toàn thân tụ thành một “khối nghi ngờ lớn”, rồi tham thiền bằng một chữ Vô. Ngày cũng như đêm không lúc nào quên đặt vấn đề. Không nên coi chữ Vô này trong cái nghĩa “vô của hư vô” [9] và cũng không nên nên hiểu nó trong cái nghĩa “vô của hữu vô”. Hăy làm như ḿnh đang ngậm một ḥn thép nóng bỏng ở trong miệng[10], muốn khạc ra mà không khạc được, muốn nuốt vào mà nuốt không trôi. Rửa cho sạch hết những kiến thức sai lầm và giác ngộ giả dối đă có, rồi cùng với thời gian, dần dần tu luyện thuần thục, để cho thế giới bên trong và bên ngoài hợp nhất, không c̣n phân biệt chúng được nữa. Điều đó giống như gă câm nằm mộng, chỉ một ḿnh ḿnh hiểu được mà không thể thổ lộ cùng ai. Đến khi th́nh ĺnh chữ Vô ấy nổ tung ra, nó sẽ làm kinh thiên động địa, có khí thế của kẻ đoạt được đại đao của Quan Vân Trường, gặp Phật th́ giết Phật, gặp tổ sư th́ giết tổ sư[11]. Đứng bên bờ sinh tử mà thong dong tự tại, ở chỗ nào trong cơi lục đạo tứ sinh[12], dù sanh về đâu hay trở thành cái ǵ cũng thấy ḿnh đang rong chơi thanh thản.

Hỏi rằng tiếp thu chữ Vô này bằng cách nào à? Hăy dồn hết khí lực b́nh sinh nghiền ngẫm cho đến khi sức cùng lực kiệt, nếu nỗ lực không chút gián đoạn th́ chỉ cần châm một mồi lửa nhỏ trên Phật đàn đă thấy được ánh sáng của Phật pháp bừng tỏa tức khắc.   

Tụng:

Bèn có lời tụng:

Cẩu tử Phật tính,
Toàn đề chính lệnh.
Tài thiệp hữu vô,
Táng thân thất mệnh. 

狗 子 佛 性 
全 提 正 令 
有 無 
喪 身 失 命

(Phật tính của chó,
Đề tài chính đáng.
Mới bàn có, không,
Đă toi thân mạng).

 

Lược dịch lời bàn của Giáo sư Akizuki Ryômin:

Công án trên chỉ ngắn ngủi có mấy câu. Trong đó, chữ “Phật tính” có nghĩa là “bản tính của Phật”. Nhiều người giải thích là “khả năng thành Phật trong tương lai” nhưng thế th́ không ổn. Bởi v́ người tu Thiền chỉ nh́n “cái bây giờ, ở đây và chính ḿnh” (tức kim, thử xứ, tự kỷ). Câu hỏi của người học thiền đó chỉ hàm ư: “Thế bây giờ tôi có phải Phật hay không?”.

Giáo chủ Thích Ca đă ra tuyên ngôn “Nhất thiết chúng sinh, tất hữu Phật tính” (Tất cả chúng sinh đều có Phật tính). Câu nói đó về sau thành căn bản của tư tưởng Phật giáo Đại Thừa. Thế nhưng, người học thiền ở đây đă đưa ra một câu hỏi rất đứng đắn, có tính cách tôn giáo và hiện sinh: “Tôi đây cũng b́nh đẳng với muôn loài súc sinh, thế th́ tôi có bản tính của Phật không nào?”. Ư thức được vấn đề như ông ta là một điều quan trọng. Suzuki Daisetsu, thầy tôi, gọi đó là yếu tố tri thức trong việc tham cứu công án và ông nhấn mạnh đến yếu tố này. Ngày nay ở các đạo tràng tu thiền, người ta không có ư thức về vấn đề mà chỉ theo chủ tâm theo đ̣i một cách máy móc.

Thiền sư Bankei (Bàn Khuê)[13] có nói như sau:

“Ví dụ có người xuất gia mất tấm cà sa, t́m cách nào cũng không ra, cứ thế mà đi t́m, không ngừng nghỉ một phút. Đó là bởi v́ ông ta có “mối nghi” thực sự. Người thời bây giờ v́ thấy người xưa từng nghi ngờ, cũng đâm nghi ngờ theo. Đó chỉ là mối nghi bắt chước chứ không phải mối nghi thực sự. Cho nên họ sẽ không bao giờ có ngày giác ngộ. Bởi v́ không mất ǵ cả mà lại bảo là mất rồi cố đi t́m.”   

Khi nào công án chưa trở thành vấn đề của chính ḿnh, kết cục nó chỉ là chuyện học đ̣i bắt chước. Ư thức được vấn đề một cách nghiêm chỉnh mới là chuyện trọng đại. Cổ nhân nói “Kẻ đại nghi ắt sẽ đại ngộ” là v́ cớ ấy.

Nhân đây, nói về một chữ Vô (không) của thiền sư Triệu Châu, nếu đọc trong Triệu Châu Lục, rơ ràng là thiền sư đă trả lời “không” (Vô) để đối lại với “có” (Hữu) mà thôi. Nguyên điển chép thế này:

Có người học thiền hỏi: Con chó cũng có Phật tính chứ?

Sư đáp: Không đâu.

Người học thiền: Trên từ chư Phật dưới tới con kiến, ai ai cũng có Phật tính, cớ sao con chó lại không? 

Sư: V́ nó c̣n vướng cái nghiệp (những vọng tưởng phiền năo như tích, dục, tăng, ái)[14].

Chữ Vô về sau của Triệu Châu (Triệu Châu Vô tự) thành ra không phải là cái Vô đối ứng với Hữu (hữu-vô-vô hay tương-đối-vô) như trong câu chuyện trên. Cắt mất phần sau lời đối đáp của nguyên điển, trong công án, nó được hiểu là cái Vô tuyệt đối (tuyệt-đối-vô). Công án này có mục đích giúp cho bản thân người tu hành thể nghiệm được “cái Vô của phương Đông”. Nó không phải là cái Vô của đời Đường, thời đại Triệu Châu, mà là cái Vô của đời Tống đến sau, tức thời đại Ngũ Tổ Pháp Diễn! Chính vào khoảng thời gian đó, h́nh thức gọi là “công án thiền” (khán thoại thiền) mới được thành lập vững vàng, cho nên công án về sau c̣n được gọi là những “ám hiệu mật lệnh” dưới trướng Ngũ Tổ.

Ngày nay công án này đă được hệ thống hóa và dùng vào việc giáo dục. Chúng ta là những người vốn chỉ biết thế giới ḿnh sống, nghĩa là một thế giới có ư thức “phân biệt”, trong đó tự ngă là trung tâm, giữa Tha và Ngă có một tương quan đối lập. Trước tiên, phần tắc (cổ tắc, công án) giúp ta xác nhận bằng kinh nghiệm của ḿnh là dưới đáy tận cùng của sự “phân biệt” ấy có một thế giới “b́nh đẳng”, “tha ngă là một” (tự tha nhất như) mà ta có thể biết đến khi ở trong trạng thái vô ngă. Thử đưa ra một ví dụ. Sở dĩ “sắc” và “h́nh” tồn tại được là v́ có “không gian” (b́nh đẳng) chứ không thấy “không gian” nào tồn tại nhờ có “sắc” và “h́nh”. Từ khi có có cái Vô của “không gian” mới sinh ra cái Hữu có giới hạn của “sắc và “h́nh” vậy. Trong triết học của Nishida (Kitarô)[15], ông đă luận về mối tương quan giữa “vật cá biệt” (cá thể) và “vật nói chung”, gọi chỗ đó là nơi cái Vô tồn tại. Muốn hiểu cái “Vô tuyệt đối”, nơi trú ngụ của tất cả mọi cá thể, th́ không thể dùng suy tư. Phải dựa vào thể nghiệm trực tiếp mới bắt nắm được. Đó là ư nghĩa của chữ Vô trong công án.

Trong phần b́nh xướng, thiền sư Vô Môn đă đưa ra câu trả lời thích đáng cho những ai muốn trải qua thể nghiệm này. Trước tiên ông cho biết người tu thiền phải vượt qua cái ải của chữ Vô, sau đó ông đánh giá cao công án về chữ ấy. Trong phần cuối, ông thuyết minh một cách thân ái cách tham cứu chữ Vô như thế nào. Trong đạo tràng của chúng tôi, việc tụng đọc lời nói và làm theo lời chỉ dạy của ông là một điều ai cũng cố gắng thực hiện.

Theo tôi, phần b́nh xướng nói trên, nhất là đoạn đầu, rất rơ, không cần phải thuyết minh ǵ thêm cho dài ḍng. Phần thứ hai, Vô Môn bàn về cách tham cứu chữ Vô (th́ cần phải nói thêm). Đó là sự tổng động viên hồn xác, kết thành “khối nghi ngờ lớn” (nghi đoàn) rồi tham cứu chữ Vô ngày đêm không nghỉ. Đừng có hiểu theo lối nhị nguyên (thiên kiến, dualism), cũng đừng rơi vào chủ nghĩa hư vô (đoạn kiến, nihilism). Tham cứu chữ Vô đến độ cả ḿnh (chủ quan) lẫn công án (khách quan) nhập làm một (đả thành nhất phiến). Lúc tự ngă và thế giới đều biến mất, chỉ c̣n cái Vô mà thôi. Đó là lúc đạt được trạng thái chính định (tam muội) của công án.Cái tâm phân biệt của tự ngă sẽ hóa ra “không”, chỉ c̣n lại mỗi cái vô ngă (vô tâm), tiếp xúc được với chốn gọi là “b́nh đẳng”. Rồi nếu gặp được cơ duyên ǵ, nó sẽ bất chợt bùng nổ ra (mạc nhiên đả phát), sinh ra sự thể long trời lở đất. Người ngộ đạo sẽ rứt bỏ được ràng buộc của Phật, tổ, cha mẹ, thân quyến, trở thành một “độc tôn Phật”, chủ thể tự do tự tại. Thể nghiệm cá nhân ấy giống như cảnh gả câm nằm mộng nhưng không kể lại giấc mộng ấy cho ai được cả. Đó là một thể nghiệm bằng trực giác của người uống nước, nóng hay lạnh chỉ có ḿnh biết (lănh hàn tự tri).

Lúc đó sẽ thoát khỏi mê lầm của ṿng luân hồi, có thể rong chơi trong cơi trời đất. Khi tự giác được cái tôi vô ngă, vô tướng (vô vị chân nhân) là đă thấy được Phật tính của ḿnh (kiến tính) vậy.


 

[1] Thiền tăng Triệu Châu Tùng Thẩm (778-897), người đời Đường, nối tiếp đạo pháp của Nam Tuyền Phổ Nguyện (748-834). Thọ 120 tuổi. Thụy hiệu Chân Tế Đại Sư. Để lại Triệu Châu Lục, Chân Tế Đại Sư Ngữ Lục. Có tiểu truyện trong Toàn Đường Văn và Tống Cao Tăng Truyện, Tổ Đường Tập, Cảnh Đức Truyền Đăng Lục.

[2] Có thể dùng chữ Cử (Đề tài đưa ra) thay cho Bản Tắc.

[3] Dịch chữ Phạn buddhata. Cùng nghĩa với Như Lai Tạng, Giác Tính.

[4] Nguyên ư bảo là con chó không có Phật tính. Tùng Dung Lục lại chép một chuyện khác nội dung giống như thế nhưng trong đó câu trả lời của Triệu Châu là “Có”.

[5] Thời gian gọi là Trung Hữu, hồn phách c̣n vất vưỡng, chưa có chỗ đầu thai.

[6] Các cổ tắc thoại đầu.

[7] Chữ trong Đại Huệ Thư: mi mao tương kết. Ư nói “quyện làm một”.

[8] Chữ trong Phụ Mẫu Ân Trọng Kinh, nói đến trạng thái con người thành h́nh trong bào thai.

[9] Trung tâm tư tưởng Lăo Trang

[10] Ví dụ có chép trong phần thị chúng của Lâm Tế Lục.

[11] Cách ví von của Lâm Tế Lục. Để được giải thoát để trở thành chủ thể tự do tuyệt đối, phải cắt bỏ mọi câu thúc dù là Phật, La Hán, cha mẹ, thân quyến.

[12] Lục đạo: địa ngục, ngạ quỉ, súc sinh, tu la, nhân gian, thiên thượng. Tứ sinh: thai sinh, noăn sinh, thấp sinh, hóa sinh.

[13] Thiền sư Nhật Bản ḍng Lâm Tế, húy là Vĩnh Trác (Yôtaku, 1622-1693). Đề xướng “bất sinh thiền”. Thụy hiệu Phật Trí Hoằng Tế Thiền Sư, Đại Pháp Chính Nhăn Quốc Sư.

[14] Phải chăng ông muốn nói nếu không gạt hết vọng tưởng đang che lấp th́ dù chó hay người đều sẽ không thấy Phật tính của ḿnh (LND).

[15] Nishida Kitaro (Tây Điền, Kỷ Đa Lang, 1870-1945), triết gia Nhật, phối hợp tư tưởng Thiền Tông và triết học Đức để khai thác lư luận về nơi chốn mà cái Vô tồn tại. Cùng với Suzuki Teitarô (Linh Mộc, Trinh Thái Lang, tức Suzuki Daisetsu ) là một trong hai triết gia Nhật Bản nghiên cứu về tư tưởng Thiên Tông nổi tiếng quốc tế.

 

 

 

.........................

< Bản bổ sung mới nhất : Feb 24th 2009 >

® "Khi phát hành lại bài viết của trang này cần phải có sự đồng ư của dịch giả (dhdungjp@yahoo.com)
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com