Trịnh Công Sơn: đúng sai của một niềm tin

V́ đâu tớ phải viếng mồ ông
Càng viếng càng buồn nỗi núi sông
Đành người tạ thế đi rồi mất ...

– Nguyễn Quang Diêu: “Viếng Mộ Cụ Phan Chu Trinh” –

Hôm nay là ngày giỗ thứ 14 của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn (1 tháng 4). Đă bao nhiêu năm qua rồi nhưng TCS vẫn được rất nhiều người nhớ đến.

Anh Trịnh Công Sơn (TCS) không giống những nhạc sĩ Việt Nam khác: sáng tác của anh vượt xa ngoài lănh vực t́nh ca; và anh có một lập trường chính trị – dù rằng v́ lập trường đó mà anh có lắm kẻ yêu lẫn nhiều người ghét, từ lúc anh c̣n sống cho đến măi bây giờ.

Nhạc sĩ khác với triết gia, họ chỉ cảm nhận rồi đưa vào âm nhạc – cho nên TCS không biện luận trong nhạc của ḿnh. Anh chỉ nói lên những nỗi khổ do chiến tranh, và nghĩ rằng chính chiến tranh làm cho người Việt không thương nhau mà thù hằn nhau. Cho nên TCS chủ trương trước hết người Việt phải biết thương yêu, có t́nh người với nhau; rồi từ đó mới có thể cùng xây dựng chung một cái ǵ đó.

Đây là một suy nghĩ tích cực, khác xa với thái độ của rất nhiều người mà giáo sư Nguyễn Văn Trung gọi là “những kẻ đứng bên lề”. Những người nầy, sống trên đất nước của chính ḿnh nhưng không làm ǵ cả, cũng không có thái độ, chỉ đứng nh́n và kêu khóc rằng chúng tôi là dân lương thiện bị cả hai bên làm khổ, một bên là Mỹ và một bên là Cộng Sản. Số người này không phải là ít, thực ra họ có thấy xă hội VN sup sụp nhưng lại mong mỏi có một đấng anh hùng nào đó đứng ra làm giùm họ, trổ tài an bang tế thế để cho xă hội được như ư họ muốn. TCS th́ không như vậy, t́nh cảm muốn hiến dâng trong anh rất rơ rệt:

Cho tôi đi xây lại chuyện t́nh
Cho tôi đi nâng dậy ḥa b́nh
Cho tôi đi qua tận gập ghềnh
Nh́n gịng máu trong tim anh...

(TCS: “Xin Cho Tôi”)

Bây giờ nh́n lại, trong ư hướng của TCS có nhiều nét đẹp, nhưng tất cả những ǵ anh nghĩ đều không thể đúng hết. V́ thời đó, không ai có thể thấy được tất cả những khía cạnh khác nhau của cuộc chiến VN, đâu riêng ǵ TCS. Phải rất lâu về sau, TCS (và rất nhiều người khác) mới từ từ có cơ hội để biết được thực trạng của vấn đề VN. C̣n thuở đó, người ta chỉ dựa trên niềm tin, và mong rằng khi đă có nhiều cố gắng cũng như thành tâm th́ việc có thể làm được.

Trước tiên, vấn đề vẫn được tranh luận là bản chất của cuộc chiến. Chiến tranh VN không phải do người Việt tự gây ra mà là do tác động từ bên ngoài. Trên thế giới này, các nước mạnh luôn luôn t́m cách bảo vệ và bành trướng thế lực. Các phe phái ở VN đánh nhau là do những thế lực nói trên thúc đẩy, cụ thể lúc đó là Liên Xô, Trung Cộng và Mỹ. Ở thời đó, các tổ chức hay thế lực của người Việt chỉ có thể đứng “bên này” hay “bên kia” chứ không thể “trung lập” được. Cho nên chỉ người Việt biết thương yêu nhau không thể giải quyết được vấn đề như TCS (và nhiều người của thế hệ anh) suy nghĩ.

Bởi v́ ít ra là từ 1940 trở đi, trên thực tế không có cái ǵ gọi là thế lực độc lập và tự túc tự cường của chính người Việt cả. Không nói đến phương diện tài chính (có tiền bạc) hay quân sự (có súng đạn), ngay trên khía cạnh suy nghĩ, cả dân tộc cũng không có được 1 phương cách để giải quyết vấn đề VN, để cho thôi c̣n chiến tranh, và đưa đất nước VN từ một xă hội nghèo đói loạn lạc đi tới ấm no sung túc (điều này sẽ nói thêm ở phần cụ Phan Chu Trinh ở dưới).

Thực ra không chỉ riêng ǵ VN, hầu hết các nước Đông Á khác cũng không thể có được một thế lực thuần túy “quốc gia” như vừa nói. Một nước nhược tiểu đă bị ngoại bang đô hộ rất lâu không thể nào tự nó có được một lực lượng nào tự cường do “tự ḿnh”. Để được các thế lực mạnh trên thế giới để yên, con đường duy nhất của họ là dựa vào một thế lực mạnh (và có tŕnh độ cao hơn ḿnh) để có thể “cầu tiến bộ” mà thôi. Singapore và Indonesia đă làm như thế, South Korea cũng đă đi qua quá tŕnh này.

VN ta th́ trước đây cụ Phan Chu Trinh đă có suy nghĩ như vậy. Nghĩa là cứ nhận sự đô hộ của người Pháp, nói chuyện với họ để có được sự nhượng bộ, rồi phần ta th́ lo tự cường, học hỏi, “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” (Hậu nghĩa là dày, nghĩa là làm cho cuộc sống người dân được phong phú) – và một khi điều này được thể hiện th́ quốc gia sẽ tiến bộ, dần dần độc lập một cách ḥa b́nh.

Đáng tiếc là chủ trương của cụ Phan không được thực hiện, v́ cụ mất sớm (1926), và những người có thể kế thừa chủ trương của cụ như cụ Phạm Quỳnh th́ bị ám sát khi Việt Minh vừa nắm chính quyền năm 1945. Chỉ c̣n lại một người là cố Tổng Thống (TT) Ngô Đ́nh Diệm, một người vừa có kinh nghiệm hành chánh, vừa có sát bên ḿnh một trí thức đầy bản lĩnh là ông cố vấn Ngô Đ́nh Nhu.

Bối cảnh lịch sử của TT Diệm có nhiều điểm rất giống ông Lư Quang Diệu của Singapore, một người cũng có nhiều kinh nghiệm hành chánh. Ông LQ Diệu không chống đối mà hợp tác với quân Nhật thời Nhật Bản chiếm Singapore. Khi nước Anh tách Singapore ra khỏi Malaysia, ông LQ Diệu đi theo sát với London (và dĩ nhiên với Washington) để xây dựng và phát triển. Phía TT Diệm th́ có chủ trương là đi sát với Washington để xây dựng và phát triển xă hội: Đă có nhiều chương tŕnh phát triển như khu kỹ nghệ Cam Ranh, khu kỹ nghệ Biên Ḥa, chương tŕnh cải cách điền địa, vv...

Tuy nhiên hoàn cảnh của TT Diệm khó khăn hơn Singapore và các nước Đông Nam Á khác rất nhiều, ông luôn luôn bị đối diện với chiến tranh. Trong những năm đầu là các chống đối vũ trang của các thế lực thân Pháp, ngoài ra c̣n có Đại Việt ở Quảng Trị, Quốc Dân Đảng ở Nha Trang; rồi năm 1960 là Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam ra đời. Trong khi chưa kịp đào tạo được lớp người mới để thay thế lớp người thân Pháp cũ, năm 1963 cả hai anh em TT Diệm đều đă bị sát hại.

Bây giờ ai cũng biết, nguyên nhân cốt lơi của việc đảo chính và ám sát TT Diệm là do cả hai anh em TT không muốn để Washington đổ quân vào đánh trực tiếp ở VN. TT Diệm mất đi, những kẻ bầy tôi phản bội phải ra sức bôi nhọ thể chế Ngô Đ́nh Diệm để hợp thức hóa việc họ làm, và họ để quân Mỹ leo thang chiến tranh. Cuộc chiến khốc liệt mà TCS cho thấy trong những bài ca của anh là bắt đầu từ những năm tháng bi thương đó.

Thử hỏi, TCS (và tầng lớp thanh niên trong khoảng thế hệ của anh) đă bao giờ có cơ hội để có thể so sánh Singapore với VN, và dễ hiểu con đường như thế nào th́ có thể giải quyết được vấn đề VN không đổ máu và đưa đất nước lên được như một xă hội Singapore mà ngày nay cả thế giới đều ngưỡng mộ? Nếu có cơ hội để thấy được tất cả những khía cạnh đó của cả một bức tranh lớn toàn thế giới, TCS sẽ có một thái độ về cuộc chiến VN như thế nào?

Điểm thứ hai là quy luật của chiến tranh. Đă là chiến tranh chắc chắn có tàn khốc, vô nhân đạo, triệt để, cảnh giác. Nhưng đa số mọi người trong xă hội VN (VNCH) lúc đó đă không nh́n chiến tranh với một thái độ nghiêm túc, một c̣n một mất. Chỉ kể ra một vài điểm tiêu biểu: Trong xă hội đó, Quốc Ca th́ dùng bài hát của 1 tác giả “phía bên kia”, thơ văn cũ của những cây bút “tuyên giáo” ở miền Bắc như Tố Hữu, Chế Lan Viên, Xuân Diệu, Huy Cận, Nguyễn Công Hoan, vv... th́ được in bán công khai thoải mái. Huỳnh Tấn Mẫm là đảng viên đảng Cộng Sản thực thụ, nhưng được tướng cao cấp trong chính quyền che chở.

TCS sống trong xă hội đó, cho nên anh cũng không thể không bị ảnh hưởng. Anh nói đến “t́nh thương”, nhưng t́nh thương th́ phải có hai chiều, qua và lại. Nếu một bên rất quyết liệt và không hề chủ trương “yêu nhau”, vậy “t́nh thương một chiều” của TCS có quá dễ dăi hay không?

Thứ ba là kinh nghiệm sống. Cuộc sống ở thành thị miền Nam và nông thôn, nhất là nông thôn vào ban đêm, rất khác nhau. Nếu TCS sống ở vùng nông thôn hẻo lánh và lại đang ở lứa tuổi đi lính, có thể TCS đă nh́n vấn đề khác với chính anh trong thời 1964-1974. Mặt khác, cũng nên hỏi trước 1975 TCS có biết ǵ không về những chính sách “hồng phải hơn chuyên” hay “tính đảng hơn tính nhân văn” ở miền Bắc? Ví dù có biết ít nhiều ǵ đi nữa, liệu anh có coi trọng vấn đề?

Đáng tiếc là sau 1975, sau khi đă chạm trán với những thực tế, th́ TCS đă ở trong hoàn cảnh không thể viết lên những ǵ anh suy nghĩ như xưa nữa. Có thể từ lúc đó trở đi anh mới có cơ hội để so sánh, và được biết thêm rất nhiều sự thực, ví dụ như thi sĩ Nguyễn Bính đă chết đói thế nào, nhạc sĩ Nam Cao bị treo bút trong suốt mấy thập niên ra sao. Qua kinh nghiệm thực tế, anh trở nên dè dặt, và tránh đưa ra những nhận định về chính trị. Tuy nhiên đa số bạn bè thông cảm được sự im lặng đó, v́ sau những lần đi cải tạo, và liên tiếp bị viết rất nhiều bài kiểm điểm, anh đă nói rất rơ:

Đôi tay nhân gian chưa hề độ lượng
Ngọn gió hoang vu thổi suốt xuân th́

(TCS: “Một Cơi Đi Về”)

Nhưng thế nào đi nữa, khi nghĩ về TCS, chúng ta vẫn nhớ được rằng anh là một người can đảm, do anh đă dám nói lên những điều ḿnh suy nghĩ, trong một thời gian rất dài. Với tài năng thiên phú, anh cũng đă nói lên được suy nghĩ của ḿnh bằng những gịng nhạc rất đặc biệt, tuyệt vời.

Tất cả chúng ta ai cũng có mang niềm tin, và niềm tin nằm ở những ǵ mà mỗi cá nhân chúng ta cho là đúng, ở vào một thời điểm nào đó. Niềm tin đó đúng hay sai, trên thực tế, nhiều khi cần phải tốn rất nhiều thời gian mới nhận ra được. Trường hợp nhạc sĩ TCS cũng thế thôi.

TCS ra đi đă lâu, thế hệ của anh cũng đă nhiều người mất, chúng ta mong các anh được yên nghỉ. Riêng với tất cả người Việt đang c̣n sống, trước mặt vẫn c̣n là một câu hỏi lớn và căn bản chưa được giải quyết, đó là cả dân tộc vẫn chưa t́m được một giải pháp cụ thể nào cho tương lai đất nước: Phải làm ǵ, làm thế nào, với phương tiện ǵ ... để người Việt có được tự do, ḥa b́nh, ấm no, và hạnh phúc.

Cá nhân nào cũng có ước mơ, dân tộc nào cũng có ước mơ. Nhưng chỉ mơ ước không thôi th́ không đi đến đâu cả – dù TCS và tất cả người Việt chúng ta đều cùng mang một ước mơ chung:

Đêm thôi dài, cho mai này
Người Việt hát cuối làng đầu phố
Đêm no lành
Đêm thanh b́nh
Người Việt thấy tương lai rất gần.
Đường ta đi hôm nay có bước chân tự do
Người Việt Nam hôm nay sống với nhau thật thà…

(TCS: “Đêm Bây Giờ Đêm Mai” & “Đồng Dao Hoà B́nh”)

(01-04-2015)

Văn Lang Tôn-Thất Phương