Một Số Ngộ Nhận với Bệnh Tiểu Đường

Bác sĩ Nguyễn Ư Đức


Ngày 3 tháng 11 năm 1983, nguyên Tổng Thống Hoa Kỳ Ronald Reagan đă ban hành lệnh lấy tháng 11 hàng năm là thời gian để nhắc nhở dân chúng về bệnh tiểu đường cũng như khích lệ mọi nguời cố gắng loại bỏ căn bệnh hiểm nghèo này. Hiện nay, tại Mỹ có 16 triệu trường hợp tiểu đường trong đó trên 10 triệu được xác định đang mang bệnh, trên 5 triệu chưa biết là có bệnh hay không.
Trong khi đó th́ LiênHiệpQuốc cũng dành ngày 14 tháng 11 mỗi năm để các quốc gia thành viên cùng nhau t́m cách ngăn chặn sự bành trướng của bệnh tiểu đường. Đây là ngày sinh của khoa học gia Gia Nă Đại Frederick Banting, nguời đă chứng minh rằng insulin do tụy tạng sản xuất, vào năm 1922. Năm nay, chủ đề của ngày tiểu đường thế giới là «Kiểm soát đường huyết tốt để sống vui sống khỏe». Trên thế giới hiện nay có trên 200 triệu người bị tiểu đường và bệnh là nguyên nhân tử vong đứng hàng thứ tư trong số những bệnh không truyền nhiễm.
Bệnh tiểu đường đang có chiều hướng gia tăng tại mọi quốc gia, v́ dinh dưỡng được cải thiện, dân chúng ăn uống thoải mái hơn nhưng lại ít vận động cơ thể. Ngoài ra, c̣n rất nhiều người không hiểu rơ về bệnh cũng như các biến chứng do bệnh gây ra.

Vài hiểu biết căn bản về bệnh Tiểu Đường

1- Thực phẩm căn bản của con người là carbohydrate, chất đạm và chất béo. Carbohydrate có hai thành phần chính : đường (sugars) như fructose, glucose, lactose và tinh bột (starches). Đường lưu hành trong máu và là nguồn năng lượng quan trọng cho các tế bào. Glucose không phải là đường trắng tinh chế mà ta mua ở ngoài chợ.

2- Glucose được hormon insulin từ tụy tạng chuyển vào tế bào để tạo ra năng lượng cho các hoạt động của cơ thể.

3- Khi không được dùng, glucose sẽ bị loại đồng loạt ra khỏi cơ thể, trong nước tiểu. Thế là ta bị bệnh Tiểu Đường

4- Tiểu Đường hoặc ‘Đái Tháo Đường’ là bệnh mạn tính, không chữa dứt được.

5- Bệnh gây ra do cơ tụy tạng không sản xuất đủ insulin hoặc do cơ thể không sử dụng được insulin.

6- Insulin là hormon do tụy tạng sản xuất, có nhiệm vụ đưa đường glucose từ máu vào tế bào để chuyển ra năng lượng. Thiếu insulin, glucose sẽ lưu hành tràn ngập trong máu, đưa đến cao đường huyết. Glucose sẽ bị loại ra khỏi cơ thể qua nước tiểu. Tên ‘Tiểu Đường’ hoặc ‘Đái Tháo Đường’ từ đó mà có.
Để thải glucose, thận cần động viên nhiều nước từ các tế bào và bệnh nhân đi tiểu nhiều. Cơ thể sẽ thiếu nước và bệnh nhân sẽ uống nhiều nước (một trong mấy dấu hiệu chính của bệnh).
Cơ thể lấy năng lượng từ chất béo trong người, bệnh nhân mất cân (dấu hiệu chính), nên ăn nhiều (dấu hiệu chính). Ăn nhiều mà nhiều người vẫn gầy.

7- Có hai loại Tiểu Đường chính :

a- Loại I thường thấy ở trẻ em và lớp người dưới 30 tuổi, có tính cách thừa kế, đôi khi do môi trường (virus). Trong loại này, tụy tạng không sản xuất insulin và người bệnh cần được điều trị lâu dài bằng insulin.

b- Loại II thường thấy ở người trên 40 tuổi, người mập ph́, trong gia đ́nh có người bị tiểu đường. Bệnh nhân có một ít insulin nhưng cơ thể không dùng được. Điều trị bằng dinh dưỡng hợp lư, vận động cơ thể, thuốc viên hoặc insulin.

8- Ngoài ra, c̣n tiểu đường tạm thời khi có thai, tăng chức năng tuyến thượng thận, suy thận, cường tuyến giáp, viêm hoặc cắt bỏ tụy tang, căng thẳng tâm thần, tác dụng phụ của dược phẩm (corticosteroids, thuốc chống trầm cảm, thuốc lợi tiểu ...)...

9- Dấu hiệu bệnh:

Với loại I, bệnh nhân không có insulin, nên dấu hiệu có thể xuất hiện ngay từ khi mới bị bệnh. Với loại II, bệnh nhân có một ít insulin, glucose được sử dụng một phần nào, nên nhiều khi dấu hiệu không rơ ràng. Bệnh được t́nh cờ t́m ra khi đi kiểm tra tại pḥng mạch bác sĩ.
Dấu hiệu thường thấy : Tiểu tiện nhiều, uống nước nhiều, ăn nhiều để bù số năng lượng mất v́ glucose tiểu ra ngoài...

10- Tiểu đường gây ra nhiều biến chứng trầm trọng như suy thận, cao huyết áp, bệnh tim, vữa xơ động mạch, khiếm thị v́ thoái hóa vơng mạc, mất cảm giác ngoại vi, rối loạn cương dương, nhiễm trùng bàn chân...

11- Tiểu đường có thể kiểm soát được bằng ăn uống hợp lư, giảm cân, vận động cơ thể, thuốc viên, thuốc chích insulin, hiểu biết căn bản về bệnh....

12- Bệnh nhân cần thử nghiệm đường huyết tại nhà thường xuyên và ghi kết quả, để theo dơi t́nh trạng bệnh và thay đổi liều lượng thuốc cũng như chế độ dinh dưỡng.

13- Các nhà chuyên y khoa học đề nghị là, mỗi 3 năm, mọi người nên thử nghiệm coi xem có bị bệnh tiểu đường hay không. Những ai có nhiều nguy cơ bị tiểu đường (tuổi ngoài 40, mập ph́, có thân nhân bị tiểu đường...) nên thử nghiệm thường xuyên hơn.

Một số ngộ nhận với bệnh Tiểu Đường

Ở đời, sự việc nào cũng có một số điều ngộ nhận, ngay cả trong vấn đề bệnh tật. Nguyên do của ngộ nhận là không có hiểu biết hoặc tiếp nhận nguồn tin tức không được chính xác. Với bệnh Tiểu Đường, nhiều người cũng có những hiểu nhầm cần được làm sáng tỏ. Như là :

1-Tiểu đường có thể lây lan - Tiểu đường là một bệnh về nội tiết, gây ra do tụy tạng không sản xuất được insulin hoặc insulin có ít và không có tác dụng. V́ vậy, bệnh không lây lan nhưng bệnh có thể thừa kế (inherit) nếu trong gia đ́nh có người bị tiểu đường.

2-Như vậy th́ khi bố mẹ bị tiểu đường là con cái cũng bị bệnh - Không hoàn toàn đúng hẳn. Khi trong gia đ́nh có người bị tiểu đường, th́ con cháu có thể thừa kế gen gây bệnh. Như vậy có nghĩa là con cháu có nhiều nguy cơ hơn để dễ dàng mắc bệnh chứ không phải đương nhiên bị bệnh. Ngoài ra, nếu con cháu áp dụng các phương thức pḥng tránh bệnh như giảm cân khi mập ph́, dinh dưỡng hợp lư, vận dộng cơ thể... th́ rủi ro mắc bệnh giảm.

3-Tôi nghe nói có nhiều loại thuốc chữa dứt được bệnh tiểu đường - Cho tới nay chưa có phương thức nào chữa dứt được bệnh tiểu đường mà chỉ có thể kiểm soát mức độ đường huyết và tránh được các biến chứng của bệnh. Nhờ đó mà người bệnh có thể sống đời sống b́nh thường.

4-Ăn nhiều đường sẽ bị bệnh tiểu đường - Đây là một ngộ nhận có từ thuở xa xưa : ăn nhiều đường, đái ra đường, kiến bu kín chung quanh băi nước tiểu. Khi đó, người ta gọi tiểu đường là bệnh ‘nước tiểu mật ong’. Thực ra, tiêu thụ quá nhiều đường tinh chế không trực tiếp gây ra bệnh tiểu đường, nhưng có thể đưa tới mập ph́, v́ đường có nhiều calori mà không có chất dinh dưỡng. Căn cứ theo thống kê th́ 80% người mập kiểu trái táo, với bụng bự, sẽ có nhiều nguy cơ bị bệnh tiểu đường loại II hơn là người cân nặng b́nh thường.

5-Vậy th́ tôi không được ăn đường hay sao? - Bệnh nhân vẫn có thể ăn đường nhưng số lượng đường tiêu thụ phải bao gồm trong tổng số carbohydrate dùng trong ngày. Ngoài ra, bệnh nhân cũng nên dùng đường chung với các món ăn khác, nhất là với thực phẩm có chất xơ, để glucose vào máu từ từ, chứ không tăng vọt. Xin nói thêm là, đường cũng ‘cứu’ người bị tiểu đường. Đó là khi đường huyết đột nhiên xuống quá thấp, đặc biệt là khi đang trị bệnh bằng thuốc viên hạ đường hoặc insulin. Để tránh ngất xỉu, chóng mặt..., bệnh nhân phải tức th́ ăn một chút đường, như một cục kẹo, một ly nước trái cây để máu có đủ glucose.

6-Có người nói đường hóa học độc lắm, lại có người nói nấu chè với đường hóa học ăn rất ngon - Ngoại trừ đối với phụ nữ có thai, đường hóa học rất an toàn nếu dùng đúng số lượng theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Với một số người, đường này có thể gây ra vài phản ứng nhẹ như chóng mặt, nhức đầu, tiêu chẩy, no hơi... Nếu dùng quá nhiều, đường lại cho vị đắng. Dùng đường này để nấu chè th́ e rằng không tốt v́ ta sẽ tiêu thụ quá nhiều hóa chất, tích tụ lại sẽ có hại, đồng thời giá cả cũng đắt hơn đường tinh chế.

7-Bị tiểu đường là tôi phải bớt ăn cơm, ăn bánh ḿ - Nói ‘bớt ăn’ cơm gạo th́ cũng không đúng lắm, mà phải ăn cơm, bánh ḿ... cân bằng với các loại thực phẩm khác, theo tỷ lệ 50% carbohydrate, 30% chất béo và 20% chất đạm. Cơm, ḿ..là nguồn năng lượng quư báu cho cơ thể mà ta không được loại bỏ. Có người đề nghị chế độ ít carbohydrate, nhưng lại tăng chất đạm và chất béo. Theo chế độ này lâu ngày, bệnh nhân có nguy cơ bị bệnh tim, bệnh thận nhiều hơn. V́ thế, cân bằng các loại thực phẩm là điều cần làm.
Ăn gạo lức, c̣n cám th́ đường glucose vào máu chậm hơn là khi ăn gạo trắng tinh, hết cám.

8-Tôi ăn rất nhiều trái cây v́ nghe nói trái cây tốt cho người bị tiểu đường.
Trái cây là món ăn tốt cho mọi người, dù bị tiểu đường hay không. Trái cây không có cholesterol, có nhiều chất xơ và sau khi ăn, các loại đường trong trái cây chuyển vào máu từ từ nên không gây ra cao đường huyết đột ngột. Tuy nhiên, nếu tiêu thụ nhiều trái cây quá th́ cũng là điều không nên v́ ta sẽ bỏ qua các thực phẩm cần thiết khác. Đồng thời, ăn nhiều trái cây cũng mang vào cơ thể nhiều chất ngọt, và đường huyết sẽ tăng.

9-Có người nói tôi tuyệt đối không được uống rượu, có đúng không? -
Nói là tuyệt đối không uống rượu th́ cũng quá khắt khe với thứ nước ‘Tinh Thần’ này và cũng gây ‘buồn buồn’ cho người bệnh. Theo các nhà chuyên môn dinh dưỡng, người tiểu đường vẫn có thể thưởng thức một lượng rượu vừa phải (một lon la-de, một ly rượu vang..) trong bữa ăn. Nhưng nên nhớ rằng rượu cũng có một ít carbohydrate, cho nên nếu uống rượu thả cửa th́ đường huyết sẽ lên cao.
Hơn nữa, khi đang chữa bệnh bằng insulin mà uống nhiều rượu vào lúc đói bụng th́ đường huyết sẽ xuống quá thấp, v́ rượu làm giảm khả năng cơ thể lấy glucose từ kho dự trữ.

10- Tôi chỉ hơi bị tiểu đường từ nhiều năm nay - Thực ra, không có chuyện ‘hơi bị tiểu đường’ mà chỉ có bệnh tiểu đường hoặc không có. Bị tiểu đường khi đường huyết thử hai lần khi đói cao hơn 126mg/dl hoặc cao hơn 200mg/dl thử hai lần bất cứ lúc nào trong ngày.
Đề nghị quư vị «hơi bị» tiểu đường đi bác sĩ để được xét nghiệm, xác định cho rơ ràng, kẻo rồi quá trễ...

11-Tôi uống thuốc hạ đường huyết đều đặn là đủ, đâu có cần giữ ǵn ăn uống.
Thuốc chỉ là một thành phần trong việc điều trị bệnh tiểu đường. Các thành phần khác như ăn uống cân bằng, hợp lư, có nếp sống lành mạnh, thường xuyên vận động cơ thể... cũng rất quan trọng để giúp thuốc tác dụng hữu hiệu hơn.

12-Bệnh nhân tiểu đường phải ăn theo một chế độ riêng biệt
Các nhà dinh dưỡng đều đồng ư rằng, bệnh nhân tiểu đường có thể dùng cùng các loại thực phẩm như mọi người nhưng với số lượng vừa phải, thích hợp với mức độ đường huyết và liều lượng các thuốc hạ đường huyết đang dùng. Và họ cũng không cần tốn tiền mua những sản phẩm được gọi là « dành riêng cho bệnh tiểu đường ».

13-Trẻ em bị tiểu đường, lớn lên sẽ hết -Trẻ em bị bệnh tiểu đường thường là do tụy tạng không sản xuất được insulin và được xếp vào loại I, phụ thuộc vào insulin.
Trong trường hợp này, các tế bào tụy tạng sản xuất insulin bị hủy hoại, không tái tạo được, cho nên các em tiếp tục mang bệnh và cần insulin cho tới tuổi trưởng thành. Hy vọng một ngày gần đây, khoa học có thể ghép tế bào tụy tạng để cơ quan này tự sản xuất insulin.

14- Trẻ em không mắc bệnh tiểu đường loại II - Trước đây th́ nhận xét này có lẽ đúng chứ bây giờ không đúng nữa. Trong những năm gần đây, số trẻ em mắc tiểu đường loại II ngày một gia tăng v́ các em ăn uống hơi buông thả, lại ít vận động cơ thể nên các em bị bệnh mập ph́ nhiều hơn. Và mập ph́ là một trong mấy rủi ro đưa tới tiểu đường loại II.

15-Phụ nữ bị bệnh tiểu đường, không thể có thai được - Cách đây vài thập niên, nhận xét này có thể là đúng v́ phương thức trị liệu bệnh tiểu đường c̣n kém công hiệu và sự hiểu biết về bệnh c̣n ít ỏi. Bây giờ nhờ có nhiều tiến bộ trong việc điều trị, chăm sóc, phụ nữ bị tiểu đường vẫn có thể có thai, vẫn sanh con mạnh khỏe. Tuy nhiên, họ cần lưu ư nhiều hơn trong việc kiểm soát đường huyết và tránh ăn uống buông thả, tùy theo ư thích.

16-Bệnh nhân tiểu đường dễ đau ốm, cảm cúm -
Mang bệnh tiểu đường th́ người đó cũng có thể gặp các rủi ro như người không bệnh.
Cho nên nếu không cẩn thận, giữ ǵn sức khỏe th́ cũng dễ dàng mắc bệnh như ai.
C̣n như nếu muốn pḥng tránh bệnh, như bệnh cúm, th́ phải chích ngừa hoặc đừng hít phải virus cúm. Hơn nữa, nếu chẳng may bị cúm th́ đường huyết sẽ lên cao ngay.

17-Có người nói rằng mắc bệnh tiểu đường sẽ không được lái xe hơi
Nếu đường huyết được kiểm soát th́ bệnh nhân tiểu đường lái xe cũng an toàn như mọi người. Có nhiều dư luận muốn giới hạn bệnh nhân chữa bằng insulin không được lái xe, v́ e ngại đường huyết xuống quá thấp, bệnh nhân có thể gây tai nạn v́ chóng mặt, mất định hướng

18-Các căng thẳng của đời sống không có ảnh hưởng ǵ tới bệnh tiểu đường
Có ảnh hưởng chứ, v́ khoa học đă chứng minh rằng những hoàn cảnh khó khăn, những cơn khủng hoảng tinh thần đều làm đường huyết lên cao.
19-Bệnh nhân tiểu đường có thể ăn thả cửa các món ăn ‘không có đường’ sugar-free
Sugar-free không có nghĩa là không có calori. Nếu ăn thả cửa các món ăn này th́ sẽ dễ dàng bị mập ph́, và nguy cơ mắc bệnh tiểu đường lên cao. Cho nên, bệnh nhân cần lưu ư tới số lượng calori trong thực phẩm để tránh mập và giữ mức đường huyết b́nh thường.

20-Một số người khỏe mạnh b́nh thường mặc dù đường huyết cao, vậy th́ họ đâu có phải bị bệnh tiểu đường. - Một vài rối loạn cơ thể như căng thẳng tinh thần, bệnh nhiễm hoặc một vài loại dược phẩm có thể làm đường huyết tạm thời lên cao ở một số người không bị tiểu đường. Nhưng cao đường huyết không phải là chuyện b́nh thường, cần phải được bác sĩ thử nghiệm kỹ càng hơn.

21-Bị tiểu đường lâu năm là biết rơ khi nào đường huyết tăng, cần ǵ phải thử máu cho mất công - Đồng ư là khi đường lên cao, triệu chứng như khát nước, tiểu nhiều sẽ xuất hiện và ta biết ngay. Nhưng, muốn biết glucose cao thấp bao nhiêu để có thể gia giảm thuốc th́ chỉ có thử máu mới biết. Hơn nữa, đôi khi các dấu hiệu chỉ xuất hiện khi đường huyết rất cao, và như vậy th́ biến chứng của bệnh đă quá trầm trọng rồi.
Cho nên, cần tự thử đường huyết nhiều lần trong ngày. Đo đường trong nước tiểu không chính xác lắm v́ đôi khi thận chỉ thải glucose khi đường huyết cao hơn 180mg/dl.

22-Khi phải tăng liều lượng insulin th́ chắc là bệnh trở nên trầm trọng lắm
Khác với nhiều dược phẩm, insulin không có một liều lượng nhất định cho mọi người bệnh. Insulin cần được gia giảm thường xuyên tùy theo kết quả thử đường huyết. Đường huyết thay đổi tùy theo chế độ ăn uống, vận động cơ thể, thời gian trong ngày.
Người bệnh đều được hướng dẫn cách tự thử đường huyết và thay đổi số lượng insulin cho thích hợp. Ngoài ra, để tránh đường huyết xuống thấp, insulin được bắt đầu với liều lượng nhỏ, rồi tăng dần tùy theo kết quả thử glucose trong máu.

Kết luận

Tiểu đường là bệnh nghiêm trọng, thường thấy, điều trị tốn kém nhưng có thể kiểm soát được Đó là ăn uống hợp lư, hoạt động cơ thể, giảm cân nếu quá cao, dùng thuốc theo chỉ dẫn, thử đường huyết tại gia... Ngoài ra, cũng nên t́m hiểu cặn kẽ về bệnh, phân biệt sự thật với huyền thoại, ngộ nhận... để an tâm trị bệnh, tận hưởng niềm vui cuộc đời...

Bác sĩ Nguyễn Ư Đức

Texas-Hoa Kỳ