Cu Chuyện Thầy Lang

Tr Nhớ

Bc sĩ Nguyễn -Đức

Theo định nghĩa, tr nhớ l một khả năng của tr tuệ để thu thập, tch trữ v lấy ra cc sự kiện m con người đ trải qua trong qu khứ.

C tr nhớ ngắn hạn, tr nhớ di hạn. Ngắn hạn khng tồn tại lu v c thể chuyển sang di hạn v lưu trữ mi mi

Hy hnh dung khung cảnh một buổi trưa h, ta ngồi ở một nơi no khng phải l qu hương H Nội, m nhớ lại cch đy trn dưới nửa thế kỷ, cng bạn b tắm sng, hi ổi trn Nghi Tm, đạp xe vo cha Lng, cha Trầm. Rồi tưởng tượng như đu đy phảng phất hương ngọc lan trn đường Quan Thnh, hay phượng vĩ đỏ ối chung quanh Hồ Ty.

Lm sao m bất cứ lc no, nếu muốn, ta cũng như sống lại những g của qu khứ? Lm sao m no bộ, một cơ quan chỉ nặng chừng 1.5 k l c thể thực hiện được ci cng việc đầy kh khăn đ? Ấy l chưa kể cả trăm cng việc khc m no bộ c thể đảm đương để duy tr sự sống của con người.

Ring về tr nhớ, khoa học đ cố gắng giải đp, nhưng sự hiểu biết mới chỉ c một phần.

Pht triển của no bộ

Khi mới sanh, no bộ nặng khoảng 50 gr, lc trưởng thnh nặng 1,5 kg.

Đ l một khối chất giống như bột m nho, mầu xm nhạt với cả tỷ tế bo v nhiều triệu dy nối tiếp giữa cc tế bo.Tn hiệụ chuyển từ tế bo ny sang tế bo khc ở chỗ nối tiếp v bằng ha chất trung gian Actylcholin.

Mỗi ngy c từ 60.000 tới 100.000 tế bo thần kinh bị hủy diệt v khng được thay thế. Đy l một cuộc tn st lớn m khi ta tới tuổi 65, c đến 1/10 tổng số tế bo thần kinh bị tiu hủy.

May mắn thay l những tế bo cn lại c thể lnh phần trch nhiệm của những tế bo xấu số. Chng sẽ mọc ra nhiều nhnh xen kẽ vo khoảng trống để tiếp nhận tn hiệu thần kinh. Sự việc ny cũng giống như trong khu rừng gi, một cy chết đi th cy kế cận vươn ln, sinh ra nhiều cnh để điền khuyết.

Phần no c nhiệm vụ ghi tr nhớ nằm ở vng vỏ no, hai bn thi dương, sau mắt.

Phần nhận v thanh lọc tn hiệu cho tr nhớ nằm su trong no, c hnh chữ C, gọi l hải m.

Sự lin hệ chức năng giữa hai vng ny rất cần thiết cho tr nhớ .

Ở tuổi gi, khối lượng no nhỏ đi, tế bo thần kinh thay đổi hnh dạng, sự truyền tn hiệu chậm lại, chất lipofuscin xuất hiện giữa tế bo, c thể gy rối loạn cho cc cơ năng của no. Mu vo c t hơn, sự cung cấp dưỡng kh cũng giảm.

Hnh chụp do X quang cho thấy cc luống c no nhỏ đi, rnh giữa luống rộng ra. Từ tuổi 20 tới 90, no nhẹ bớt đi khoảng 5-10% v chứa nhiều chất lỏng hơn. Những thay đổi ny c ảnh hưởng phần no tới tr nhớ.

Tr nhớ được chia ra lm ba loại :

1-Tr nhớ ngắn hạn.

Đy l loại tr nhớ để phn tch những dữ kiện, sự việc cần tức th v ko di trong chốc lt . Người Mỹ gọi n l tr nhớ lm việc (working memory). Từ năm 1890, nh tm l học Williams James gọi l tr nhớ căn bản (Primary memory).

Ta lấy một th dụ: tr nhớ ny gip ta nhẩm trong đầu một số điện thoại trong khi quay my. Chẳng hạn: b vợ hỏi chồng số điện thoại của c Cc, em du, l bao nhiu, chồng trả lời 8959.4762. Vợ nhẩm số đ v quay. Hai chị em thảo luận về quần o, phấn son cả tiếng đồng hồ. Lần sau cần số điện thoại c Cc, nng laị hỏi chng. Thật l tiện, khỏi mất cng nhớ. M nếu muốn nhớ, nng phải dng đi dng lại nhiều lần, như l để củng cố, hợp nhất dữ kiện đ vo no.

Tr nhớ ny bắt đầu c vo lc 7 tuổi, thường thường khng bị suy giảm với tuổi cao. N ko di khoảng vi chục giy tới một pht.

2- Tr nhớ trung hạn.

Những dữ kiện ghi trong tr nhớ ny tồn taị từ nhiều pht tới vi năm. Một tn hiệu được nhắc đi nhắc laị, được sử dụng nhiều lần sẽ được ghi đậm su trong vỏ no. Khi cần đến, c sẽ được kch thch để lấy ra dữ kiện ny.

Cn b đi học, c những bi học thuộc lng trong Lun L Gio Khoa Thư m chắc by giờ nhiều người trong chng ta cn nhắm mắt n lại được.

Xin ni r l, để c chất liệu trong tr nhớ, ta phải đi qua ba giai đoạn :

a-Thu thập

Lấy dữ kiện bằng học hỏi, thảo luận, suy nghĩ, v bằng sự nhận của cc gic quan.

b-Tồn trữ

Một dữ kiện, muốn được tồn trữ, phải qua sự thanh lọc của bộ phận hải m, để coi n c gy xc động, hấp dẫn đng ghi nhớ hay khng.

Tn người yu chắc chắn l phải cần ghi nhớ hơn l tn anh cảnh st cng lộ vừa mới bin phạt mnh v li xe qu tốc độ.

Dữ kiện đ hon ton mới hay c lin quan tới một kỷ niệm cũ. Th dụ ta đ c một số niệm về một ca sỹ với tiếng ht vượt thời gian; rồi thng sau c tin c ấy lấy chồng, năm sau sinh đi, th bộ phận hải m sẽ xếp những tn hiệu mới ny vo hnh ảnh c ca sỹ nổi danh trn để được phong ph hơn.

c- Phục hồi kỷ niệm

Giống như my vi tnh, ta c thể phục hồi, lấy ra, bất cứ lc no, những dữ kiện c trong tr nhớ. Nghe tiếng ht c ca sỹ kể trn trong CD l ta c thể hnh dung ra cuộc đời i tnh sự nghiệp, gia cảnh cũng như hnh dng của c ta .

Tr nhớ ny bắt đầu c vo lc 10 tuổi.

3- Tr nhớ di hạn.

Tr nhớ ny c thể tồn tại suốt đời người. Đy l kết quả tch tụ của nhiều năm với những kỷ niệm, kinh nghiệm, kiến thức học hỏi của người tuổi cao.

-C những tr nhớ về kiến thức tổng qut m ta thu gp, tng trữ một cch tự nhin, khng cần biết n xảy ra khi no, ở đu. Ni đến qu hương Việt Nam l ta hnh dung ra một giang sơn c hnh chữ S, c sng Hồng, ni Ngự, Cửu Long Giang. Khi nhắc tới Quang Trung, ta nhớ lại sử sch kể những trận đnh qun Tu oai hng của Người. Tr nhớ ny tch tụ ngy một xc tch, rất tự nhin, đầy lc no ta khng hay.

-Cn tr nhớ về những sự kiện c nhn trong đời sống hng ngy được ghi nhận với thời gian v khng gian. Chẳng hạn trưa hm qua ta ăn cơm Việt Nam ở qun Sải Gn hoặc sinh nhật năm ngoi, ta nhận được chiếc đồng hồ mới do vợ con mua tặng. Đ l tr nhớ qu khứ.

-Sng nay khi đi lm, ta tự nhủ l chiều nay tan sở trước khi về nh, sẽ gh siu thị mua chai rượu vang v tối nay vợ lm mn c bng lau hấp. Đy l tr nhớ vị lai.

-C tr nhớ hnh động thường nhật như ta tự hỏi, sng nay c để thức ăn cho ch ch khng, hoặc tuần trước ta cắt cỏ ngy thứ năm hay thứ su.

-Trong tr nhớ hồi tưởng, ta nghĩ v ni về dữ kiện của những ngy xưa thn i , tr nhớ tự truyện nhắc đi nhắc lại chuyện về mnh trong vi năm trước.

-Tr nhớ dung nhan khi Xin lỗi nom ng quen quen, mnh đ gặp nhau, m khng sao nhớ được tn ng , tr nhớ đ thấy (dj vu) mnh đ ở nơi đ m khng nhớ bao giờ.

-B nội trợ, lm bếp cần mấy củ tỏi, nhưng nh khng cn. B ta nhẩm trong đầu l kỳ tới đi chợ thm tỏi vo danh sch cc thứ cần mua. Khi viết danh sch lại qun bin tỏi. Đi chợ, qua hng rau quả, nhn thy tỏi, b ta lượm một ti, như vậy l tr nhớ thầm kn đ gợi b mua tỏi.

Kết luận

Lm sao m no, ni chung, cc trung tm tr nhớ, ni ring, c thể hon tất cng việc phức tạp đ một cch chu đo v khoa học như vậy? Cho tới nay, chưa c một giải đp thỏa đng m chỉ c những gơị , phỏng đon.

C người đ v no bộ như cả ngn hệ thống điện thọai m mỗi hệ thống c thể cung cấp nhu cầu lin lạc cho tất cả dn chng của thnh phố Nữu Ước. Cc trung tm ny lin tục nhận những tn hịu thu lượm do ngũ quan đưa về, phn tch, xếp loại rồi tồn trữ.

c ghi nhận dữ kiện như một ci my thu m, bộ phận hải m như l một ci nt kiểm sot. Bnh thường, nt bấm ny tắt, v chỉ mở để ghi khi no dữ kiện được coi l quan trọng.

Một dữ kiện khng quan trọng thường lởn vởn trong đầu một lc rồi tan biến đi. Cho nn nếu ta c qun tn một người no đ trong tiệc cưới cũng l chuyện bnh thường, giống như l lu lu ta qun, khng biết cha kha xe, cha kha nh để ở đu.

Nhưng li xe đi lm mỗi ngy trn cng con đường m lạc lối; qun những hẹn quan trọng; kể đi kể lại cng cu chuyện trong một cuộc gặp gỡ ngắn ngủi với bạn b, th l điều đng ngại.

Những thắc mắc, lo u, tự hỏi: Ta gi rồi chăng? Hay ta đang mắc chứng no suy trầm trọng?

Liệu tr nhớ c bỏ ta ra đi như những con chuột tm đường chạy trốn khỏi con tầu sắp chm đắm dưới biển cả mnh mng!

Bc sĩ Nguyễn -Đức
Texas Hoa Kỳ.