|
Anh hùng Shiba Ryotaro Phạm Vũ Thịnh dịch
Nghe người ta bảo thời bây giờ, nếu muốn theo đường học vấn ở Edo[1] th́ đến học ở trường của thầy Koga Sakei là tốt nhất, Suzuki Torataro đă từ đất Tsu phiên trấn Ise vào học ở đấy năm 16 tuổi, niên hiệu Ansei thứ 6 (1860). Torataro là người sau này mê Thiền rời bỏ thế tục, không xuất gia nhưng đă học Thiền theo sư So-en ở chùa Enkaku xứ Kamakura và sư Bokurai chùa Kennin ở Kyoto, lấy danh hiệu cư sĩ là Mu-in (Vô ẩn). Cuối đời, sống ở lô đất số 39 xóm Otsu, thành phố Tsu thuộc tỉnh Mie, đến năm Minh Trị thứ 32 (1899) th́ mất. Câu chuyện sắp kể ra đây dựa vào nhiều chỗ trong di cảo của cư sĩ Mu-in này. Thầy Koga Sakei ấy là một vị quan xuất thân nho sĩ, và là cháu nội của nhân vật lịch sử nổi tiếng Koga Seiri (1750-1817, học giả Nho học). Trong đám nhà nho, ông là một người hiếm hoi học cả Lan học[2] ít nhiều, do đó đă lănh chức Viện trưởng Viện điều nghiên sách sử trong Phủ Chúa Tokugawa (Mạc Phủ). Quan nhà nho mà lại có mắt nh́n rơ thời thế, lúc bấy giờ, trong khi tư tưởng Jo-i (Nhương Di, đánh đuổi kẻ man di mọi rợ là người Tây phương) đang là cao trào thời đại, ông đă nhiệt thành cổ xướng "ba nhiệm vụ phải làm ngay" là: -Nước ta hiện nay th́ việc binh bị phải dùng súng ống chứ không c̣n ǵ khác, -Việc kinh tài th́ phải dựa vào mậu dịch với nước ngoài chứ không c̣n ǵ khác, -Đất nước có biển bao quanh th́ phải nhờ vào tàu thuyền mà hành động chứ không c̣n ǵ khác. Ông mở trường, đặt tên là Kyukeisha (Cửu kính xá). Lớp người trẻ có chí ở khắp các phiên trấn ngưỡng mộ danh tiếng của ông, tranh nhau mà nhập học. Cậu Mu-in 16 tuổi cũng là một người trong đám đó. Trường tư này được lập ngay trong tư dinh của Koga, diện tích trường ốc chừng 160 mét vuông. Thầy dạy là gia thần của Phủ Chúa, lại giữ chức Viện trưởng Viện điều nghiên sách sử nữa, nên 10 ngày mới có một lớp giảng của thầy. Do đó, các buổi đọc sách luân phiên th́ trưởng tràng chỉ dẫn, và học tṛ mới th́ bám theo học tṛ cũ mà học hỏi. Các buổi đọc sách chung, học tṛ ngồi vào chỗ nhất định, bên cạnh Mu-in luôn luôn là một người lớn tuổi cỡ 30, làm học tṛ e có phần trễ quá. Dung mạo anh ta khiến người ta thoáng thấy phải lấy làm thắc mắc chẳng biết là người như thế nào. Lông mày trông giống như lông măng màu nâu trà, tṛng mắt lồi ra ngoài, đáy con ngươi sáng loáng. Có lẽ là thứ mà sách tướng viết là "mắt có màu kỳ dị". Mắt to nhưng thỉnh thoảng nhíu lại nhỏ xíu tưởng như đang ngủ. Đến sau cuộc Minh Trị Duy Tân, Mu-in mới nghĩ ra là có thể anh ta bị cận thị không chừng. Mũi to, lỗ mũi thấy thật sâu, miệng cũng rộng hết cỡ nhưng không lắm lời. Nói tóm lại, khuôn mặt có vẻ áp đảo người nh́n đấy. Người đàn ông này ít nói. Thấy anh ta có dị tướng như thế nên vừa vào học, Mu-in đă xưng tên họ ḿnh, định hỏi về thân thế anh ta ngay. -"Tôi người xứ Seishu, tên là Suzuki Torataro, hiệu là Mu-in. Xin gọi cho là Mu-in th́ tôi vui mừng lắm". Nghe vậy, anh kia chăm chú nh́n mặt Mu-in rồi bật cười. Lúc anh cười th́ khuôn mặt trông có vẻ trẻ con dễ thương khác hẳn với tuổi tác. -"Cậu Mu-in kia à!". Có vẻ mới 16 tuổi mà đă xưng là Vô ẩn th́ tức cười thật. Nhưng anh ta có vẻ khoái lối chào hỏi ấy, nên nói: -"C̣n ta là Soryokutsu đây. Tên tục là Kawai Tsugunosuke, xuất thân từ phiên trấn Nagaoka vùng Echigo". Vào học được vài ngày, Mu-in dần dần hiểu thêm được về nhân vật này. Anh ta đường đường là phiên sĩ (sĩ phu, vơ sĩ có chức vị) của phiên trấn Nagaoka, phiên trấn nhỏ nên bổng lộc cũng ít, nhưng thuộc ḍng dơi một nhà vơ sĩ lâu đời. Có vẻ là nhà giàu, tuy là học tṛ nhưng áo quần sang trọng, hai thanh kiếm dài ngắn cũng chẳng phải là thứ thô tạp. Tuy là thân vơ sĩ làm việc ở xứ nhà, nhưng trước đây cũng đă là môn sinh của các danh sư Saito Setsudo, Sakuma Zozan, và đă có thời vào học ở trường Kyukeisha này rồi, nên là môn sinh trở lại học, hơn là mặt mới. Thành tích học vấn th́ quá tệ! Không phải là học dốt, nhưng có vẻ chỉ chú tâm nhiệt thành vào môn học nào ḿnh thích mà thôi. Thật là người kỳ lạ. Mu-in nghĩ thế khi trường ra đề làm thơ. Mọi môn sinh phải làm thơ theo đề chỉ định đấy, nhưng anh chàng Kawai Tsugunosuke đáng tuổi chú bác của Mu-in đă quay sang nói: -"Cậu Mu-in này, ta đăi cậu 16 xu khoai nướng, cậu làm hộ ta bài thơ này đi!" Mu-in sửng sốt. Chứ chẳng phải đến trường là để học làm thơ làm văn đó sao? Vả lại, Mu-in chỉ là cậu học tṛ 16 tuổi, thơ th́ mới ra sức học cho thuộc mấy cuốn sơ đẳng như "Thi ngữ túy kim" (Lời thơ vàng vụn) hay "Ấu học tiện lăm" (Bản ghi sẵn cho các em học) đây thôi. -"Tôi làm hộ không được đâu. Trước nhất, thứ thơ non nớt của tôi mà xưng dối là thơ của anh Kawai, thầy biết được th́ là chuyện đáng xấu hổ cho anh đấy. Khoai nướng th́ cảm ơn lắm, nhưng tôi phải từ chối thôi". -"Cậu khờ quá!". Ông học tṛ ở tuổi chú bác này nháy mắt bảo. -"Cứ vẽ chuyện thơ với văn cho rộn ràng thế, chứ thơ văn có dở đi nữa, cũng chẳng dính dáng ǵ đến giá trị của con người cả. Đại loại, những kẻ theo đ̣i Hán học ǵ đấy, mà cả thế gian này nữa, đều cứ nhập tâm rằng thơ văn giỏi là đủ thành học giả đáng kính nể rồi. Suy nghĩ như thế mà làm chuyện lớn trong thiên hạ được hay sao?" Có vẻ anh chàng học tṛ dở này có định nghĩa hơi khác đời về chuyện học vấn rồi. Chẳng làm sao hơn, Mu-in đành làm thơ giúp cho anh ta. Có lần thấy Mu-in vừa bận rộn lật t́m trong bản chú thích vừa đọc cuốn Tam Quốc Chí, chàng học tṛ dở cảm thán: -"Cậu c̣n nhỏ mà cũng gắng đọc sách kiểu ấy, không thấy chán sao chứ? Thật đáng nể!". Và v́ nể phục quá nên hỏi tiếp: -"V́ lư do ǵ mà cậu đọc sách ấy thế?" -"V́ thích thú đấy mà". Mu-in thành thực đáp. Nghe thế, Tsugunosuke nói: -"Nếu v́ thích thú mà đọc sách, th́ chi bằng đi xem diễn kịch hay đi nghe kể chuyện cười c̣n thích thú hơn nhiều". Anh này nói lạ! Mu-in nghĩ thế. Nhưng gặp nhau mỗi ngày, riết rồi Mu-in dần dần bị thu hút bởi anh chàng học tṛ dở này, cuối cùng, đă chịu phục mà tôn anh ta làm "thầy". Ở trường này, môn sinh chọn trong lứa đàn anh ra một người hướng dẫn trực tiếp thay thầy. Mu-in là học tṛ ưu tú hạng nhất trong đám môn sinh nhỏ tuổi của trường, nhưng Mu-in đă chọn anh chàng học tṛ dở lớn tuổi này làm "thầy" hướng dẫn trực tiếp mất! Ông thầy này lại c̣n là người viết chữ xấu cùng cực, đến nỗi cả trường đều biết: "Kawai không phải viết chữ, mà là khắc chữ đó!". Quả thật, Mu-in cũng đă thấy Tsugunosuke khổ nhọc lắm khi viết chữ, trông thật giống một ông thợ mộc-bản cặm cụi khắc chữ lên bảng gỗ. Vậy mà lại hay viết chữ, và có thói quen hay sao chép lại các cuốn sách. Quan niệm về học vấn của anh ta là: học vấn phải là thứ tạo nên sức mạnh hành động cho ḿnh mới được. Có lần trên đầu anh ta có chỗ sưng lớn, rất đau đớn mỗi khi cử động. Mu-in khuyên: -"Hay là anh nghỉ học ít buổi ở nhà trị bệnh cho xong đi!". -"Ta muốn thử thách chuyện học vấn của ḿnh đấy mà!", ra cái điều chuyện đấu tranh với sự đau đớn từ mụn nhọt ấy là học vấn của ḿnh vậy. C̣n chuyện giải thuyết chi li về thơ văn, kinh điển th́ chẳng phải là học vấn! Có vẻ anh ta say mê chủ nghĩa hành động của phái "Dương Minh học" (học theo Vương Dương Minh, thuyết Tri hành hợp nhất), cùng một khuynh hướng tư tưởng với Oshio Heihachiro trong biến cố Tenpo-no-ran (Loạn Thiên Bảo 1841-43). Thời bấy giờ, Chu-tử-học là lối học chính quy trong nước, chủ trương trước hết phải t́m hiểu tận tường về lư thuyết rồi mới có thể chuyển sang hành động, do đó, hành động không được trọng bằng tri thức. Ngược lại, tư tưởng Nho học của Vương Dương Minh là: Hiểu biết và hành động là một! Tri thức phải là năng lượng hành động mới được, học vấn chính là để đào tạo chính ḿnh là chủ thể của hành động. Lời dạy của Vương Dương Minh đă lưu truyền rộng răi đến thành như lời nói b́nh thường rằng: -"Phá giặc trong núi th́ dễ, phá giặc trong ḷng ḿnh mới khó". Có lẽ anh chàng người xứ Echigo này coi việc đấu tranh với nỗi đau đớn từ mụn nhọt trên người cũng đúng là học vấn theo thuyết của Vương Dương Minh rồi. Người xứ Echigo bao giờ cũng có lối suy nghĩ độc đáo về chuyện đời. Trưởng tràng ở trường này là một ông Odagiri ǵ đấy. Mặt coi có vẻ hào phóng sẵn sàng đăi người khác, nhưng đến lúc trả tiền th́ mằn ṃ hoài trong túi, không dễ ǵ mà rút tiền ra. Một hôm, môn sinh 8 người, có cả Tsugunosuke và Mu-in, cùng đi xem hoa mai nở ở Ginsekai phía trước phố Shinjuku, rồi vào uống rượu ở quán ăn nhỏ gần đấy. Đến lúc trả tiền, Odagiri lục lọi trong túi một hồi rồi nói: -"Ủa, chỉ c̣n hai tiền vàng chẵn thôi! Ai có tiền lẻ sẵn th́ trả hộ đi". Tsugunosuke liền nói: -"Thế th́ tớ trả cho", rồi gọi cô phục vụ đến chi trả, xong mới nói: -"Nhưng mà, phần của Odagiri th́ cậu tự trả lấy đi!". Nói xong, anh dẫn cả bọn về mất, chỉ để Odagiri ở lại đó. Có vẻ đây cũng là cách phán đoán ứng xử theo Dương Minh học đấy. Càng ngày Mu-in càng hứng thú t́m hiểu về Tsugunosuke, may mắn lại làm quen được với một người cùng xứ với Tsugunosuke, nên hỏi cặn kẽ thêm. Người kia cho biết: -"Một tên khùng đấy thôi". Nhà ở lô đất số 1 xóm Naga gần thành Nagaoka, bước qua cổng là thấy hai cội tùng cổ thụ bề thế. Anh ta trưởng thành ở đấy. Ông cha ngán ngẩm cho cậu con duy nhất tướng thư sinh da trắng trói gà không chặt, mà lại lười học, nên từ năm cậu 9 tuổi đă bắt tập vơ nghệ. Học cỡi ngựa với Miura Jibuhei, học kiếm thuật với Kito Rokuzaemon, đều là những vị thầy tài giỏi danh lừng phiên trấn. Kawai Tsugunosuke th́ khi lớn lên cũng vẫn khinh thị rằng: "Bắn cung, cỡi ngựa, đánh kiếm, đánh thương, những thứ đó chỉ là loại kỹ năng bậc thấp của người vơ sĩ mà thôi", nên ngay từ đầu đă chẳng thèm học theo lề lối thầy chỉ vẽ, mà nhất định làm theo cách của ḿnh. Thầy dạy cỡi ngựa có mắng th́ căi là "Ngựa th́ chỉ cần cỡi chạy được là đủ rồi", c̣n đối với Kito dạy kiếm th́ diễu cợt mà bảo là "Kiếm th́ chỉ cần chém được là quá đủ". Chẳng qua là người có tính cách chiều theo các thói tật của ḿnh quá mạnh; những lư lẽ ấy hay quan niệm về học vấn cũng vậy, đều được nghĩ ra để biện minh với chính ḿnh đó thôi. Về sau, Mu-in c̣n đến viếng phiên trấn Nagaoka, gặp những người quen biết Tsugunosuke, hỏi thăm nhiều chuyện nữa, mà ai cũng nói: -"Ông ấy, cho đến tuổi trung niên th́ chẳng có chuyện ǵ cả. Chúng tôi cũng chẳng đặc biệt quan tâm đến ông ấy" Mu-in đă đến thăm cả nhà Kawai nữa. Gặp người cha là Shiroemon, người mẹ Tei, và người vợ Suga, để hỏi chuyện th́ biết là năm 18 tuổi, Tsugunosuke đă lập đàn tế theo nghi thức Nho giáo ở trước sân nhà, cắt cổ gà nhỏ huyết mà thề nguyền ǵ đấy bằng những lời quyết liệt. Kết cuộc, năm Mu-in 16 tuổi, ở trường Kyukeisha ấy, đă tiếp xúc với Kawai Tsugunosuke hiệu là Soryokutsu chỉ trong 6 tháng. Đến tháng 6 năm đó, Tsugunosuke bảo: -"Ở phiên trấn Matsuyama đất Bitchu có một nhân vật ta rất hâm mộ". rồi nghỉ học mà đi mất. Trong đời, chưa có lúc nào Mu-in cảm thấy buồn như hồi đó. Lúc chia tay, Mu-in hỏi Tsugunosuke hai điều. -"Ở trường này, thầy Kawai đă thu hoạch được những ǵ?" -"Ta đă đọc được một kỳ thư". Một hôm, Tsugunosuke lục lọi trong kho sách của trường Kyukeisha, t́m ra một bộ sách 12 cuốn, ngay cả đề sách cũng hầu như chẳng học giả nào biết, đó là "Tập sách của ông Lư Trung Đỉnh" . Càng đọc, anh ta càng vui mừng đến như điên cuồng, rồi đă bỏ công sao chép trọn bộ trong 10 tháng trọ học ở trường. Lư Trung Đỉnh là danh thần cuối đời Tống. Những năm cuối đời vua Huy Tông, rợ Kim xâm lược, triều đ́nh bàn tính xin hoà. Nhưng Lư Trung Đỉnh khăng khăng giữ thuyết chủ chiến, thống thiết tâu lên vua rằng chịu hoà mà đầu hàng th́ sẽ đưa đến mất nước. Đời vua Cao Tông, ông đă thi thố tài năng hiển hách trong cương vị một nhà hành chính và cả trong chức vụ tư lệnh quân đội dă chiến nữa. Tsugunosuke thấy ḿnh đang sống trong t́nh thế náo động cuối thời Mạc Phủ, nên ḷng cũng đă quyết rằng: "Cuộc đời ta cũng phải như Lư Trung Đỉnh mới được!". Người đàn ông này chỉ đọc sách nào hợp với khí chất của ḿnh mà thôi, nhưng có vẻ không có sách nào khiến anh ta cảm động đến như bộ sách ấy cả. Mu-in c̣n hỏi thêm: -"Sau này th́ tôi nên học theo vị nào ở trường này?" -"Tsuchida Shohei th́ tốt nhất". Tsugunosuke đáp. Mu-in sửng sốt. Tsuchida là người c̣n học dở gấp mấy lần Tsugunosuke nữa, sắp 30 tuổi rồi mà sách chữ Hán c̣n đọc chưa được nữa là! Anh ta là người xứ Dewa, đă rời Kyoto năm 25 tuổi, theo học Fujimoto Tesseki về sau này là thủ lănh của nhóm Tenchugumi (nhóm vơ trang Cần Vương cực đoan), nghe đâu anh ta đă bị Tesseki mắng cho là ngu dốt, mới bắt đầu chịu đọc sách. Tsugunosuke đi khỏi Edo rồi, Mu-in t́m đến Tsuchida, cúi đầu xin hướng dẫn. Khiến Tsuchida sửng sốt: -"Kawai thật là kẻ quái dị. Cùng học ở trường này nhưng chưa hề nói chuyện với nhau lần nào, vậy mà Kawai bảo như thế thật sao? Nhưng mà, tớ đă chu du thiên hạ các nơi, thấy được đủ loại nhân vật rồi, thế nhưng, người đến như Kawai th́ chưa từng thấy bao giờ. Tớ đă thấy ông ấy đánh cờ tướng một lần. Đánh cờ mà hào khoái được đến như ông ấy th́ quả thật là chưa từng thấy". Tsuchida kể rằng lúc đánh cờ, Tsugunosuke hầu như chẳng để mắt ǵ đến chuyện thắng bại, ngón tay cứ thoăn thoắt di chuyển quân cờ, vậy mà vẫn thắng được nhanh chóng. -"Không chừng là người anh hùng trăm năm mới có được một người đấy. Thế nhưng, phiên trấn Nagaoka của ông ấy th́ chỉ có 74 ngàn hộc [3] ...". Tsuchida suy nghĩ một hồi. -"Quy mô nhỏ quá! Phiên trấn nhỏ mà lại có một nhân vật tầm cỡ đến như thế th́ là vận may hay rủi, chỉ có Trời mới biết được". Tsuchida nói, nghe cứ như là lời sấm đoán trước tương lai. Về sau, Kawai Tsugunosuke đă tạo ra biến động lớn lao đến mức đảo lộn trời đất ở địa phương Hokuetsu, c̣n Tsuchida Shohei th́ không có dịp chứng kiến để xác nhận lời dự đoán ấy, v́ đă tham gia vào biến cố Tsukuba-no-ran, lưu lạc chiến đấu ở nhiều nơi, cuối cùng đă chạy đến phiên trấn Nakamura vùng Iwaki mưu đồ tái khởi nhưng đă bị bắt và xử chém v́ tội ủng hộ Mạc Phủ. Nói ǵ đi nữa, Tsugunosuke cũng là người kỳ dị đấy. Anh ta nghĩ ǵ, định làm ǵ, Mu-in chẳng làm sao đoán ra được. Thời c̣n học ở trường Kyukeisha, sở thích của Tsugunosuke chỉ là đến xóm Yoshiwara mua gái, và lớn đầu rồi mà thích chơi tṛ kéo gối thi. Đó là tṛ hai bên dùng ba ngón tay kẹp hai đầu của cái tráp gối đầu h́nh hộp mà kéo xem ai giữ được, thế thôi. À, c̣n tṛ nh́n đèn sáp nữa chứ. Thắp đèn sáp lên, mở mắt nh́n không chớp vào đèn sáp ấy, ai chớp mắt trước là thua. Nhiệt tâm vào những tṛ con nít như thế. Mà hai tṛ ấy, tṛ nào Tsugunosuke cũng thắng tất cả các môn sinh trong trường. Đến nổi tiếng khắp trường rằng Tsugunosuke nh́n mặt trời cũng chẳng chớp mắt nữa. Trong thời gian trọ học, Tsugunosuke có lần th́nh ĺnh thu dọn án thư, đèn lồng, cho sách vở, chăn mền vào hành lư, ra đi. Mọi người kinh ngạc hỏi: -"Anh bỏ trường mà đi đấy à?" Tsugunosuke đáp: -"À, cũng tương tự thế". Về sau mới rơ ra rằng năm ấy là Ansei thứ 6 (1860), do vấn đề phê chuẩn hiệp ước bất b́nh đẳng với ngoại quốc mà quan hệ đối ngoại căng thẳng. Mạc Phủ ra lệnh cho các phiên trấn chư hầu chia nhau canh giữ vùng duyên hải gần Edo. Phiên trấn Nagaoka phải phái quân đến canh giữ cảng Yokohama, và Tsugunosuke được cử làm đội trưởng đội quân ấy. V́ vậy mà Tsugunosuke phải tạm thời bỏ học. Nhưng chỉ vài ngày sau, chẳng hiểu sao lại thấy xách sách vở, chăn mền, đèn lồng, án thư,... trở lại trường. -"Sao thế anh?" Mu-in hỏi. Tsugunosuke im lặng không đáp. Sau này, Mu-in hỏi chuyện các môn sinh cùng xứ Nagaoka với Tsugunosuke mới biết được sự t́nh. Khi nhận được lệnh làm đội trưởng đội quân canh giữ cảng Yokohama, Tsugunosuke đă nói với quan Gia lăo [4] trú nhậm ở Edo rằng: -"Đă gọi là đội trưởng đội quân canh giữ cảng Yokohama, th́ không khác ǵ phải ra chiến trường rồi. Vậy th́ đội trưởng ắt là được giao toàn quyền sinh sát đấy chứ?" Tsugunosuke muốn xác nhận như thế, khiến quan Gia lăo kinh ngạc. Thấy ông ngần ngừ, Tsugunosuke nói: -"Vậy th́, xin miễn cho" rồi trở về trường. Vài ngày sau, lại được gọi vào dinh trú nhậm của phiên trấn ở Edo. Đến nơi th́ quan Gia lăo bảo: -"Lời anh yêu cầu là đúng lắm. Vậy th́ ta cho toàn quyền sinh sát đối với đội viên, anh nhận làm đội trưởng đi" Tsugunosuke nhận lời. Cỡi ngựa, dẫn quân sĩ rời dinh phiên trấn ở xóm Atago. Ra đến trước lầu xanh Dozo Sagami ở Shinagawa, Tsugunosuke xuống ngựa, đưa cương ngựa cho phu ngựa giữ, rồi bảo mọi người: -"Ta được giao cho toàn quyền điều khiển đội quân này. V́ vậy, ta truyền lệnh khỏi đi Yokohama nữa. Ai muốn trở về Edo th́ về. C̣n ta vào lầu xanh này, ai muốn đi cùng th́ theo ta". Nói xong, quay lưng đi thẳng vào lầu xanh ấy thật. Sáng hôm sau, về lại trường Kyukeisha th́ thấy có sứ giả của phiên trấn xanh mặt chờ sẵn ở đó rồi. Tsugunosuke nạt lớn: -"Ta đă được giao cho toàn quyền sinh sát rồi kia mà. Giải tán quân sĩ hay không là quyền tự do của ta!" Có vẻ anh chàng này có cái lư của anh ấy, chủ ư muốn diễu cợt chính sách của Mạc Phủ bên trên phiên trấn nữa. -"Bọn ngoại quốc chỉ mới hăm doạ thôi chứ chẳng muốn gây ra chiến tranh. Địch không có ư muốn đánh, mà phía ḿnh chỉ mới nghe tiếng gió thổi chim kêu đă run lên, phái ngay binh lính ra trấn giữ Yokohama, th́ c̣n ǵ là uy nghiêm của quốc gia nữa!" Cuối cùng, Tsugunosuke cũng đă bỏ học ở trường Kyukeisha, đi Bitchu, đến thăm và nhập môn Yamada Hokoku là học giả chủ trương thực học, có tham gia vào chính quyền của phiên trấn Matsuyama vùng Bitchu. Hokoku tên thật là Yamada Yasugoro, vang danh thiên hạ là nhà cải cách thể chế phiên trấn. Xuất thân là con nhà nông, thời niên thiếu đă nổi tiếng khắp nơi về tài học, được Lănh Chúa Itakura tước Suo-no-kami cấp học bổng du học Kyoto, Edo, về sau nhậm chức Giám học ở trường của phiên trấn, rồi thăng lên chức quan lo về tài chính, rồi Chưởng quản Địa phương, Nhiếp chính, và đă làm giàu cho tài chính của phiên trấn. Lúc Tsugunosuke t́m đến th́ Hokoku làm chức vụ nhiếp chính nhưng không ở trong dinh cơ gần thành mà ra ở đất dinh điền Nagase thuộc làng Nishikata, để chỉ huy đám vơ sĩ cấp thấp trong công tác khai khẩn. Tsugunosuke cùng ở đấy học và làm việc chung hơn một năm. Hầu như chẳng đọc cuốn sách nào. Một ngày nọ, Hokoku hỏi, có vẻ ngán ngẩm: -"Sao cậu không đọc sách?" Tsugunosuke im lặng một hồi, rồi đáp: -"Thưa, tôi đến để học cách thầy làm việc". Về sau này, Tsugunosuke làm quan Nhiếp chính ở phiên trấn Nagaoka, đă chuyển biến nền tài chính thâm thủng của phiên trấn Nagaoka thành giàu có, giúp phiên trấn cỡ nhỏ này vũ trang hoàn bị đến như quá mức như vậy được, có lẽ phần lớn cũng nhờ vào những ǵ đă học hỏi được trong thời kỳ tập việc với Hokoku. Tổng cộng 3 năm ở lại đất Bitchu, Tsugunosuke đă đến xem và học hỏi ở các phiên trấn phía tây như Choshu, Saga,... đă sớm trở thành những xứ có nền công nghiệp hiện đại. Như Choshu là cỡ phiên trấn chừng 30 vạn hộc, mà bấy giờ đă thu hoạch trên 100 vạn hộc rồi. So với các phiên trấn phía tây ấy th́ các phiên trấn ở Hokuriku, Kanto, Tohoku,... phía đông vẫn c̣n giữ nông nghiệp làm trung tâm kinh tế y nguyên như cũ từ thời Chiến quốc, nên tài chính của các phiên trấn này càng năm càng suy thoái, nay đă xuống đến mức chẳng c̣n sức để làm ǵ được nữa cả. Sự cách biệt giàu nghèo giữa các phiên trấn phía tây và phía đông như thế đă hiện rơ trong mắt Kawai Tsugunosuke lúc đi tham quan các nơi, đến nỗi Tsugunosuke phải kinh ngạc v́ sao cùng một nước Nhật Bản mà lại có thể khác nhau đến như thế được! Tsugunosuke nghĩ hẳn là sẽ có ngày sự giàu có của các phiên trấn hùng mạnh phía tây sẽ lấn áp các vùng phía đông và phía bắc dưới h́nh thức vơ lực cho mà xem. Tsugunosuke c̣n đi tiếp đến Nagasaki, thuê người thông ngôn, thường đến thăm các nhà của người ngoại quốc ở đấy để hỏi về t́nh h́nh các nước. Những cảm tưởng thu hoạch được trong lần chu du các xứ phía tây ấy, Tsugunosuke đă viết cho người anh vợ đang ở gần thành Nagaoka là Nagino Kahee (là anh của Suga, vợ Tsugunosuke) như sau: -T́nh thế thiên hạ như thế này th́ sớm muộn ǵ cũng sẽ xảy ra biến động to lớn, không tránh được. Hiện nay, t́nh h́nh thế giới không khác ǵ thời Chiến quốc [5]. Những nước ngoài như nước Nga đă nảy ra Đại đế Peter chẳng hạn, đang có uy thế khủng khiếp đến không thể tưởng tượng nổi, do đó chuyện Nhật Bản đ̣i đánh đuổi người ngoại quốc như lối Nhương Di ấy là hành vi ngu xuẩn. -Quan hệ giữa Kyoto (Thiên hoàng) và Edo (Mạc Phủ) cũng thật đáng lo buồn. Đă thấy bọn hai phiên trấn Satsuma và Choshu len vào giữa với mục đích tư lợi cho phiên trấn họ mà có hành động ly gián, sàm tấu lên Thiên hoàng. Phía Kanto cũng không nên mắc mưu bọn ấy mà đối ứng một cách khinh xuất. -Thiển nghĩ khai quốc là xu hướng tất yếu rồi. Trong t́nh thế ấy th́ chẳng c̣n ư nghĩa ǵ chuyện phân biệt công khanh của Thiên hoàng với vơ sĩ của Mạc Phủ nữa. Phải trên dưới đồng một ḷng mà gắng sức làm cho nước giàu binh mạnh. Phía Kanto cứ tin tưởng rằng Phủ Chúa Tokugawa sẽ đời đời cai trị thiên hạ được măi th́ là lối suy nghĩ thiển cận cùng cực, thật đáng buồn. -Phiên trấn Nagaoka th́ nói ǵ đi nữa cũng chỉ là một phiên trấn nhỏ, chẳng thể nào có sức để kéo đại thế của thiên hạ theo được. Từ đây, chỉ có thể chỉnh đốn chính quyền phiên trấn, nuôi dưỡng thực lực, nhận thức t́nh thế cho đúng, cố gắng tránh sai lầm to lớn, chứ không c̣n kế sách nào khác. Đầu mùa hè năm Manen nguyên niên (1860), Tsugunosuke thôi học ở nhà Yamada Hokoku. Nghe đâu sau đó, Hokoku đă nói với người khác rằng: -"Người như vậy mà ở phiên trấn nhỏ như Nagaoka th́ chẳng hiểu là phiên trấn ấy được lợi hay bất lợi", rồi lắc đầu với vẻ mặt khó hiểu. Trở lại Edo, Tsugunosuke lại vào học trường Kyukeisha lần thứ ba. Cũng chẳng có vẻ ǵ là ham học. Có hôm cứ ru rú trong pḥng riêng, gối đầu lên tráp sách bọc da, suốt ngày lăn qua lật lại. Khiến Mu-in lo lắng, mới hỏi: -"Anh không trở về nhà ở Nagaoka sao? Bởi Mu-in nghĩ mà thương cho người vợ của Tsugunosuke ở nhà. Tsugunosuke lăn đầu trên gối là tráp sách bọc da ấy, nh́n Mu-in cḥng chọc mà nói: -"Bé con không hiểu được đâu". Ở trường cũng có người bảo là: -"Nghĩ thân làm vợ của Kawai thật là tội nghiệp!". Cũng có người kể: -"Nghe đâu khi ra đi, anh chàng Kawai ấy đă bảo vợ: ta lên Edo tí đây. Người vợ hỏi: Edo th́ cách Nagaoka bao xa?. Kawai nói: có ǵ đâu, cứ đi ngược sông Shinano là đến Edo rồi, khi nào muốn gặp th́ cứ lên đấy là được. V́ vậy, người vợ cứ đinh ninh như thế mà an ḷng một cách ngây thơ lạ lùng. Thật tội nghiệp!" và tỏ vẻ v́ nghĩa mà giận Tsugunosuke. Có lần Mu-in được bạn học trong trường rủ đi xem hoa diên vĩ (iris) ở Horigi. Nghe đồn là danh thắng ở Edo đấy nên Mu-in định đi xem cho biết. Thấy Mu-in sửa soạn áo quần sắp sửa đi, Tsugunosuke từ trong pḥng nh́n Mu-in chăm chú mà nói: -"Xem về th́ cho biết ra sao nhé". Mu-in ra đi theo bạn. Nhưng phương hướng đường sá th́ không quen. Trên đường về, Mu-in bị dắt vào khu chơi bời Yoshiwara, lôi vào nhà chứa mà không biết. -"Đây là chỗ ǵ vậy?" Mu-in hỏi th́ cả bọn cười ngất. Chúng bạn bảo đây là "bất dạ thành" (thành không có đêm) vang danh thiên hạ đấy. -"Cậu th́ chưa khai bút chứ ǵ, phải không nào? Lúc như thế này th́ phải ngoan ngoăn nghe theo lời đàn anh mới được đấy". Mu-in mới 17 tuổi, sợ quá. Nỗi sợ hăi ngây thơ của tuổi trẻ đấy, nhưng một phần cũng v́ lo sợ không biết người hướng dẫn là Tsugunosuke sẽ nói ǵ nếu biết được là anh đă đến chỗ ác ôn thế này. Mu-in quyết liệt từ chối mà bỏ về. Lập tức vào pḥng Tsugunosuke báo cáo. Tsugunosuke gật gù: -"Thế th́ tốt lắm. Ta thấy bọn này gồm những đứa xấu th́ đă định cản cậu đừng đi, thế nhưng nghĩ lại cậu cũng đă 17 tuổi rồi, nên làm thinh đấy. Ta mới mua sẵn nhiều bánh bao lắm, ăn đi" rồi cho luôn cả bao bánh. Mu-in được Tsugunosuke khen ngợi th́ cảm động đến muốn rơi nước mắt. Anh tin rằng người như Tsugunosuke hẳn là không đến những chỗ ác ôn như thế. Nhưng vài ngày sau, Mu-in nghe người ta nói: -"Không ai đi chơi nhà thổ nhiều bằng Kawai cả". Mu-in nổi giận, nhân thể c̣n lại 2, 3 chiếc bánh bao nhận được mấy ngày trước, bèn xách tới trả lại. Tsugunosuke vẫn gối đầu lên tráp sách bằng da ấy, chẳng lộ vẻ ǵ là ngạc nhiên hay lúng túng cả. Tsugunosuke có bộ năo lạ lùng. Có vẻ là đă đoán trước được sự việc sẽ xảy ra, giống như đoán được nước cờ tướng (Nhật Bản) vậy. Như chuyện Mu-in đi xem hoa diên vĩ xong th́ sẽ như thế nào, ghé lại xóm chơi bời Yoshiwara th́ chắc chắn sẽ bỏ về, đoán như thế nên Tsugunosuke mới mua bánh bao để sẵn. Mà cả đến việc Mu-in nghe lời đồn, tức ḿnh mà trả bánh lại, có vẻ Tsugunosuke cũng đoán được trước nữa. Tsugunosuke chẳng lộ vẻ ǵ, chỉ vươn tay đón lấy bánh bao cho vào miệng, chầm chậm nhai kỹ, nuốt xuống họng, rồi nhỏm người, bật khoá lưỡi liềm, giở nắp tráp lấy ra một cuốn tập nhỏ. -"Sách ǵ thế?" -"Sách ghi chi tiết xóm Yoshiwara đây". Mu-in cầm cuốn tập giở ra xem. Thấy in rơ ràng chi tiết giá cả và b́nh phẩm về từng cô trong số ba ngàn 8 trăm 15 gái làng chơi trong xóm Yoshiwara ấy. -"Dấu hiệu này là ǵ thế?" Mu-in chỉ vào các dấu hiệu bằng mực đỏ mà Tsugunosuke đă ghi phía trên tên của các cô. -"Các cô mà ta đă mua đấy". Đáng ngạc nhiên là bằng vào các dấu hiệu ấy th́ hẳn là Tsugunosuke đă mua dâm từ tất cả các cô nổi tiếng ở Yoshiwara rồi, không chừa cô nào. Dấu hiệu th́ có ba loại: h́nh tam giác, ṿng tṛn đơn và ṿng tṛn kép. Có dấu hiệu đă bị xoá đi. Mu-in hỏi về ư nghĩa của các dấu hiệu ấy th́ Tsugunosuke chỉ mỉm cười nhẹ mà không giải thích rơ ràng. Chỉ nói: -"Đă mua như thế rồi đấy. Đối với đàn ông, các cô có dấu ṿng tṛn kép đó chẳng phải là thứ địch thủ dễ thắng. Ta đă thường cho rằng chỉ có những tên đàn ông yếu đuối về t́nh cảm mới mê say đàn bà mà thôi. Nhưng thật chẳng phải thế. Có thể những tên đàn ông yếu kém th́ mê say các cô cỡ dấu hiệu tam giác hay ṿng tṛn đơn ấy thôi. C̣n bậc anh hùng hào kiệt th́ mê đắm các cô có dấu ṿng tṛn kép ấy. Bảo là mê đắm, nhưng chẳng phải v́ các cô khéo chiều chuộng, nâng áo khoác vào người cho ḿnh hay vỗ lưng âu yếm ḿnh ǵ đâu. Cái t́nh của các cô này có chút hơi hướm ǵ đấy không thể gọi tên là ǵ được, thế mà cả ḷng lim dạ sắt của người đàn ông phải tan chảy vào đấy lúc nào không hay. Mà bậc anh hùng hào kiệt th́ lại càng dễ đắm đuối hơn người thường nữa..." -"......" -"V́ thế nên ta đă thử xem cho biết. Và cuối cùng đă đi đến tận chỗ không c̣n đi thêm được nữa, th́ hiểu ra rằng đàn bà là quư lắm đấy. Đến có thể làm tim ḿnh run lên được. Cả đến bây giờ, ta cũng nghĩ như thế". Màu mắt Tsugunosuke chợt biến đổi. Có lẽ chàng ta đang tưởng nhớ tha thiết đến một cô nào có dấu ṿng tṛn kép ấy rồi. -"Từ đó, ta ngừng hẳn. Ta là kẻ trù liệu trước đại khái cuộc đời của ḿnh mà sống theo đó. Quả thật nhà ta lănh bổng lộc không bao nhiêu, phiên trấn của ta chỉ là một phiên trấn nhỏ, nhưng cũng chính v́ nhỏ nên phiên trấn sẽ có ngày cần đến ta. Và quả thật, đằng nào cũng chỉ sống được một đời, th́ ḷng lim dạ sắt có tan chảy v́ đàn bà đi nữa, cũng có thể là điều thú vị. Tuy nhiên, con người không thể sống hai cách sống cùng lúc được. Ta phải sống cho đúng với sự trù liệu trước của ḿnh đó thôi". Sự trù liệu mà Tsugunosuke nói đó hẳn là cố gắng xây dựng cốt cách người anh hùng trong con người của anh ta. Giống như lời thơ mà Tsugunosuke đă làm: "Thập thất thiên thệ phù quốc nghĩ" (17 tuổi, ta thề với trời sẽ mưu tính chuyện giúp nước) Anh chàng này có lẽ đang tiếp tục cố gắng suy tính nhiều phương cách để đạt tới mục đích ấy. Không bao lâu sau, Kawai Tsugunosuke trở về quê hương là phiên trấn Nagaoka vùng Echigo. Qua năm sau, Bunkyu thứ nh́ (1862), ngày 24 tháng 8, Lănh Chúa là Makino Tadayuki được lệnh nhậm chức Đại lư cho Mạc Phủ ở kinh đô Kyoto. Tadayuki rời Nagaoka ngày 15 tháng 9, đến dinh của phiên trấn ở phường Nijo, Kyoto ngày 29. Tsugunosuke lưu lại Nagaoka. Một ngày nọ, không hiểu là đă nghe được ǵ trong thành mà vội vă về nhà gọi vợ: -"Suga ơi, dọn cơm ra!" Suga lập tức dọn cơm nước, và hỏi chồng: -"Lần này, anh đi đâu đấy ạ?" -"Em hiểu được thế à!" Đang và cơm, Tsugunosuke chợt ngưng đũa. Suga im lặng mỉm cười. Sống với chồng lâu ngày th́ chỉ cần nh́n dáng điệu chồng cũng hiểu ra được. -"Đi lên kinh đô đây". Tsugunosuke đáp rồi tiếp tục và cơm. Suga cười khổ sở, đi chuẩn bị hành lư cho chồng ngay. Từ năm 16 tuổi rời nhà Nagino vào làm dâu nhà này đến giờ, chưa có lúc nào thấy chồng ở yên trong nhà được đến một năm. Tuồng như Suga vào làm vợ Tsugunosuke chỉ để sửa soạn hành lư cho chồng mà thôi vậy. Tsugunosuke đến Kyoto, vừa vào đến dinh cơ của phiên trấn, đă xin vào gặp quan Đại lư ngay. Tsugunosuke thưa lên rằng quan Đại lư nên từ chức ngay mà về xứ th́ hơn. -"Chức Đại lư này, lúc Mạc Phủ c̣n có uy quyền th́ chẳng nói làm ǵ, chứ t́nh thế đă như thế này, th́ chẳng c̣n ích lợi ǵ nữa cả. Hiện nay, các phiên trấn mạnh là Satsuma và Choshu cử binh canh giữ các cửa hoàng cung, mượn oai triều đ́nh mà chẳng coi Mạc Phủ ra ǵ, c̣n trong kinh đô th́ bọn vơ sĩ mất chủ tướng tha hồ tung hoành coi như chẳng có các sở cảnh sát. Trong thời thế này, muốn trị an kinh đô th́ phải có uy thế binh bị của một phiên trấn cỡ một triệu hộc kia. Chứ phiên trấn nhà giỏi lắm cũng chỉ ở mức 74 ngàn hộc th́ thấy rơ trước mắt là sẽ sa lầy mà chẳng làm nên chuyện ǵ cả." -"Ăn nói vô lễ quá!". Quan tham chính Mima Yasuemon ngồi bên cạnh đánh cây quạt vào đầu gối mà mắng. Nhưng Tsugunosuke không thèm để ư. Yasuemon lại càng nạt lớn hơn. Tsugunosuke quay nh́n, ra vẻ như mới chợt để ư có Yasuemon ngồi đấy, rồi lắc đầu nhẹ mà nói: -"Chẳng lẽ ngài nghĩ rằng nạt nộ người ta th́ lay chuyển được thời thế sao chứ?" Tsugunosuke lập tức bỏ về phiên trấn. Quan Đại lư cũng nghĩ ư kiến của Tsugunosuke là đúng nên tháng 7 năm sau đă từ nhiệm mà trở về Nagaoka. Nhưng Mạc Phủ vẫn cất nhắc Tadayuki lên chức quan Lăo Trung [6]. Nghe tin ấy, Tsugunosuke đang ăn bữa trưa liền vất đũa, nói: -"Thật là điên khùng!" Suga nhặt đũa lên, hỏi: -"Anh lại sắp đi xa nữa à?" -"Không, ta lên thành đây". Vào yết kiến Lănh Chúa, Tsugunosuke lại thưa: -"Lúc này, thân làm Lănh Chúa một phiên trấn nhỏ th́ chẳng nên nhận chức quan Lăo Trung ǵ đấy của Mạc Phủ. Thế nào cũng xin từ tạ đi cho". Ư kiến của Tsugunosuke là thời thế này, việc gắng sức làm sao cho xứ giàu binh mạnh trong phiên trấn của ḿnh mới là việc khẩn cấp nhất. Chứ làm chức quan Lăo Trung ǵ đấy đi nữa, lúc này Mạc Phủ đă đến hồi không c̣n cựa quậy ǵ được nữa rồi, th́ chỉ tốn công quỹ của phiên trấn vào việc vô ích mà thôi. -"Nhưng ta đă nhận lănh rồi mà". Tadayuki đáp, rồi cho Tsugunosuke đi ra, nhưng ấn tượng mănh liệt từ gă đàn ông tướng tá kỳ dị ấy vẫn c̣n lưu lại rất lâu. Tadayuki nhậm chức xong, liền ra lệnh cho Tsugunosuke theo lên làm việc ở Edo, đề bạt cho làm chức vụ Hành khiển cho cả phiên trấn lẫn Mạc Phủ. Việc đề bạt như thế thật hiếm có. Tsugunosuke vui vẻ lên Edo làm việc, lần này lấy cương vị công vụ mà khuyên Lănh Chúa từ nhiệm, mỗi ngày vào yết kiến lại thuyết phục như thế. Hàm ư của Tsugunosuke vẫn là: ngày nay Mạc Phủ đă đến lúc không c̣n sức sống nữa rồi, có giúp vào cũng vô ích thôi. Trong khi đó, việc quan trọng cần kíp là làm sao cho phiên trấn Nagaoka sớm được xứ giàu binh mạnh. Được như thế th́ cũng là giúp cho cả nước Nhật Bản vậy. Cuối cùng, Tadayuki đă chấp nhận ư kiến của Tsugunosuke mà xin từ nhiệm v́ lư do bệnh hoạn. Nhưng Mạc Phủ đoán được rằng đấy là bệnh giả, nên cho Lănh Chúa Makino Sadaaki của phiên trấn Kasama vùng Joshu, là phiên trấn vệ tinh của Nagaoka, đến dinh Lăo Trung ở Tatsunokuchi để viếng bệnh mà thuyết phục Tadayuki bỏ chuyện từ nhiệm. Tadayuki đành phải ngồi nghe thuyết phục, bên cạnh có Tsugunosuke. Tsugunosuke th́ lúc nghị luận, chẳng cần biết ai là ai cả, nhiệt liệt phản luận, đến mức mắng cả vào mặt Lănh Chúa Makino Sadaaki tước Hầu đất Kasama ấy. V́ vậy Tsugunosuke bị đuổi ra ngoài, tức th́ sau đó đă viết biểu xin từ chức mà trở về Nagaoka, chấm dứt 5 tháng làm việc ở Edo. Suga ra cửa đón ông chồng tiến thoái quá ư bận rộn này. Đêm đó, cha Tsugunosuke là Shiroemon ái ngại nói với vợ là Tei: -"Con dâu Suga nhà ḿnh thật là tội nghiệp!". Bởi chồng cứ rời nhà ra đi lúc nào chẳng biết. Nghĩ lại từ lúc hai người lấy nhau, Suga 16 tuổi, Tsugunosuke 23 tuổi, đến nay, chưa có lúc nào Tsugunosuke an vị ở nhà quá 6 tháng. -"Cứ như thế th́ làm sao mà có thời gian để có con cái ǵ được chứ!". Đă có người trong đám thuộc hạ của Lănh Chúa nói lén như thế. Mà thật, hai người chưa có lấy một đứa con. Shiroemon cười khổ sở: -"Con dâu nhà ḿnh lấy phải thằng chồng như thế th́ chịu khổ nạn đă đành, mà cả Lănh Chúa cũng phải chịu thêm gánh nặng này nữa. Bao nhiêu lần lănh chức này chức nọ rồi mà chức nào cũng từ nhiệm ngay thôi. Cả đời, định làm ǵ chẳng biết nữa!" Nói vậy chứ chẳng phải là ông bất măn về con ḿnh. -"Tsugunosuke là người có chủ trương quá mạnh về chuyện phiên trấn Nagaoka này phải như thế nào. Người như thế không thể làm một viên quan nhỏ trong phiên trấn được đâu. Trên ḿnh mà có một người cấp trên th́ thế nào cũng xung đột. Tsugunosuke th́ chỉ có thể làm chức quan Gia lăo cao nhất trong phiên trấn mà thôi". Lời Shiroemon nghe ra như tự trào. Bởi nhà Kawai xưa nay chẳng phải là nhà làm quan cao. Đừng nói chi đến chức quan Gia lăo cao nhất, ngay cả chức quan Gia lăo thường đi nữa, cũng chưa có ai trong gia hệ này đạt tới cả. Có lẽ rồi Tsugunosuke cuối cùng cũng chỉ là thứ con mồ côi trong đám thuộc hạ của Lănh Chúa mà thôi. -"Vậy cũng xong". Shiroemon nửa như chịu thua số mệnh về chuyện có được đứa con kỳ lạ này. Nhà Kawai tuy lănh bổng lộc ít, nhưng cũng đă được cấp đất phong, và từ đời tổ tiên đă mua sẵn nhiều ruộng đất. Cho dù không có chức vụ ǵ đi nữa, cũng có gia sản đủ để sống tự lập thoải mái. -"Cứ để mặc nó muốn ǵ làm nấy thôi!" Từ ngày trên Edo trở về, Tsugunosuke đâm ra mê mải chuyện tập bắn súng mỗi ngày. Người này th́ ngày trước đă gơ cửa Sakuma Zomon mà học về súng pháo Tây phương, đă có đầy đủ kiến thức rồi, nhưng loại súng ống đó th́ khó mà vào tay được ở xứ Nagaoka. V́ vậy, Tsugunosuke đă cho chế tạo khẩu súng có dây mồi lửa bắn đạn 10 mon (chừng 40 g), vác lên vai đến băi tập bắn của phiên trấn mà tập luyện, cuối cùng bia bắn xa cỡ 90 mét th́ không trật phát nào. -"Tây phương có thứ súng gắn lưỡi lê, nếu ta mà chỉ huy được một đội quân chừng ngàn người cầm súng gắn lưỡi lê ấy th́ bất cứ địch quân kiên cố đến đâu cũng phá được". Tsugunosuke nói như thế với mọi người, và không chỉ nói, mà c̣n tưởng tượng h́nh dáng ḿnh đang chỉ huy đội quân ấy, và làm cả thơ nữa: "Kiếm súng thiên binh phá kiên trận" (Ngàn binh trời cầm súng gắn lưỡi lê phá tan địch trận kiên cố) Lời thơ ấy, Tsugunosuke bắt một người giỏi viết chữ trong phiên trấn viết và lồng khung đẹp đẽ mà treo trong thư pḥng. Mỗi ngày ngắm nghía mà mộng tưởng h́nh dáng ḿnh đang chỉ huy đội bộ binh vũ trang theo kiểu Tây phương, trong khói súng mịt mù! Tsugunosuke bước đi trong các xóm quanh thành, lưng không đeo kiếm mà lại có vẻ đắc ư lắm. Người nào chặn hỏi th́ được dịp tŕnh bày thuyết của ḿnh rằng: -"Vơ sĩ thời nay không cần đeo kiếm nữa. Kiếm th́ dùng ǵ được trong chiến tranh từ đây về sau?" và nói thêm: -"Người ta c̣n bảo vơ sĩ phải giỏi cung tên nữa. Chừng nào c̣n nói như thế th́ chưa ngóc đầu lên được. Từ nay về sau, chỉ có những người biết cách dùng súng ống đạn dược, biết thuật hàng hải th́ mới đáng được gọi là vơ sĩ mà thôi". Chẳng bao lâu sau, Lănh Chúa Tadayuki từ chức Lăo Trung trở về Nagaoka, liền cho gọi Tsugunosuke vào để hỏi phiên trấn này nên có phương châm như thế nào. Tadayuki đă nghe đồn về lời thơ khẩu khí "Kiếm súng thiên binh phá kiên trận" rồi nên đoán trước là Tsugunosuke sẽ khuyên "phải trang bị binh sĩ phiên trấn theo lối Tây phương", thế nhưng Tsugunosuke lại thưa: -"Trước hết, cần làm giàu cho nền tài chính của phiên trấn. Mọi việc khác th́ khi nào có vàng trong tay hẵng nghĩ đến. Thiển nghĩ ngoài việc ấy ra, mọi kế sách khác đều vô ích trong lúc này". Phiên trấn Nagaoka công xưng là cỡ 74 ngàn hộc, nhưng thực tế thu hoạch được đến 20 vạn hộc. Thế nhưng, tiêu phí vô bổ quá nhiều, đến nỗi nợ nần chồng chất như núi, nền tài chính của phiên trấn bị sa lầy không làm ǵ được cả. Lănh Chúa bèn hỏi tiếp Tsugunosuke về chuyện tài chính. Tsugunosuke thưa chuyện thật dài ḍng, tỉ mỉ. Vài ngày sau, Tsugunosuke được cất nhắc lên chức quan trọng yếu là Chưởng quản Địa phương. Lập tức, Tsugunosuke hạ lệnh cho tất cả các quan quản lư ở các địa phương phải nghiêm cấm tham nhũng, không được nhận hối lộ từ các làng xă. Tsugunosuke thực thi nhiều cải cách về kinh tế tài chính và hành chính, trong đó có cả việc băi chức một số quan lại địa phương đă móc nối với các nhà thầu gạo để đục khoét gạo nạp thuế của dân. Lănh Chúa quá đỗi vui mừng về tài năng hành chính có phần bất ngờ của Tsugunosuke nên qua năm sau, Keio thứ 2 (1866), đă cho Tsugunosuke kiêm cả Chưởng quản Thủ phủ Edo ngoài chức Chưởng quản Địa phương, rồi năm tiếp đó, cho kiêm luôn chức vụ cố vấn thâm niên của Lănh Chúa. Do tay của Tsugunosuke, nền tài chính của phiên trấn được phục hồi nhanh chóng như phép lạ, không chỉ trả sạch được tất cả các món nợ cũ, mà đến cuối năm Keio thứ 3 (1867), trong kho bạc của phiên trấn đă có 99.960 lạng vàng dư dùng, là số vàng mà ban Kế toán của phiên trấn Nagaoka chưa từng được thấy bao giờ. Ngày trước, Tsugunosuke có lần đă nói: -"Ta là vơ sĩ đấy, nhưng về việc kinh tài vẫn muốn thành một kẻ có khả năng như người quản lư hiệu buôn Echigo kia". và thực tế, Tsugunosuke đă đến trú ngụ nhà Yamada Hokoku ở phiên trấn Matsuyama vùng Bitchu cũng để học hỏi việc kinh tài ấy. Những điều học được quả thật đă đem lại kết quả tuyệt vời. Lănh Chúa Tadayuki đă vui mừng khôn xiết nên tháng tư năm sau, Keio thứ tư, cũng nhằm vào Minh Trị nguyên niên (1868), đă phong cho Tsugunosuke, người đă tạo ra 99.960 lạng vàng dư dùng ấy, chức quan Gia lăo, rồi ngay tháng sau, tháng tư nhuận, đă thăng cấp thành quan Nhiếp chính tức là Gia lăo hạng nhất của phiên trấn. Tính từ ngày Tsugunosuke nhậm chức Chưởng quản Địa phương, chỉ chừng 4 năm mà đă thăng đến chức quan cao nhất, th́ quả là sự thăng tiến dị thường. Người vợ là Suga vui mừng nói với mọi người: -"Dạo này ông ấy không c̣n đi xa qua các xứ khác nữa, nên cũng đỡ cho tôi lắm". Tsugunosuke dần dần trở thành nhà độc tài ở phiên trấn Nagaoka. Suga th́ vui mừng v́ ông chồng ở nhà chứ không c̣n đi xa nữa, nhưng phiên trấn Nagaoka 74 ngàn hộc th́ từ khoảnh khắc ấy, đă chọn cho ḿnh một định mệnh bất tường. * Kawai Tsugunosuke nắm chính quyền phiên trấn Nagaoka vào tháng tư nhuận năm Keio thứ tư, nhưng ngay từ đầu năm, khoảng Tết năm đó, đă xảy ra trận giao tranh ở Toba-Fushimi vùng kinh đô, khiến quân chủ lực của Mạc Phủ thua chạy về Edo; đến tháng 2, Thiên hoàng hạ sắc lệnh thảo phạt nhà Tokugawa; tháng 3, Đông chinh Đại Tổng đốc tư lệnh quan quân triều đ́nh đă vào thành Sunpu; tháng 4, tiếp thu thành Edo, rồi đến tháng tư nhuận th́ tên hiệu thần-thánh-hoá của Toyotomi Hideyoshi là Hokoku Daimyojin (Phong quốc đại minh thần) bị phế bỏ suốt gần 300 năm Mạc Phủ Tokugawa, đă được phục hồi. Nhưng Tsugunosuke không nghĩ là thời thế đă thay đổi. Tsugunosuke là một nhà tư tưởng về chính trị giỏi, nhưng có điều không phải là nhà cách mệnh. Bởi lẽ, người đàn ông có thể nói là nhạy cảm nhất đối với thời thế là Tsugunosuke lại không hề nghĩ đến khái niệm chính trị "xây dựng quốc gia thống nhất lấy trung tâm là triều đ́nh ở Kyoto". Tsugunosuke lại nghĩ biến động này chỉ là "âm mưu của liên minh hai phiên trấn Satsuma và Choshu" mà thôi. Sự thực, thời thế đă đến như thế này cũng quả là do hai phiên trấn Satsuma và Choshu đă tận lực thực hiện âm mưu mà ra, thế nhưng âm mưu đó không phải là loại âm mưu của thời Chiến quốc mà Tokugawa Ieyasu đă dùng để diệt nhà Toyotomi Hideyoshi để giành chức Shogun (Tướng quân). Âm mưu thời này chẳng phải để đưa nhà Shimazu (phiên trấn Satsuma) hay nhà Mori (phiên trấn Choshu) lên làm Chúa - Shogun, mà là để xây dựng một quốc gia thống nhất mới. Tsugunosuke đă không hiểu điều đó. Mà cũng chẳng có ǵ đáng trách. Bởi ngay cả Saigo Kichinosuke (Saigo Takamori 1828 - 1877, một trong những nhân vật lịch sử nổi tiếng nhất cuối thời Mạc Phủ đầu thời Minh Trị), người chỉ đạo phiên trấn Satsuma, một trong hai phiên trấn thế lực nhất trong khối pḥ triều đ́nh ở kinh đô Kyoto (đối lập với khối pḥ chính quyền Mạc Phủ ở Edo) cuối thời Mạc Phủ này, ngay trước giờ kư mật ước liên kết hai phiên trấn Satsuma và Choshu, cũng vẫn chưa dứt được ư nghi ngờ rằng "Phiên trấn Choshu chẳng phải là nhắm đến chuyện lập Mori lên làm Shogun đó sao?". Xem thế th́ người ở địa phương Hokuetsu là Tsugunosuke có quả quyết điều đó mănh liệt như thế cũng phải nói là chuyện đương nhiên đó thôi. Lại nữa, phiên trấn Nagaoka không chỉ là danh môn đời đời là gia thần của Mạc Phủ Tokugawa, mà ông tổ nhà Makino ấy là Yasunari đă là một trong 17 đại tướng thân tín của Tokugawa; đời con là Tadanori, tức là ông nội của Lănh Chúa hiện thời, đă là tướng giữ thành Ushikubo của phiên trấn Mikawa là đất khởi nghiệp của nhà Tokugawa nữa. Tự nhiên là rất nhiều phiên sĩ của phiên trấn Nagaoka là hậu duệ của những vơ sĩ cùng quê Mikawa với nhà Tokugawa, đến có thể nói là phiên trấn Nagaoka được cai trị bởi một tập đoàn vơ sĩ gốc Mikawa đó. Trí năo Tsugunosuke do đó cũng bị hạn chế bởi hoàn cảnh như thế. Giá như người đàn ông này mà sinh ra ở phiên trấn Satsuma hay Choshu, Tosa, th́ có khi đă làm được chuyện chuyển đổi cả thiên hạ c̣n hơn Saigo, Katsura, Sakamoto không chừng. Từ khi nghe tin Đông chinh Đại Tổng đốc thống suất quan quân triều đ́nh rời kinh đô, Tsugunosuke đă trở thành năng động dị thường đến nỗi được gọi là người "mọc cánh sau lưng". Tsugunosuke bảo: "Nếu cảng Yokohama lọt vào tay liên quân Satsuma-Choshu th́ chuyện giành thiên hạ chấm dứt mất", nên vội vàng đi cả ngày lẫn đêm không ngừng nghỉ đến Yokohama để tom góp súng đạn vơ khí Tây phương trước khi quan quân triều đ́nh tiến đến phía đông. Đương thời, Yokohama đầy những người ngoại quốc đến bán vơ khí, từ các nước lợi dụng nội loạn ở Nhật Bản, đặc biệt các nhà buôn nước Anh là nhiều và có thế lực nhất, hơn nữa, công sứ quán Anh quốc c̣n ngầm chỉ thị kiếm khách giàu có từ các phiên trấn phía tây Nhật Bản mà dẫn đầu là Satsuma, Choshu và Tosa. C̣n bán vơ khí cho các phiên trấn ở Kanto, Tohoku chủ yếu là Edward Schnell, một nhà buôn quốc tịch Hà Lan gốc Thụy Sĩ. Tsugunosuke bước vào văn pḥng của Schnell bên cạnh Khách sạn Anh quốc. Vẫn chẳng mang kiếm đeo lưng. -"Tôi là Kawai Tsugunosuke ở phiên trấn Nagaoka". Tsugunosuke đưa danh thiếp cho người Nhật hầu pḥng. Rồi được đưa vào pḥng tiếp khách. Vốn là người ưa điều nghiên nên trước khi đến đây, Tsugunosuke đă tra cứu đầy đủ về nhân vật Schnell này. Rằng Schnell đúng là dân Hà Lan rành các thói xấu của quan lại Nhật Bản; nổi tiếng về chuyện giỏi đút lót các quan lo việc thu mua của các phiên trấn, để bán hàng được giá cao vượt bậc; và khó chơi nhất là có thói hễ gặp khách hàng ngây thơ là kiếm cách bán tháo các thứ súng cũ lỗi thời. Nạn nhân loại này là các phiên trấn phía đông hay phía bắc, chỉ trừ vài phiên trấn miền nam, phần đông đă mua nhằm thứ súng Goebel mà lục quân Âu Mỹ đều phế bỏ, không c̣n nước nào dùng nữa. Khổ là các viên chức thu mua của các phiên trấn này đều chẳng có kiến thức bao nhiêu về binh khí tân tiến, nên dễ thoả nguyện, cứ nghĩ là mua được "súng Tây phương" là đủ để biện minh khi về lại phiên trấn nhà. Thế nhưng kiểu súng Goebel này th́ chỉ có khác ở chỗ bộ phận phát hỏa dùng đá lửa thay v́ dây dẫn hoả, chứ vẫn nạp đạn đằng đầu, và phía trong ṇng súng th́ vẫn trơn tuột, chẳng hơn ǵ loại súng điểu thương Tanegashima cổ hủ cả. V́ vậy thao tác phát hoả rất là mất th́ giờ, súng Goebel chờ cho nổ được một phát th́ những kiểu súng khác mới hơn đă bắn được mười phát rồi. Tsugunosuke hiểu được chính sự khác biệt này đă là yếu tố quyết định thắng bại trong trận Toba-Fushimi giữa quân Satsuma-Choshu và quân Aizu. Schnell bước vào pḥng. Người đàn ông này biết nói tiếng Nhật. Thêm nữa, đă điều nghiên trước rất kỹ về người khách đến gặp là Tsugunosuke: nhân vật như thế nào, t́nh h́nh của phiên trấn Nagaoka ra sao, có khả năng chi trả hay không,..., do đó đă biết rằng người khách đang đứng trước mặt ḿnh, lông mày màu nâu này là "thủ tướng" của phiên trấn Nagaoka. Và Schnell căng thẳng lắm v́ "thủ tướng" ấy đích thân t́m đến để mua súng. -"Tôi muốn xem các mẫu súng". Tsugunosuke nói, không cả mỉm cười nữa. Schnell lập tức ra lệnh cho người làm bày ra các súng mẫu. Quả nhiên, ông ta không ngu dại đến nỗi bày kiểu súng Goebel ra trước mặt Tsugunosuke. Trước tiên, Schnell tŕnh bày kiểu súng Minier mà quan quân triều đ́nh và liên quân Satsuma-Choshu sử dụng, và nói: -"Xạ tŕnh súng này rất xa". -"Tôi biết". Tsugunosuke đáp. Sau đó, Schnell tŕnh bày các kiểu súng Enfield, Schneiden, Sharps, Shaspo, Spencer,... Schnell hăm hở khuyến dụ mua súng Sharps chế tạo ở Mỹ. Ṇng súng ngắn, dễ thao tác, độ chính xác cao, nạp đạn ở cuối ṇng súng,... -"Loại súng này hẳn là giá rẻ rồi". Tsugunosuke nói. Schnell vội nói: -"Không đâu, giá cao đấy, chẳng phải là thứ rẻ đâu!". Tsugunosuke tức th́ lấy ống mực và giấy mang theo sẵn, vẽ ra địa đồ đại lục Mỹ châu, rồi hỏi: -"Đây là bản đồ nước nào, ông biết chứ?" -"Thưa, nước Mỹ". Schnell đáp, có vẻ bị khí phách của Tsugunosuke áp đảo. -"Đúng rồi. Theo niên hiệu của chúng tôi mà nói th́ năm Bunkyu nguyên niên (1861), ở nước này đă xảy ra nội loạn là Chiến tranh Nam Bắc. Nay th́ sắp sửa chấm dứt rồi. Những vơ khí đă chế tạo ra trở nên dư thừa quá, v́ vậy mới tràn ra nước ngoài. Cả thế giới đâu cũng thấy bán vô số. Vậy mà ông cũng nói là giá cao được sao?" Schnell làm thinh. -"Hơn nữa, tôi không thích kiểu súng Mỹ này. Ṇng súng ngắn quá. Có lẽ ở xứ họ, súng này được dùng cho kỵ binh. Nhưng trong trường hợp đánh cận chiến th́ súng phải làm phận sự của thương kích, mà chiến thuật dùng thương kích của Nhật Bản th́ xưa nay vẫn là nhất thế giới đấy. Cho nên, súng ṇng dài th́ tốt hơn. Tôi chọn súng Minier". Đó là loại súng chế tạo ở Anh mà liên quân Satsuma-Choshu sử dụng, ở Anh th́ chính thức không c̣n dùng trong quân đội nữa nên giá rẻ. Tsugunosuke hứa sẽ mua hàng loạt loại súng ấy. Dự định là sẽ trao cho tất cả các nhà vơ sĩ trong phiên trấn, từ vơ sĩ cao cấp nhất cho đến bộ tốt, mỗi nhà một khẩu. Thêm vào đó, Tsugunosuke c̣n nói đến súng Enfield. Cũng chế ở Anh quốc, là loại Minier cải biến, nạp đạn ở cuối ṇng súng, v́ là kiểu mới nên giá cao hơn. Mà số lượng có sẵn ở các cảng Yokohama, Thượng Hải, hay Hongkong cũng chẳng bao nhiêu. -"Lấy cả loại súng ấy nữa". Tsugunosuke nói số lượng muốn mua. Định dùng loại súng này để trang bị giống như bộ binh của Pháp. Hẳn là sẽ phát huy được uy lực trong các trận đánh quy mô nhỏ. Tsugunosuke ra giá, ngă ngũ xong liền trao tiền đặt cọc do người tháp tùng mang theo sẵn. Việc mua bán vơ khí thời bấy giờ ở Yokohama đều dùng tiền mặt cả. -"Số tiền c̣n thiếu th́ sẽ trao ngay khi nhận được hàng. Hải cảng chỉ định là nơi nào?" -"Thưa, Niigata". -"Được rồi. Chính tôi sẽ đến đấy nhận hàng. Ở hải cảng ấy, mong sẽ gặp ông hoặc là người đại lư của ông". Schnell bắt tay Tsugunosuke, nói rằng: đến Nhật Bản và Trung quốc lâu nay mới gặp được một "thương nhân" đúng điệu. Theo cách nói của Schnell, "thương nhân" hàm ư tán dương cao quư nhất. Tsugunosuke c̣n đặt thêm bốn cỗ đại bác nữa. Schnell thấy người "thủ tướng" của phiên trấn Nagaoka này đặt mua lượng vơ khí c̣n nhiều hơn cả các phiên trấn hùng mạnh nhất ở phía bắc, phía đông bắc Nhật Bản, th́ hiểu được rằng đúng như tiếng tăm bao lâu nay, đây là một phiên trấn tuy nhỏ nhưng giàu có; đồng thời Schnell hiểu được chỗ đặc sắc trong con người của Tsugunosuke, nên nắm chặt bàn tay Tsugunosuke mà nói: -"Trong công cuộc chuẩn bị chiến tranh của quư phiên trấn, tôi sẽ xin hết ḷng giúp sức". -"Không phải chuẩn bị chiến tranh đâu, chỉ là việc cải cách chế độ binh bị. Tôi chỉ muốn thay đủ số thương kích đang dùng trong phiên trấn bằng súng Minier đó thôi". Tsugunosuke đáp, với vẻ mặt b́nh thản như chẳng có ǵ đáng kể, nhưng Schnell chỉ dang rộng hai tay ra mà cười, không nói ǵ thêm. Schnell là kẻ đă bước đi giữa khói thuốc súng khắp các miền đất Á Châu rồi, nếu không có năng lực đánh hơi trước được mùi thuốc súng đây đó th́ chẳng làm nghề buôn súng này được. Tsugunosuke lập tức trở về Nagaoka. Không bao lâu sau, thuyền của Schnell cập bến Niigata. Thuyền loại schooner có nhiều cột buồm dọc, trọng tải 400 tấn, tên là chiếc Kaganokami, giương cờ Hà Lan. Rồi 2 tháng sau, cũng chiếc Kaganokami này lại cập bến Niigata, rộn ràng bốc giở lên bờ những súng ống, đại bác, đạn dược và các thứ phụ tùng. Sau đó, hầu như cứ cách tháng lại thấy chiếc tàu này cập bến. Schnell không chỉ bán cho phiên trấn Nagaoka, mà c̣n dùng cảng Niigata này làm căn cứ để bán vơ khí cho các phiên trấn ở phía đông bắc nữa. Cảng Yokohama th́ chẳng bao lâu đă bị quan quân triều đ́nh bao vây. Nhưng các xứ phía bắc và đông bắc th́ chỉ cần đến Niigata là mua được vơ khí từ Schnell nên cũng chẳng bị khó khăn ǵ. Phiên trấn Aizu đă trả cho Schnell 7.200 đô la, Yonezawa trả 56.250, Shonai trả 52.131,... nhưng hẳn là phiên trấn nhỏ nhất trong bọn là Nagaoka đă trả cho Schnell nhiều nhất rồi. Để có tiền mua vơ khí như thế, Tsugunosuke đă thực thi chính sách thu thuế và tiết giảm kinh phí thật hiệu quả, ngoài ra c̣n phát huy khả năng kinh tài đến mức thiên tài nữa, khiến cho giới kinh doanh quanh thành Nagaoka phải thán phục mà kháo nhau rằng: -"Ngài Kawai làm vơ sĩ thật là uổng phí!" Sau khi Mạc Phủ trả lại chính quyền cho triều đ́nh, các chư hầu rời bỏ Edo, Tsugunosuke lúc đó mới bán hết gia bảo đồ đạc trong dinh cơ nhà Lănh Chúa Makino ở Edo cho người ngoại quốc ở Yokohama, thu được vài vạn lạng vàng; và cho chở gạo trong kho của phiên trấn Nagaoka lên bán được giá ở Hakodate; thêm vào đó, để ư thấy giữa Edo và Niigata, một lạng vàng có giá khác nhau đến 3 tiền, nên đă mua 2 vạn lạng vàng, cho thuyền chở lên Niigata bán cho các nhà buôn chuyên đổi tiền trên đó để lấy được món lời lớn, đến như phiên trấn Nagaoka trở thành nhà thầu đổi tiền vậy. Tất cả các món lời thu được đều dùng vào việc mua vơ khí cả. Và tất cả vơ khí mua được là từ Schnell. Chiếc thuyền Kaganokami chạy bằng hơi nước của Schnell bận rộn đi tới đi lui giữa Yokohama và Niigata đến như máy tàu bị đốt hoài sắp cháy tiêu đến nơi. Trong số vơ khí được bốc giở lên bờ cho phiên trấn Nagaoka, có cả một thứ tối tân đáng kinh ngạc. Đó là khẩu đại bác bắn nhanh chế tạo ở Mỹ, loại binh khí xuất hiện vào cuối cuộc Chiến tranh Nam Bắc Mỹ, một khẩu loại tối tân này có uy lực bằng cả 20 khẩu đại bác loại cũ, đương thời ở toàn Nhật Bản chỉ có 3 khẩu, đều do tay Schnell bán vào cả. Trong đó, Tsugunosuke đă mua 2 khẩu, mỗi khẩu 5 ngàn lạng vàng. Đến lúc này th́ giấc mộng "Kiếm súng thiên binh phá kiên trận" của Kawai Tsugunosuke đă thực hiện được ở quy mô gấp trăm lần rồi. Tsugunosuke mê man trong chuyện trang bị cho quân đội phiên trấn. Ngày xưa, chàng thư sinh Tsugunosuke có thuyết trang bị binh lính để chống ngoại quốc, nhưng bây giờ, đă chuyển qua đối phó với địch thủ trong nước. Cũng giống như tay chơi cờ bạc. Đối với tay chơi cờ bạc th́ cờ bạc tự nó là mục đích rồi, c̣n đối thủ là ai th́ cũng chẳng sao cả. Đối với chính trị gia, một khi đă mê say chuyện trang bị quân đội rồi th́ địch là ai đi nữa cũng chẳng sao cả, chính việc trang bị binh lính tự nó là đối tượng của nhiệt t́nh chính trị, riết rồi cứ thế mà sa lầy đắm đuối trong việc tăng cường vơ trang đến không thể dừng lại được nữa. Tsugunosuke đă tin rằng việc tăng cường vơ trang quân đội phiên trấn chính là "nhiệm vụ giúp nước" đối với Lănh Chúa của Nagaoka. Ngay sau khi triều đ́nh ban sắc lệnh thảo phạt nhà Tokugawa, Tsugunosuke đă tức th́ đặt được phiên trấn Nagaoka vào thể chế sẵn sàng chiến đấu. Có thể nói đây là một khả năng có tính cách mệnh. Quân đội phiên trấn Nagaoka được cải tạo theo cơ cấu ba binh chủng: bộ binh, kỵ binh và pháo binh kiểu Tây phương, đồng thời Tsugunosuke thực thi chính sách b́nh quân mức lương bổng của quân sĩ. Chế độ binh bị truyền thống đă dựa trên quy tắc thời Chiến quốc định rằng nhiệm vụ quân dịch được bù đắp bằng 100 hộc, nhưng đổi qua binh chế Tây phương th́ không c̣n như thế nữa, mà chuyển thành quy định người lănh bổng lộc trên 100 hộc th́ bị giảm bổng, trong khi người lănh dưới 100 hộc th́ được tăng bổng. Chẳng hạn, người lănh 2 ngàn hộc th́ giảm c̣n 500 hộc khi thi hành quân dịch, c̣n người lănh 20 hộc được tăng thành 50 hộc. Chính sách b́nh quân hoá lương bổng binh sĩ như thế đă giúp tăng cường sự đoàn kết trong quân đội. Từ trước, Tsugunosuke đă thiết lập sở Binh học ở xóm Tono gần thành để đào tạo sĩ quan theo kiểu Tây phương, lập băi thao luyện quân sĩ ở xóm Nakashima phía tây của thành, chọn lọc con cháu của vơ sĩ thuộc hạ Lănh Chúa, sung vào 8 đại đội, bắt tập luyện thật gắt gao các kỹ thuật xạ kích, hành động cá nhân, tập hợp, phân tán, tiền sát, đóng quân giữa trời, đánh trận lúc hửng sáng, đánh ban đêm,... Lập ra đội vận lương, bắt các hiệu bánh quanh thành chế ra loại bánh ḿ dễ mang đi. Thuộc hạ của Lănh Chúa không hiểu rơ tại sao lại phải gắng chịu đựng những cải cách và huấn luyện gắt gao đến mức như thế, nhưng tin tưởng vào Tsugunosuke mà phục tùng y lệnh. Có người c̣n tâm phục đến nỗi khen Tsugunosuke là "Kenshin tái sinh". Mà quả thật, đất trời vùng Hokuetsu này 300 năm trước đă có danh tướng Uesugi Kenshin, rồi ngày nay lại có Kawai Tsugunosuke. Hai nhân vật này có nhiều điểm chung kỳ dị đáng ngạc nhiên. Kenshin là người đă thề với thần thánh và Thiên tử là suốt đời dứt bỏ chuyện nữ sắc, bù lại chỉ xin được luôn luôn thắng trận. Và thực tế, đă lao vào chiến đấu không phải v́ tham vọng chiếm đoạt lănh thổ, mà có thể nói là đă chiến đấu v́ ư hướng ham muốn nghệ thuật (quân sự), và đă luôn luôn thắng trận. Kenshin là người xem chiến đấu là nghệ thuật hoặc là tôn giáo. Chắc chắn cũng đă có điểm tương tự như thế trong khí chất của Tsugunosuke. Nói ǵ đi nữa, đất trời vùng Hokuetsu này, 300 năm sau Kenshin, đă lại sản sinh ra được một tập đoàn quân sự tinh xảo tuyệt vời, tuy quy mô có nhỏ hơn. Và đă xây dựng được chỉ trong thời gian ngắn 4 năm. * Quan Tổng đốc đạo quân b́nh định của triều đ́nh theo ngả Hokuriku đă vào thành Takada ngày 7 tháng 3 năm Keio thứ tư (1868). Đến tháng tư nhuận, khi Tsugunosuke trở thành quan Gia lăo cao nhất của Nagaoka, th́ trên toàn vùng Echigo đă có quân phiên trấn Aizu, đội quân xung phong của bộ đội Mạc Phủ cũ, và binh lính phiên trấn Kuwana xâm nhập và xung đột với quan quân triều đ́nh trên nhiều mặt trận ở các nơi. Vùng Echigo, ngoài một phần là lănh địa của nhà Tokugawa, c̣n chia ra thành 11 phiên trấn. Lớn nhất là phiên trấn Takada cỡ 15 vạn hộc của Lănh Chúa Sakakibara, tiếp đó là phiên trấn Shibata 10 vạn hộc của nhà Mizoguchi, phiên trấn lớn thứ ba là Nagaoka, sau đó là phiên trấn Murakami 95 ngàn hộc của nhà Naito, c̣n lại là các phiên trấn nhỏ chỉ từ 1 vạn cho đến 3 vạn hộc mà thôi. Phiên trấn Takada đă sớm ngả theo quan quân triều đ́nh, các phiên trấn nhỏ hơn cũng đă hùa theo đó rồi, toàn cơi Hokuriku chỉ c̣n một phiên trấn chưa giương ngọn cờ nào rơ ràng, đó là Nagaoka, lại là phiên trấn duy nhất có quân đội vơ trang theo kiểu Tây phương. Tsugunosuke vẫn luôn luôn xem đạo quân của Tổng đốc b́nh định theo ngả Hokuriku thực chất chỉ là bọn liên quân Satsuma-Choshu giả dạng quân triều đ́nh đó thôi, nên 8 giờ sáng ngày 17 tháng 4, đă triệu tập toàn thể vơ sĩ trong phiên trấn Nagaoka, dưới sự chứng giám của Lănh Chúa, để huấn thị cho mọi người thấu triệt chủ trương của ḿnh. Tsugunosuke giải thích rằng liên minh Satsuma-Choshu là "gian thần đă sàm tấu với Thiên hoàng để hăm hại Mạc Phủ", do đó "phiên trấn chúng ta dù nhỏ nhưng vẫn dựng ngọn cờ đầu của phiên trấn chính nghĩa, cố thủ nền độc lập, báo đáp ân điển 300 năm của nhà Tokugawa, đặt sự tồn vong của phiên trấn vào mệnh Trời". Nhưng mặt khác, vẫn không thuận theo lời thúc hối gia nhập vào liên minh Ouetsu của phiên trấn Aizu để cùng chiến đấu chống quan quân triều đ́nh, mà chỉ muốn giữ vững lập trường trung lập. Điểm này đă bộc lộ giới hạn của Tsugunosuke. Trí óc minh triết của Tsugunosuke quả thật là thích hợp với việc phân tích thời thế, nhưng cuối cùng cũng chỉ ngừng lại ở đấy. Trong khi bộ phận đầu năo của liên minh Satsuma-Choshu muốn thay đổi thể chế cho hợp với t́nh thế mới, th́ phiên trấn Aizu chỉ muốn quay lại chính thể có trung tâm là Mạc Phủ Tokugawa. Cả hai bên đều đi từ lư tưởng quốc gia cả, c̣n Tsugunosuke th́ chỉ chú tâm đến phiên trấn Nagaoka của ḿnh, mà ông đă nhiệt tâm mê mải vơ trang binh bị cho. Quan niệm về thế giới của Tsugunosuke đă thu hẹp vào việc dựng phiên trấn Nagaoka này lên thành ngọn cờ chính nghĩa duy nhất và cuối cùng trong nước Nhật, truy điệu sự sụp đổ của Mạc Phủ Tokugawa. Phiên trấn Nagaoka đă tái sinh do bàn tay xây dựng độc sáng của Tsugunosuke về binh bị cũng như hành chính, chính trị; phiên trấn Nagaoka đổi mới chính là tác phẩm độc đáo của ông. Tsugunosuke đă yêu thích cùng cực tác phẩm riêng của ḿnh. Chính v́ vậy mà tuy thấy như cùng có chủ trương Tá Mạc (pḥ Mạc Phủ Tokugawa) với phiên trấn Aizu, nhưng khi phiên sĩ của Aizu là Sagawa Kanpee đem quân đến thành Nagaoka định bắt ép phải gia nhập liên minh Ouetsu kháng chiến, th́ Tsugunosuke đă trả lời rằng: -"Nếu thật tâm muốn chiếm thành Nagaoka, chỉ cần đem quân mạnh từ Aizu-Kuwana đến th́ thâu được thành như cơm bữa, chứ có khó ǵ đâu, xin cứ dùng vơ lực mà chiếm thành, khỏi phải khách sáo". Rốt cuộc, phía Aizu đành phải chấp nhận lập trường trung lập của Nagaoka mà rút quân về. Sau này, Sagawa Kanpee đă nói về cuộc đàm phán này với người cùng phiên trấn Aizu rằng: -"Tsugunosuke là người có lối nói chuyện khó có ai dám sơ hở". Lúc bấy giờ, đội trưởng đội xung kích của quân Mạc Phủ là Furuya Sakuzaemon đă thống suất 400 bộ tốt xâm nhập thành Niigata, khuấy động bên trong thành. Tsugunosuke dẫn một bộ hạ, cỡi ngựa đến Niigata, vào phố th́ thấy một đám bộ binh Mạc Phủ say rượu đang đập phá cửa chống mưa của một hiệu buôn lớn, định cướp của. Tsugunosuke từ trên ḿnh ngựa trợn mắt trừng trừng, bọn kia thấy mắt nh́n dũng mănh ấy đâm khiếp hăi mà chạy tứ tán mất. Tsugunosuke cứ thế vào đến lữ quán Kushiya, cho gọi đội trưởng quân Mạc Phủ cũ là Furuya đến mà nói, như ra lệnh rằng: -"Hăy tập trung binh lính ở xóm Tera, đừng cho vào trong thành" Furuya thuận thảo làm theo lời. Đến tháng tư nhuận, các trận đánh giữa quan quân triều đ́nh với quân dưới trướng phiên trấn Aizu dần dần tăng phần ác liệt khắp các nơi trên đất Echigo, và chiến trường lan rộng gần đến phiên trấn Nagaoka. Dưới danh nghĩa "chỉ là việc canh giữ bên trong phiên trấn mà thôi", Tsugunosuke phái đi khắp bốn phía của lănh thổ phiên trấn, các đội quân mà Tsugunosuke đă gầy dựng và chi vào đấy những món tiền khổng lồ. Trước hết, đặt bộ tư lệnh dă chiến ở làng Setsuya bên ngoài thành, tự ḿnh làm tổng chỉ huy trấn đóng ở đấy. Trận địa trong thành th́ có quan Gia lăo Yamamoto Tatewaki làm đội trưởng một đại đội có hai khẩu đại bác. Biên giới phía nam là trận địa cảnh bị có một đại đội cùng 8 cỗ đại bác. Làng Kusauju có 2 đại đội và 3 cỗ đại bác, làng Zao cũng 2 đại đội và 3 cỗ đại bác. Ngoài ra c̣n có quân du kích gồm 3 đại đội và 3 cỗ đại bác. Trong số các cỗ trọng pháo này, ngoài khẩu đại bác bắn nhanh chế ở Mỹ như đă nói đến, c̣n có 3 khẩu đại bác bắn nhanh chế ở Pháp, đều là thứ đại bác có độ chính xác cao hơn đại bác của quan quân triều đ́nh, trong đó có hai khẩu nạp đạn phía sau đáng gọi là đạt đến tiêu chuẩn quốc tế cao nhất thời bấy giờ. So với hoả lực đến mức này th́ quân phiên trấn Aizu chẳng kể làm ǵ, ngay cả quân triều đ́nh cũng c̣n kém xa. Có lẽ quân đội phiên trấn Nagaoka của Tsugunosuke th́ về trang bị lục quân đă đạt đến mức cao nhất trên thế giới vào thời đó rồi. Tsugunosuke có lẽ đă thành tâm tin tưởng rằng với trang bị binh lực như thế này, có thể cố thủ ở vùng Hokuetsu, trở thành thế lực đứng giữa điều đ́nh cho cuộc xung đột đông tây; mà nếu gặp thời thế thuận lợi, c̣n có thể hô hào nghĩa sĩ khắp thiên hạ khởi nghĩa để tiêu diệt bọn gian thần Satsuma-Choshu kia nữa. Mà không, cũng có thể Tsugunosuke đă không tin tưởng như thế. Nếu Tsugunosuke chỉ là một tư nhân b́nh thường, th́ đầu óc sắc bén đến như thế, hẳn là đă thấy thời thế biến chuyển mà hiểu rằng không c̣n cách ǵ xoay ngược lại được nữa, thế nhưng "sức mạnh vơ trang" mà bản thân Tsugunosuke đă nuôi dưỡng gầy dựng lên đă ban phát ra những mệnh lệnh khác hẳn với những ǵ đầu óc cá nhân Tsugunosuke suy xét. Đó là sức mạnh khẳng định "làm được!". Khẩu đại bác bắn nhanh chế ở Mỹ đă khiến Tsugunosuke tin là "làm được!". Khẩu đại bác lắp đạn phía sau chế ở Pháp đă khiến Tsugunosuke tự tín là "làm được!" như thế. Vơ khí đă trở thành đầu năo của Tsugunosuke mất rồi. Tsugunosuke nghĩ: Ngày xưa, Kenshin đă cố thủ ở đất Hokuetsu này để xem chừng động tĩnh trong thiên hạ, vậy mà có sức kiềm chế khiến cho Takeda ở Kai và Oda ở Owari đều không thể chiếm trọn thiên hạ một cách dễ dàng được. Mà lúc bấy giờ, Kenshin làm ǵ có được hoả lực đến mức như ḿnh đang có? Suốt tháng tư nhuận, Nagaoka giữ vững lập trường vơ trang trung lập được vô sự. Trong khoảng thời gian đó, quan quân triều đ́nh mặc kệ Tsugunosuke suy tính ǵ, đă bắt đầu chiến thuật bao vây, chia quân làm hai đạo mà hành động. Một đạo là bộ binh 1500 người với 2 cỗ đại bác do Iwamura Sei-ichiro (Takatoshi) chỉ huy. Nhiệm vụ của đạo quân này là trước nhất chiếm thành Koidejima của phiên trấn Aizu, tiến đến Ojiya, vượt sông Shinano, chiếm Enoki-toge rồi tấn công thành Nagaoka. Đạo thứ hai do Miyoshi Guntaro chỉ huy gồm bộ binh 2500 người và 6 cỗ đại bác, cùng hai quan Tham mưu là Kuroda Ryosuke (Kiyotaka, sau này thành Thủ tướng thứ hai của Nhật Bản 1888-89 thời Minh Trị) và Yamagata Kyosuke (Aritomo, sau này hai lần làm Thủ tướng 1889-1891 và 1898-1900 thời Minh Trị) tiến theo đường biển chiếm Niigata. Ngày 21 tháng tư nhuận, hai đạo quân triều đ́nh xuất phát từ Takada. Nửa đường, đạo quân theo đường biển đă đánh bạt quân thuộc phiên trấn Aizu, rồi ngày 28 chiếm đóng thành Kashiwazaki; c̣n đạo quân theo đường núi do Iwamura chỉ huy th́ một ngày trước đó đă chiếm được Ojiya cách 6 dặm (khoảng 24 km) phía bắc thành Nagaoka. Phía Tsugunosuke cũng đă có quyết tâm sẵn sàng. Ngày 1 tháng 5, Tsugunosuke cho sứ giả đến bản doanh quân triều đ́nh ở Ojiya, thưa rằng quan Nhiếp chính Kawai Tsugunosuke xin gặp v́ có điều muốn thỉnh nguyện. Quan quân chấp thuận. Qua ngày sau, Tsugunosuke dẫn một bộ hạ thân tín cùng một phiên sĩ, lên kiệu rời thành Nagaoka. Trong bụng đă có kế sách rồi. Sẽ thuyết phục quan quân về cái hại của việc thảo phạt nhà Tokugawa, và hứa sẽ đứng ra làm trung gian giúp quân triều đ́nh và quân Aizu điều đ́nh với nhau. Chẳng hiểu được Tsugunosuke có thật sự tin rằng phiên trấn Nagaoka chỉ cỡ 74 ngàn hộc mà chen được vào giữa làm trung gian điều đ́nh cho hai thế lực lớn đang hầm hè tóm thu thiên hạ này hay không? Bản doanh của quân triều đ́nh đóng ngay ở căn cứ cũ của quân Aizu ở Ojiya, tư lệnh là tướng Iwamura Sei-ichiro, 23 tuổi, xuất thân là phiên sĩ của phiên trấn Tosa. Sau cuộc Duy Tân, đă kinh lịch các chức Tỉnh trưởng Saga, Tỉnh trưởng Kagoshima, Bộ trưởng Nông Thương, tuy chẳng phải là người có tài năng ǵ xuất chúng. Tsugunosuke tạm dừng ở bờ sông Shinano, thay sang bộ lễ phục bằng vải trên kiệu, rồi đến chùa Jigen là nơi quan quân triều đ́nh đă chỉ định. Iwamura cùng vài người sĩ quan tùy tùng ra nghênh tiếp. Tsugunosuke nh́n Iwamura thấy chỉ là một cậu trai trẻ th́ trong bụng có phần khinh thường. Tsugunosuke lại càng tin chắc rằng: cuộc đại loạn lần này càng ngày càng lộ rơ ra là bọn con nít của ba phiên trấn Satsuma-Choshu-Tosa mượn cớ phù lập một vị vua c̣n thơ ấu để rải binh khuấy động thiên hạ chơi mà thôi. Về sau, Iwamura thuật lại rằng: -"Kawai đánh tiếng là có điều muốn thỉnh nguyện mà đến, nhưng thái độ th́ ngạo nghễ, lời nói có giọng cật vấn về chuyện to lớn bao trùm thiên hạ". Mà lúc bấy giờ, Iwamura cũng quả thật chỉ là một cậu nhỏ. Đương thời, nếu là người có ít nhiều kiến thức về t́nh h́nh các phiên trấn th́ hẳn đă biết đất Hokuetsu này có danh sĩ là Kawai Tsugunosuke, thế nhưng cậu nhỏ xuất thân từ chốn thôn làng hẻo lánh ở phiên trấn Tosa ấy hoàn toàn chẳng biết ǵ về đối thủ cả. Nên đă hống hách ra uy quan quân triều đ́nh. Kết cuộc, điều Tsugunosuke muốn nói là: Xin tạm thời ngưng tấn công. Được như thế th́ phiên trấn Nagaoka sẽ thống nhất được ư kiến mọi người thành chủ trương của toàn phiên trấn, đồng thời sẽ thuyết phục liên minh Aizu-Kuwana để có được một kết quả hoà b́nh tốt đẹp cho mọi phía. Để làm được như vậy, Tsugunosuke ra điều kiện: Hăy ngừng cuộc chinh phạt nhà Tokugawa (Mạc Phủ cũ). Chứ nếu không th́ không thể tránh được loạn lạc ở khắp vùng phía đông Nhật Bản. Phía Iwamura làm thinh. Chỉ nghĩ rằng quan Gia lăo nhà quê này hẳn là đang nổi cơn điên khùng với những lời lẽ như thế. Mà quả thật, nếu Tsugunosuke thật ḷng định thỉnh nguyện như thế th́ đúng là đă nổi điên rồi. Trong văn thư thỉnh nguyện ấy đă có lời lẽ như thế này: "Chĩa mũi giáo vào nhà Tokugawa là đại ác vô đạo!". Cứ như là khiêu chiến vậy! Hơn nữa, c̣n bảo Iwamura chuyển thư ấy lên quan Tổng Đốc chinh phạt là đại diện của triều đ́nh ở Kyoto nữa! -"Từ khước!". Iwamura trả lại thỉnh nguyện thư. Tsugunosuke vẫn c̣n nhắc lại ư muốn tận lực làm trung gian điều đ́nh cho hai bên, v́ vậy xin tạm chờ cho vài ngày. Iwamura nghĩ rằng thỉnh nguyện kiểu câu giờ như thế chỉ là mưu kế để phiên trấn Nagaoka kịp chuẩn bị chiến đấu đó thôi. -"Dù ǵ đi nữa, quư phiên trấn cũng đă không phụng lệnh triều đ́nh. Vậy th́ chỉ c̣n cách giải quyết bằng binh mă mà thôi". Iwamura đă đơn phương chấm dứt cuộc hội đàm sau chừng 30 phút, đứng lên bỏ đi mất. Đối với Iwamura th́ đă chẳng có điều kiện ǵ có thể chấp nhận được cả. Lời thỉnh nguyện của Tsugunosuke đầy những công kích đối với quan quân triều đ́nh, và điều hài hước là quan Gia lăo của một phiên trấn nhỏ sắp sửa bị tấn công mà lại đề nghị "để tôi đứng ra giúp điều đ́nh với phiên trấn Aizu". Rơ ràng là quan Gia lăo nhà quê này cố t́nh diễu cợt quan quân triều đ́nh rồi. Có vẻ tự tín quá trớn vào trang bị quân đội hoàn bị nhất Nhật Bản phía sau lưng ḿnh. Ngay cả trong thỉnh nguyện thư cũng đă có câu rằng: nếu quan quân triều đ́nh không nghe theo lời thỉnh nguyện này th́ "sẽ chịu thiệt hại to lớn", hàm ư đe doạ vơ lực. Cuộc hội đàm đổ vỡ, Tsugunosuke trở về trận địa của ḿnh. Nửa đường đă cười mà nói: -"Quan quân triều đ́nh là bọn ngu xuẩn! Sao không bắt trói ta lại ngay tại đấy chứ?" Trong ḷng Tsugunosuke lúc ấy hẳn là đă rộn lên hưng phấn v́ chiến tranh, bất chấp thắng hay bại. Trở về thành, Tsugunosuke tổng hợp ư kiến trong phiên trấn, gửi thông điệp đến các đội quân gia thần của Mạc Phủ Tokugawa là Aizu và Kuwana, tuyên bố cùng nhau chiến đấu, rồi đưa gia đ́nh cha con Lănh Chúa di tản khỏi thành Nagaoka, và ngày 4 tháng 5, tiến quân chiến đấu. Đă đến mùa mưa. Hai bên giao chiến trong mưa ở các nơi, phần lớn th́ liên quân Nagaoka-Aizu chiến thắng, đánh bạt quan quân triều đ́nh về căn cứ ở Enoki-toge. Rồi ngày 11 đă chiếm được căn cứ địch ở Enoki-toge, ngày 13 đại phá quân triều đ́nh ở trận Asahigawa, giết quan tư lệnh Tokiyama Chokuhachi. Từ phía Kashiwazaki, quan Tham mưu Yamagata Kyosuke phải vội vă t́m đến, trực tiếp chỉ huy tác chiến. Đại bác của quân triều đ́nh đă phải bắn đến 150 phát mỗi ngày, binh sĩ tận lực chiến đấu, nhưng thế thua vẫn không lật ngược lại được. -"Tại sao lại không bắt giữ Kawai ngay trong cuộc hội đàm ở chùa Jigen ấy chứ?" Yamagata lại quở mắng Iwamura như thế vào khoảng này. Tướng tá quân triều đ́nh lúc này đă bắt đầu hiểu ra rằng đang phải chiến đấu với một địch thủ có thiên tài về quân sự. Một sĩ quan của quân triều đ́nh là Nikaido Yasunori đă ghi lại như sau: -"Tsugunosuke vốn là kẻ sĩ cương ngạnh, chuyên quyền, áp đảo đồng liêu. Phiên trấn Nagaoka nương nhờ vào Tsugunosuke, chỉ một người này mà thôi. Nếu bắt giữ được Tsugunosuke th́ chắc chắn là đă chiếm được thành Nagaoka mà không phải mất một người lính nào rồi. Vậy mà đă thả con cọp ấy về rừng mất!". Trong hồi kư của chính quan Tham mưu Yamagata Kyosuke, sau này viết về cuộc chiến ở Hokuetsu này cũng có đoạn như sau đây: -"Thắng th́ đắc ư, tự hào về ḿnh; bại th́ mất khí lực, lo sợ đủ điều, là chuyện hầu như không thể tránh được trong bất cứ quân đội nào. ...... Cá nhân ta đă dựa vào việc đội kỵ binh (của phiên trấn Choshu) vốn đă có ít nhiều kiến thức, nên ngăn cản được quân sĩ bại trận không đến nỗi mất hết khí lực, nhưng các binh sĩ c̣n lại th́ phần đông đă sinh ḷng khiếp hăi, đến nỗi ngay cả đội trưởng của quân sĩ Satsuma cũng đă bảo rằng tạm thời rút lui khỏi mặt trận này là đắc sách nhất". Tsugunosuke đi ṿng ṿng thị sát trận địa của quân ḿnh mỗi ngày. Binh lính của phiên trấn tất cả đều mặc áo ống tay suông đuột bằng vải màu xanh dưới áo khoác ngắn, quần ống thụng, trên lưng áo có dấu hiệu h́nh cái thang 5 bậc. Chỉ có Tsugunosuke mặc một lớp áo màu xanh nhạt, quần ngắn, đi guốc gỗ, mưa th́ cầm cây dù. Khẩu đại bác bắn nhanh chế ở Mỹ đă nói đến trước đây được cho theo đội quân trấn thủ trận địa phía nam thành Nagaoka dưới sự chỉ huy của Yamamoto Taito. Tsugunosuke mỗi ngày đến bên cạnh cỗ pháo này, sờ tay vào như chào hỏi nó, hoặc tự ḿnh thao tác thử. Cỗ đại bác này h́nh thù dị thường, có đến 6 họng súng, người ta gọi là "Gatling gun", có lẽ dịch là "súng đại bác máy" th́ sát nghĩa nhất. Tsugunosuke bảo pháo thủ: -"Để ta bắn thử một phát xem sao nhé". Vừa nói đùa như thế, Tsugunosuke vừa lấy ngón tay cà sạch mấy vết bùn bám trên đuôi súng. Lối chăm sóc âu yếm như tuồng đă phát khởi chiến tranh chỉ v́ muốn dùng thử cỗ súng đặc biệt này không bằng! -"Có ǵ đâu, quan quân triều đ́nh sắp sửa phải chạy trốn ngay đây thôi!" Theo tính toán của Tsugunosuke, chỉ cần đánh lui được quan quân triều đ́nh ở Hokuetsu này th́ các Lănh Chúa gia thần thân tín của Mạc Phủ Tokugawa trước đây đă quay lưng bỏ chạy khi thấy quân triều đ́nh đến, nay sẽ phấn khởi mà trở mũi giáo chống lại triều đ́nh. Người khác nghe vậy th́ có lẽ cho là ảo vọng chẳng thực tế chút nào, thế nhưng đối với Tsugunosuke lúc bấy giờ th́ đă là yếu tố chiến lược trọng yếu nhất. Phiên trấn ta có pháo binh hùng hậu vô địch ở toàn vùng phía bắc Nhật Bản, đó là nguồn gốc của mọi suy nghĩ tự tín của Tsugunosuke, từ đó phát sinh ra đủ thứ hy vọng. Nếu người bạn Mu-in ở trường Kyukeisha ngày trước mà nghe thế, ắt hẳn không thể nào tin nổi rằng Tsugunosuke đă mất thăng bằng trí năo đến mức như thế được. Tất nhiên, bản thân Tsugunosuke th́ không nghĩ rằng ḿnh đă thay đổi. Giống như Napoleon, mà Tsugunosuke đă học được ở Kyukeisha, đă nghĩ đến chuyện chinh phục toàn thế giới từ khi có được đội pháo binh mạnh vô địch, bụng Tsugunosuke lúc bấy giờ hẳn là đă đầy những 27 cỗ đại bác kiểu tối tân nằm chật trong đó rồi. Tất cả các cỗ đại bác trong bụng Tsugunosuke đă suy tính tiền đồ của phiên trấn Nagaoka đó. Đưa tới địch một thư thỉnh nguyện đầy những lời lẽ doạ nạt ấy là đám các cỗ đại bác này, mà đánh bại quan quân triều đ́nh phải trốn chạy đúng như dự tính, cũng là do các cỗ đại bác này đấy. Thế nhưng, một mặt, đạo quân triều đ́nh theo đường biển do phiên sĩ Choshu là Miyoshi Guntaro chỉ huy đă tiếp tục tiến quân đúng dự định, ngày 15 đă vào được thành Izumozaki. Yamagata định dùng bộ đội ấy để phản công Nagaoka, nên cấp tốc đến gặp Miyoshi để bàn tính. Kế sách này đă lập được kỳ công bất ngờ. Sáng sớm ngày 19, rủi cho phía Nagaoka là sương mù dày đặc phủ đầy lưu vực sông Shinano. Khi quân Nagaoka chợt để ư đến th́ trong sương mù đă đột ngột xuất hiện quan quân triều đ́nh đến cả 2 ngàn người, rồi tiếp đó là đội quân thứ hai sang sông. Bộ đội Nagaoka canh giữ mặt này bị đánh bất ngờ, thua chạy trốn vào thành. Quân triều đ́nh đuổi theo, đột nhập vào dưới thành từ ba mặt, tấn công với binh lực hùng hậu. Tsugunosuke thống suất đội quân của Yamamoto Taito ra trận, tự ḿnh thao tác khẩu đại bác bắn nhanh, từ 6 họng súng ấy rải đạn cà-nông về phía địch, nhưng rồi cũng bị trúng đạn nát vai bên trái. Tsugunosuke đành phải tạm thời trở vào thành Nagaoka, nhưng đội quân chủ lực lại đang đóng ngoài thành, nên trong thành không đủ sức cố thủ, phải tập họp bại binh chạy khỏi thành, rút về Tochio. Tức th́, quan quân triều đ́nh phóng hoả đốt khắp các xóm quanh thành, cháy đỏ thành một khối lửa, lửa cháy lan vào lầu các trong thành, không bao lâu tất cả thành quách Nagaoka đều ch́m trong biển lửa. Thành Nagaoka mất, nhưng Kawai Tsugunosuke chưa chết, đó là điều được nêu lên để cổ vũ quân sĩ. Vả lại, quân Nagaoka vẫn c̣n đủ vơ khí dă chiến. Tsugunosuke trở thành con quỷ chiến đấu đơn độc. Định đem tất cả tài trí của phiên sĩ đất Nagaoka đánh cược vào một trận chiến không thu được lợi lộc ǵ. Thành bị chiếm ngày 19, Tsugunosuke chạy thoát đến Tochio ngày 20, nhưng ngày 21 đă chỉ huy các đội quân Nagaoka tiến đến Kamo, ở đó, triệu tập các tướng trong toàn quân, mở hội nghị tác chiến; đến ngày 2 tháng 6, bắt đầu tấn công, đánh đuổi quân triều đ́nh, liên tiếp phá đổ các lũy pḥng thủ mà Yamagata đă cho dựng lên ở các cửa Yasuda, Hondo, Nakanoshima, công phá bản doanh của quân triều đ́nh ở Imacho, phá cửa Ote mà vào thành. Trận đánh ở Imacho này, Tsugunosuke đă cho đại bác bao vây, từ ba phía nă đạn xối xả vào, nên nhà cửa trong xóm đă do tay chính quân phiên trấn ḿnh mà trúng đạn đại bác nổ cháy tan nát, bên đường la liệt những xác đàn ông đàn bà lăn lóc, óc năo tung toé, banh bụng đổ ruột gan ra ngoài; tán loạn khắp nơi những xác thường dân thiếu tay chân hay đầu cổ. Thấy rơ uy lực của các cỗ đại bác kiểu mới ấy thật sự kinh khủng đến mức như thế nào. Tsugunosuke tiến quân đuổi quân triều đ́nh đến tả ngạn sông Kariyada, tiếp tục nă đạn đại bác giết địch gần như tuyệt diệt, xong tạm thời trở lại bản doanh dă chiến ở Tochio cho quân nghỉ ngơi, rồi đến ngày 19 tháng 7 lại bắt đầu hành quân, chọn trong quân phiên trấn Nagaoka ra mười tiểu đội lập thành bộ đội tập kích ban đêm. Tsugunosuke tự ḿnh chỉ huy bộ đội này rời Tochio ngày 24, ban đêm tiến đến vùng đất đầm lầy tục gọi là Hatcho-oki phía đông bắc thành Nagaoka, đánh úp quân pḥng vệ mà vào thẳng xóm ở chân thành, rồi ngày hôm sau, 25, kịch chiến đánh đuổi quân triều đ́nh mà thu hồi được thành Nagaoka. Thế nhưng, cuộc chiến đấu này đă khiến Tsugunosuke bị trúng đạn nát chân trái từ đầu gối xuống, không thể tiếp tục chỉ huy chiến đấu được nữa. V́ vậy, sĩ khí quân Nagaoka suy thoái nhanh chóng, ngày 29, thành Nagaoka lại bị quan quân triều đ́nh chiếm lại, Tsugunosuke phải được khiên trên ván gỗ chạy trốn. Sau đó, chạy đến Aizu, ngày 16 tháng 8, Tsugunosuke chết v́ vết thương làm độc. Sự đề kháng của phiên trấn Nagaoka chấm dứt theo cái chết của Tsugunosuke. Ngày trước, có người bạn của Tsugunosuke là Koyama Ryo-un thấy chính sách cải cách chính trị phiên trấn Nagaoka quá ép uổng, đă lo ngại là Tsugunosuke có thể bị ám sát, nên cảnh cáo như thế, th́ Tsugunosuke cười mà bảo: -"Có thể bị ném vào vũng bùn hai ba lần, chứ vơ sĩ trong thành th́ chẳng có người nào có đủ khí phách để ám sát tớ cả. Nếu có được người nào như thế th́ phiên trấn này cũng vui nhộn biết mấy!" Năm Minh Trị thứ hai (1869), chính phủ mới đă báo thù Tsugunosuke bằng sắc lệnh "Dứt bỏ măi măi họ tên nhà kẻ chủ mưu phản loạn là Kawai Tsugunosuke". Măi đến năm Minh Trị thứ 16 (1883) mới ban ân điển cho phục hồi nhà Kawai. Khi thành Nagaoka bị hạ, vợ Tsugunosuke là Suga cùng cha mẹ chồng chạy nạn về làng Muramatsu thuộc huyện Koshi cách thành chừng 2 dặm (khoảng 8 km) về phía nam, sau đó năm Minh Trị thứ hai, được cho phép trở lại xóm cũ gần thành Nagaoka, đă cháy rụi đến không c̣n vết tích thời trước nữa. Lúc đó, đă đem hài cốt của Tsugunosuke từ chùa Kenpuku ở Wakamatsu phiên trấn Aizu về cải táng ở chùa Eiryo thuộc hệ chùa Bodai (Bồ đề) ở Nagaoka. Danh hiệu pháp giới là Trung Lương Viện Điện Hiền Đạo Nghĩa Liễu Cư Sĩ. Từ khi bia mộ dựng xong, người ta không ngừng đến lấy roi đánh vào bia ấy. Phần lớn là di tộc của những người đă chết trong chiến tranh. Người vợ của Tsugunosuke không thể chịu đựng mà sống nổi ở Nagaoka nên đă nhờ họ hàng giúp dời lên sống ở Sapporo (Hokkaido), đến năm Minh Trị thứ 27 (1894) th́ mất ở đấy. Bia mộ của Tsugunosuke ở chùa Eiryo sau đó đă nhiều lần bị người ta đập nát. Người bạn Mu-in cho đến cuối đời đă thỉnh thoảng đến viếng chùa Eiryo, hễ thấy bia mộ Tsugunosuke bị đập phá th́ cho sửa lại, mà nói: -"Chẳng phải tội ở người ấy. Đối với người ấy th́ phiên trấn quá nhỏ mà thành ra như thế". Có vẻ anh hùng là thứ mà Trời đặt sai chỗ sai thời th́ gây hại đến mức kinh khủng như thiên tai.
(Tạp chí Bungeishunju - Văn nghệ Xuân Thu, số Đặc biệt tháng 12 năm 1963)
Phạm Vũ Thịnh
dịch t4phamvu@hotmail.com Chú thích:
[1]
Edo : trung tâm cai trị của Phủ Chúa
Tokugawa, bây giờ là Tokyo. Ghi chú của người dịch: Truyện ngắn "Eiyuji" (Anh hùng nhi) của Shiba Ryotaro, được dịch từ nguyên tác là truyện thứ 1 trong tập truyện "Bajo shonen sugu" (Thiếu niên cỡi ngựa chạy qua), bản bỏ túi, do nhà Shincho Bunko tái bản lần thứ 24 tháng 5 năm 1987. Shiba Ryotaro c̣n viết một truyện dài về nhân vật Kawai Tsugunosuke đăng từng kỳ trên nhật báo Mainichi từ năm 1966 đến 1968, sau này xuất bản thành bộ truyện "Toge" (Đèo núi). Chuyện đời Kawai Tsugunosuke đă được quay thành phim bộ ti-vi với tài tử Nakamura Kanzaburo thủ vai chính, năm 2005.
Kawai Tsugunosuke 1827-1868
®
"Khi phát hành lại thông tin
từ trang này cần phải có sự đồng
ư của dịch giả Cảm tưởng, ư kiến xin gởi về pvthinh@erct.com or exryu_cuoituan@yahoo.com |
