CÂU CHUYỆN THẦY LANG 

Bác sĩ Nguyễn Ư-ĐỨC

                                                Phục Hồi Sau Tai Biến Năo

 

            -Tội nghiệp anh B́nh vừa mới bị Tai biến năo. Chị B́nh không chăm sóc nổi nên phải đưa anh vào nhà dưỡng lăo.

            - Ấy, chú tư Hanh cũng bị stroke năm ngoái, nhưng nhẹ nên c̣n đi lại được.

 

             Tai Biến Động Mạch Năo!!! Stroke!! Đột Quỵ !!!!!!!!

Những tiếng mà khi nghe tới nhiều người đă rùng ḿnh e ngại. Chỉ sợ là một lúc bất hạnh nào đó, nó sẽ đến thăm ḿnh. V́ hậu quả đáng ngại của nó. Chẳng thế mà hai tháng sau khi bị nạn, nhà thơ Phượng Ly đă thất vọng kêu lên:

“Từ sau ngày tai biến mạch máu năo

Tôi dật dờ tựa chiếc bóng đơn côi

Không t́m đâu lẽ sống của cuộc đời

Hồn héo ṃn theo tháng ngày tàn lụi”

Vâng, Tai biến vẫn c̣n là một bệnh gây ra tàn phá nghiêm trọng cho cơ thể và là một trong ba nguy cơ tử vong cao. Một trăm người bị bệnh th́ khoảng mươi người mới có hy vọng gần- hoàn- toàn- phục- hồi. Lư do là bệnh nhân thường đi cấp cứu hơi trễ để được khám nghiệm và điều trị sớm.

Bên Mỹ, hàng năm có cả triệu nạn nhân mới của tai biến này. Một số lớn may mắn thoát khỏi lưỡi hái tử Thần th́ lại kéo dài cuộc đời tàn phế thần kinh. Số người sống sót tăng với tuổi thọ và nhờ ở các phương pháp trị liệu hữu hiệu. Nhưng chi phí chăm sóc hậu tai biến cũng nhiều. Và là một vất vả cho gia đ́nh, một đau khổ cho bệnh nhân.

Bên Việt Nam ta, số người bị tai biến cũng cao, người tàn phế không phải là ít, và sự chăm sóc chắc cũng khó khăn giới hạn hơn.

Stroke gây ra do sự đột ngột ngưng tuần hoàn tới một vùng nào của năo bộ. Ngưng v́ một mạch máu bể vỡ, một cục máu chặn lối giao thông, một u bướu đè xẹp mạch máu.Tế bào thần kinh nơi đó thiếu dưỡng khí và đường glucose, chỉ cần vài phút là hết sống. Đó là các tế bào điều khiển sự di chuyển, suy tư, hành động, phát âm... Con người trở thành tàn tật.

Tàn tật v́:

-Liệt yếu nửa thân đối diện với bên năo hư hao là tật nguyền thường xẩy ra nhất sau tai biến. Nạn nhân đi đứng loạng choạng, mất thăng bằng, dễ té ngă;

-Rối loạn khả năng nói, viết và hiểu tiếng nói, chữ viết. Nạn nhân nói lơ lớ khó khăn, không thành ngôn từ;

-Kém trí nhớ, nhận thức, suy luận và giải quyết sự việc;

-Thị giác rối loạn;

-Mất cảm giác về nóng, lạnh, đau, tê dại ngón tay, chân;

-Ăn trệu trạo, nuốt không xuôi, nước miếng trào ra;

-Mất kiểm soát tiểu tiện ngay sau khi bị tai biến;

-Có những xúc động như sợ hăi, bực bội, tức giận, buồn rầu, nuối tiếc sự mất mát về sức khỏe tinh thần, thể chất;

- Giảm khả năng tự chăm sóc trong đời sống hàng ngày...

-Và hầu như hoàn toàn phụ thuộc vào người khác.

Một đời người đang khỏe mạnh như anh Vọi thuyền chài, như một bà nội trợ quán xuyến mọi việc trong nhà, mà chỉ một giây một phút trở nên tàn tật. Nhiều khi cũng chỉ v́ quá lơ là với sức khỏe của ḿnh: Huyết áp cao th́ coi thường “thách đố” với bệnh tật, thuốc khi uống khi ngưng. Cholesterol phi mă mà vẫn tái nạm vè gầu, thêm chén nước béo, hai trứng gà non. Thuốc lá hút mỗi ngày vài ba gói, rượu uống dăm ṿ. Cơm no rượu say xong ngọa triều nhiều hơn là vận động. Cho sướng thân đời.

Biết đâu rằng: “Bệnh tùng khẩu nhập”, người xưa nhắc nhở chẳng sai chút nào. V́ đó là một số trong những nguy cơ đưa tới tai biến.

Cơ sự đă xẩy ra, bây giờ đành đương đầu, đối phó với hậu quả. Phải kiên nhẫn, tích cực phục hồi tối đa khả năng đă mất. Đừng buông xuôi, bai bải chối dấu “tôi có sao đâu”. Và cả nhà cũng như người bệnh phải tiếp sức để phục hồi các chức năng đă suy giảm.

Mục đích điều trị phục hồi là giúp nạn nhân lấy lại được sự độc lập tối đa trong đời sống của ḿnh.

Thành công của phục hồi tùy theo vài điều kiện: mức độ hủy hoại của năo bộ, áp dụng phương pháp phục hồi sớm hay trễ, tâm trạng thái độ của người bệnh, kỹ thuật của nhóm điều trị và sự hợp tác của gia đ́nh bạn bè.

Vài ngày sau khi áp dụng các trị liệu hiện đại với mục đích hoặc làm tan huyết cục hoặc chặn xuất huyết, bệnh t́nh đă được kiểm soát, thầy thuốc sẽ hướng dẫn phương thức lấy lại các chức năng đă bị tai biến lấy đi. Các phương pháp này rất hữu hiệu để giúp ta phục hoạt sức mạnh, khả năng điều hợp cử động, sự bền bỉ và niềm tự tin, tránh phụ thuộc cũng như hội nhập với các sinh hoạt của gia đ́nh, cḥm xóm.

Ta phải học lại cách nói làm sao, nghĩ thế nào, đi sao cho vững và làm sao để tự ḿnh hoàn tất được các sinh hoạt thường lệ. Tắm rửa, đánh răng; ăn cơm mặc quần áo; đi vệ sinh...Ôi thôi th́ trăm việc cần thiết để sinh tồn.

Xin hăy kiên tâm. Đa số bệnh nhân đều phục hồi khá hơn; nhanh hay chậm cũng tùy thuộc stroke nặng hay nhẹ. Nhiều khi diễn tiến phục hồi bắt đầu ngay sau khi bị tai biến, khi bệnh t́nh ổn định, năo bắt đầu lành vết thương.

Trong phục hồi, có sự tiếp tay của nhiều người thuộc các ngành chuyên môn khác nhau:

a-Bác sĩ gia đ́nh.

Vai tṛ của bác sĩ gia đ́nh rất quan trọng trong việc phục hồi chức năng cho người bệnh. Vị này tiếp tục điều trị và phối hợp sự chăm sóc lâu dài cho nạn nhân như là: coi xem phục hồi như thế nào cho thích hợp, giới thiệu khám chuyên môn, theo dơi sức khỏe, hướng dẫn để ngăn ngừa tai biến tái phát, duy tŕ huyết áp và đường huyết b́nh thường, giảm cân nếu mập, hướng dẫn dinh dưỡng...

b-Điều dưỡng viên phục hồi

Các y tá này đă được huấn luyện để giúp người bệnh học lại cách thức thực hiện các công việc hàng ngày như tắm rửa, thay quần áo, vệ sinh cá nhân. Họ cũng hướng dẫn bệnh nhân về sử dụng thuốc, dinh dưỡng, ngừa tai biến tái phát, chỉ dẫn thân nhân cách chăm sóc người bệnh. Một điểm quan trọng là tránh nhiễm trùng da ở phần cơ thể nằm bất động lâu ngày.

c-Chuyên viên Vật Lư Trị Liệu.

Mục đích của vật lư trị liệu là giảm thiểu sự đau đớn gây ra do các khớp và bắp thịt nằm im, lấy lại sự cử động và ngăn ngừa thương tích, bệnh tật có thể xẩy ra.

Chuyên viên Vật lư trị liệu có kiến thức về cấu tạo cũng như chức năng của cơ thể nhất là đối với sự cử động của tứ chi, ḿnh mẩy. Họ sẽ ước lượng sức mạnh, sự chịu đựng, tầm cử động, dáng đi, cảm giác của nạn nhân rồi phác họa chương tŕnh tập luyện phục hồi. Bệnh nhân sẽ học để cử động phần cơ thể bị liệt, tập đi lên xuống cầu thang, tập giữ thăng bằng cơ thể, đi lại an toàn. Từng khớp xương, cơ bắp được thoa nắn, giúp co vào ruỗi ra để tránh đóng băng, cứng nhắc, viêm sưng. Bệnh nhân cũng được hướng dẫn cách sử dụng nạng, xe lăn, cử động trong nước, dùng hơi nóng lạnh để giảm các cơn đau nhức.

d-Chuyên viên trị liệu sáng tạo (occupational therapist), giải trí

Nhóm này sẽ hướng dẫn bệnh nhân làm các công việc thông thường như chải đầu, đánh răng, dọn nhà, nấu ăn, học lái xe an toàn, t́m thú vui giải trí thích hợp. Nhiều nạn nhân không biết cách và cơm vào miệng, không nhai nuốt được, khó khăn cài khuy áo, cầm đồ vật, viết lách, đánh chữ trên bàn phím máy vi tính. Một số lớn bị co cứng các ngón tay gây trở ngại cho việc cầm dụng cụ. Họ sẽ được hướng dẫn sử dụng vài thiết bị giản dị trợ lực cho bàn tay, bàn chân.

Các chuyên viên cũng giúp người bệnh t́m những thú vui giải trí thích hợp như chơi domino, đố chữ để luyện trí óc; tập vẽ, tập viết cho các ngón tay được dùng đến; đánh banh trong khi bơi lội dưới nước...

Trị liệu này mang nhiều ích lợi cho người tuổi cao, người phải ngồi xe lăn, người kém thị giác, hay té ngă.

e-Chuyên viên ngôn ngữ

Dậy nạn nhân dùng lại các lời nói, nhớ lại những chữ căn bản, học cách diễn tả ư muốn bằng dấu hiệu, cách nuốt thực phẩm, nước uống. Nhiều bệnh nhân quên tên cả từ những vật thường dùng tới tên bạn bè, thân thuộc.

g-Chuyên viên huấn nghệ.
            Sau tai biến năo, một số bệnh nhân muốn làm việc trở lại. Đây là điều đáng khuyến khích để bệnh nhân không bị coi là tàn phế, vô dụng. Nhưng trở lại với nghề nghiệp cũ có thể gặp khó khăn. Các chuyên viên nghề nghiệp sẽ hướng dẫn bệnh nhân điều chỉnh hoặc kiếm công việc thích hợp với t́nh trạng sức khỏe hiện tại. Nhiều quốc gia đă có đạo luật bảo vệ giúp đỡ nạn nhân tàn phế.

Phục hồi chức năng có thể thực hiện ngay tại bệnh viện, các cơ sở phục hồi, nhà điều dưỡng hoặc tại gia.

Đa số bệnh viện có pḥng phuc hồi với đầy đủ dụng cụ, nhân viên để điều trị cho bệnh nhân. Chương tŕnh tập luyện rất chi tiết đ̣i hỏi sự cố gắng và chăm chỉ của bệnh nhân.

Bệnh nhân cũng có thể điều trị tại gia, với sự tới lui của chuyên viên trị liệu. Lợi điểm của cách này là bệnh nhân được hướng dẫn để làm lại các công việc trong đời sống hàng ngày ngay tại nơi ḿnh sống.

 

Ngoài áp dụng phục hồi, cũng cần pḥng ngừa stroke trở lại, nhất là trong thời gian một năm sau khi bị lần đầu.

 Nguy cơ tái phát tăng với tuổi cao, nếu ta tiếp tục hút thuốc lá, uống nhiều rượu, có bệnh cao huyết áp, cao cholesterol, mập ph́, tiểu đường, suy tim hoặc đă bị gián đoạn máu năo thoảng qua( Transient ischemic attack- TIA).

            Cần đi khám sức khỏe theo định kỳ. Chữa các bệnh đang có nhất là kiểm soát huyết áp, một “tên sát nhân thầm lặng”(Silent Killer); bỏ thuốc lá; nhâm nhi chút chút rượu thôi; giảm chất béo; giảm tiểu đường; bớt nặng kí; mỗi ngày uống viên aspirin nhỏ bé và các thuốc khác mà bác sĩ cho. Và cũng năng vận động cơ thể theo lời khuyên của thầy thuốc để máu huyết lưu thông, gân cốt thư giăn.

 

Một vấn đề thường xẩy ra cho người bị tai biến là bệnh trầm cảm, hậu quả của tổn thương tế bào năo và sự bất khiển dụng một số chức năng.. Cảm xúc sẽ lên xuống, buồn nhiều hơn vui, đôi khi thất vọng, nhỏ lệ, bực tức rồi buông suôi.

Cũng dễ hiểu thôi. Đang xốc vác khỏe mạnh mà giờ đây xe lăn, nạng chống; ăn phải nhờ người bón, tắm rửa cần người phụ; nói không ra câu, nh́n một hóa hai...Th́ ai chẳng buồn rầu, chán nản.

Nhưng dù trầm cảm đến đâu, khoa học hiện đại vẫn có cơ hóa giải được. Nói cho thầy thuốc hay cảm xúc của ḿnh và sẵn sàng nhận sự chữa chạy. Nhiều dược phẩm công hiệu cũng như phương thức trị liệu điện tử có thể giúp ta vượt qua sự “sầu đong càng lắc càng đầy này”.

 

Với thân nhân th́ sự hỗ trợ, chăm sóc, khuyến khích người bệnh đều vô cùng cần thiết. Đây là việc làm lâu dài, đ̣i hỏi sự hy sinh, thông cảm và thương yêu tột độ.

Mà thương yêu th́ ai chẳng có. Đầu gối tay ấp trên dưới nửa thế kỷ. Công ơn sinh thành dưỡng dục cả vài chục năm. Bây giờ là lúc chứng tỏ t́nh nghĩa phu thê mặn ngọt có nhau cũng như báo hiếu song thân. Ta có thể tham dự vài khóa huấn luyện cách chăm sóc, cách giúp người thân phục hồi, học lại những chức năng đă mất.

Xin gợi ư:

-Cần có một phân chia việc săn sóc cho mỗi người trong gia đ́nh để tránh ôm đồm quá sức cho một người;

-Giúp bệnh nhân uống thuốc đều đặn;

-Khích lệ để bệnh nhân tập cử động, làm vài việc chính để gây niềm tự tin;

-Ca ngợi bất cứ một cố gắng mà người thân đă thực hiện được, để khỏi nản ḷng;

-Mời kéo thân nhân tham dự góp ư vào các sinh hoạt gia đ́nh, cho họ một niềm tin là vẫn c̣n một vai ṿ quan trọng; Giúp thân nhân giữ mối liên lạc với bạn bè, cộng đồng;

-Tránh để thân nhân lủi thủi một ḿnh với chiếc TV hay radio; dành th́ giờ nói chuyện cũng như nhờ bạn bè thăm hỏi;

-Chịu đựng sự khó tính, đ̣i hỏi, cằn nhằn đôi khi tưởng như “vô ơn” của người bệnh;

-Liên lạc thường xuyên với thầy thuốc để tŕnh bày diễn tiến phục hồi cũng như nhận thêm hướng dẫn chăm sóc.

Và không quên chăm sóc chính ḿnh, ăn uống ngủ nghỉ đầy đủ, có thời giờ thư giăn giải trí. V́ con đường hỗ trợ người thân c̣n dài.

Thay lời kết

...“ Ông ơi, Sáng nay bác sĩ cho tôi nằm dọc trên một chiếc gối dài, rồi lần lượt dơ hai tay hai chân lên cao. Tôi đều làm được. Mấy cô y tá cũng chịu khó ngâm bàn tay bàn chân tôi trong nước nóng, thoa nắn kéo từng khớp xương cho duỗi ra. Tôi bắt đầu viết thư trên vi tính được rồi...” bạn trung tiểu học TTT định cư ở Tokyo.

...“ Ḿnh báo tin mừng cho chị: ḿnh mới đan xong chiếc khăn foulard tặng ông xă nhân dịp Noel. Nét đan coi cũng khá thẳng hàng. Mất cả tháng đấy. Các ngón bàn tay phải của ḿnh đă tự co vào ruỗi ra được. Bữa nào anh chị lên chơi, ḿnh biểu diễn thái khế, thái thịt ba chỉ ăn cơm với mắm tôm chua cho vui...”Chị Vân, vợ hiền một đồng nghiệp.

...“Sự thăm hỏi và vấn an t́nh trạng sức khỏe của anh chị trong lúc tôi lâm bệnh đă là những khích lệ châu báu, tràn quư t́nh bằng hữu giúp tôi qua khó khăn. Sau những chương tŕnh Hồi phục, tôi đang trên đà b́nh phục và đă trở lại làm việc bán thời gian 6 giờ/ ngày, lái xe 60 dặm đi về trên xa lộ”.

Đó là tâm trạng Phượng Ly vào Noel năm nay, bẩy tháng sau tai biến, với kiên tâm tập luyện, với hỗ trợ của người vợ hiền và bầy con cháu. Pilot ta phấn khởi hơn:

“Ḷng reo vui thấy ḿnh c̣n Hạnh Phúc

Hơn bao người...đời bất hạnh hơn ta

Tim Hồng xưa chợt lóe sáng chan ḥa

Những Niềm Vui...trong Thu Vàng Xác Lá”.

 

Bác sĩ Nguyễn Ư-ĐỨC

Texas – Hoa Kỳ