Anh Vĩnh Sính –  Nh́n lại cách yêu nước của người Việt
 

Dân đói kêu tri vang nhn
Quân gian d
y đt ta đàn ong

(Phan Đ́nh Phùng)

Nong n đp vun nn đo nghĩa
Dơi theo ng
ưi trưc gi năm hng

(Phan Văn Tr)

Thư y, xa ri, vào nhng năm sau ca thp niên 1960, trong cư xá Komaba Tokyo có ba sinh viên gc Huế hay ưa chơi vi nhau, trong đó anh Sính là mt.  Tôi mến anh Sính (và anh M.) không phi ch do hai anh vui v mà tính t́nh li gin d, và tuy c hai anh đu thuc khoá đàn anh ln hơn tôi nhiu nhưng không bao gi làm ra v đàn anh. 

Có l chúng tôi thy ưa chơi vi nhau v́ mi ngưi mang đm trong ḿnh mt cht ǵ “rt Huế”.  Cht Huế trong cách m thc, cách yêu thích s vt, yêu thiên nhiên, yêu văn chương; và t hào là nhng đa con trai ca Huế… Ngoài ra c̣n thêm cái tính “gàn” na.  Không hiu sao, nhưng c như chim th́ bay, cá th́ li, con trai Huế th́ ... gàn!   Ngưi có mt cái ǵ đó “coi cũng đưc đưc” dám gàn đă đành, ngưi không có ǵ hết cũng “gàn”.  Con trai Huế “gàn” mt cách kiên tŕ, có l do đưc quen vi nhng truyn thng bn bĩ:   

Tht thp T thành giai Bc din
Nh
t thi trung phn đc thư sinh

            (Cả 70 thành nước Tề đều ngảnh mặt về hướng bắc để qui phục
             Duy chỉ có một thư sinh trung nghĩa ḷng thấy giận) 

Hay nhn ni:

Vàng mưi đ vy lu li
Chùi ra sáng l
ng kém ǵ ngc trai

(câu ca dao này vn có t lâu, nhưng thy ng vào cuc đi ca anh Sính rt đúng)

Bên cnh các điu đă k có l c̣n có thêm mt hai đim chung khác na, tuy không ai nói ra.  Th nht là nao ḷng khi nh́n thy nưc Nht hùng cưng và thanh b́nh quá, trong khi nưc ḿnh th́ lon lc nghèo đói quá.  Th hai là ưc mơ cho Huế, mong sao có ngày nơi x Huế tri yên bin lng, “quê min Trung thôi hết điêu tàn”.   

Thư y, khi c̣n là ngưi sinh viên tr, anh Sính vn hay đc câu thơ đy hào khí:

Rng ta t thư nào tui tr
Th
không h theo k quyn cao ...

Sut hơn my chc năm qua, câu thơ vn c̣n rơ rt trong trí tôi, dù sng xa anh quan san muôn dm. 

Thc ra anh và tôi có bà con, cho nên thư c̣n Huế hai đa đă đưc ông chú cho mưn sách đ đc (đa s là truyn Tàu), và t đó cùng san s đưc vi nhau v nhiu điu thích thú, chng hn như nhng hoàn cnh chng đng đng trong Thy H, nhng say mê trong Liêu Trai Chí D, nhng gương can đm và mưu lưc trong Đông Châu Lit Quc Tam Quc Chí, vv... ví d như vic:

Hi đào viên  anh hùng kết nghĩa
Chém gi
c khăn vàng  hào kit ra tay 

Anh Sính chu nh hưng ca nhng hành đng “v nghĩa” ca các nhân vt trong Tam Quc Chí rt mnh.  Mnh đến ni gia đ́nh anh hay da vào đó đ nói khích anh:  “Sính đc Tam Quc Chí ri mà c̣n như thế sao?”.  Ch cn như vy mi ln là anh x s “đâu vào đy” ngay.  Ḷng yêu trung ghét nnh ca  anh có l cũng bt đu t thư đó.  Cái nghĩa khí đưc biu hin dưi nhiu hoàn cnh khác nhau ca các nhân vt mà anh yêu thích cũng có th đă to cho anh mt ư hưng mnh v nghĩat́nh.

 

Nhng ngày Nht, anh Sính tích cc tham gia vào các hot đng chính tr liên quan đến Vit Nam là t khong năm 1969 tr đi.  Phi cn nh là hoàn cnh lch s ca nưc ta đă làm cho đi đa s ngưi Vit Nam c phi sng trong huyn thoi.  Có nghĩa là c sng vi nhng ưc mơ và ṃ mm t́m đoán ch không đưc biết rơ thc cht ca s vic lch s.  Có nhng điu cơ bn l ra phi đưc biết nhưng không my ai biết, tuy rng nếu biết đưc th́ c dân tc đă khi phi đi quanh co trong hơn na thế k vi c s hy sinh đy xương máu.  Nói cách khác, có rt nhiu điu tuy đă tr thành hin nhiên trong ngày nay, nhưng vào my chc năm trưc li là điu không my ai thy.  Thư trưc, biết bao nhiêu ngưi Vit vn thy ḷng rung đng đy ngưng m vi nhng h́nh nh lăng mn:

M trong bóng chiu
M
t đoàn quân thp thoáng
Núi cây r
ng
L
ng tiếng nghe h́nh dáng
C
a ngưi anh hùng ...
Ra biên khu trong m
t chiu Thu âm u

(Chiến Sĩ Vô Danh)

Huyn thoi thôi, v́ trong “đoàn quân thp thoáng” đó đâu phi ai cũng tt; nhưng có thi hu như cc đu nghĩ như thế, nói ǵ đến cá nhân!

Nim rung đng đó li c̣n đưc gn lin vi nhng h́nh nh hy sinh ca các bc tin bi Cn Vương, như Trương Đnh, Nguyn Trung Trc, Nguyn Hu Huân:  

Mt gánh cương thưng, há phi gông
O
n oi hai vai quân t trúc
Lung lay m
t c trưng phu ṭng
Thác v
đt bc danh c̣n rng
S
ng thành nam tiếng đ không
Th
ng bi vinh hư,  tri đt lun ...

Hay Phan Bi Châu: 

Nhc cho nưc mà đau ngưi trưc
Nông n
i này, non nưc há cam?

Trong cái tâm t́nh đó, anh Sính đă t thy mt s thôi thúc phi làm nhng ǵ mà anh cho là đúng.  Khi “nghĩa như nên đến” th́ “vic t phi làm”, thế thôi.  Cho nên anh đă có mt chn la dt khoát.  “Chém gic khăn vàng” cũng c̣n là hết ḷng theo “vic t phi làm” mà ḿnh đă chn la.

Nhưng trong khi anh hot đng tích cc nht li là lúc anh vt v nht v kinh tế.  Thư đó, đă có nhiu sinh viên Vit Nam khác cũng phi kiếm đ loi vic làm đ sinh sng, và h rt quen vi cách t́m vic, có nhiu thông tin, vv... tuy nhiên anh Sính không tiếp cn vi các sinh viên này v́ không mun đ cho nhng ngưi không ưa anh có c đ d ngh này n.  Thành ra anh c phi sng “an bn lc đo” khá lâu, s la chn này cũng làm anh kh lm.   

Ri bên cnh đó, nhng hot đng chung mà anh tin tưng cũng không hoàn toàn như anh nghĩ.  Nhưng anh vn c gng trong thm lng ...  cho ti khi cơ hi đi Canada t́nh c đến như mt cu cánh.  Anh quyết đnh ra đi dù ch y (v anh) rt phân vân:  Dù sao cũng là đi qua x khác, đi nút chai bp bnh trên bến l, chng ai quen biết, vic làm chng rơ có hay không ...

Tuy nhiên cui cùng anh thuyết phc đưc ch, có l do ch hiu đưc đây là chn la trn t́nh trn nghĩa nht đi vi anh.   Tin anh ra phi trưng, tôi biết ḷng anh hoang mang tuy tiếng cưi ca  anh vn gịn và đôi mt vn sáng ...  Trên đưng v, ngi trên con tàu lnh, tôi thm cu chúc cho anh may mn khi trong đu c ngn ngang vi mt đip khúc:     

Đưng anh đi có chan hoà ánh sáng
Cho tôi nghe ḷng
m bui chia xa ...

 

Bng đi vài năm không có tin anh, bng mt hôm anh “lù lù” tr li Nht.  Mi biết anh đang nghiên cu v nhân vt Tokutomi Soho và tr v t́m tài liu, tiếng cưi ca anh vn “gịn tan” như do nào.  Thy mng v́ anh đă có hưng đi mi và bt đu an đnh.

My ngày ngn ngi, bn rn, ri anh đi.  Sau 1975, anh có tr li Tokyo mt ln na, vi tư cách là mt ging sư đi hc Alberta.  Lúc đó chiến tranh Vit Nam đă xong ri, nhưng mi điu mi s ri như canh h  ... Nói chuyn vi nhau khá nhiu mà thy ít, v́ lúc đó có đa nào biết ǵ v xă hi Vit Nam đâu!  V́ my tun trưc đó anh mi ghé Vit Nam xong, hi anh có s vc sinh sng hay không, anh cúi đu nh́n xung đt, nói chm chm:  “C̣n có bà xă và con ḿnh quyết đnh chung na ch.  Không biết bà y, ri con ḿnh na, có mun sng Vit Nam không”.  Con trai anh lúc đó mi khong hai ba tui.

Anh c̣n tr li Tokyo nhiu ln, nhưng tôi không c̣n Nht na nên chng đưc gp.   Vn liên lc vi nhau qua thư tín, và email sau này, nhưng k nam ngưi bc, không c̣n nhng cơ hi nói chuyn đưc lâu dài vi nhau như ngày trưc, nht là chuyn Vit Nam.

Thi gian trôi ... trong khong 25 năm sau đó mi là thi thc s “làm vic” ca anh Sính, bt đu t vic nghiên cu tư tưng ca mt s trí thc Nht thi cn đi khi nưc này m ca ra cùng thế gii.  Đi vi gii nghiên cu Vit Nam, đây là mt lănh vc hoàn toàn mi, v́ tuy vn có nhiu ngưi mun làm, và thy là cn thiết, nhưng chng my ai rành tiếng Nht  –  và có quan tâm đến lch sc Nht  –  đ có th khai phá lănh vc này.

Nghiên cu ca anh Sính là tâm huyết ca c đi anh.  Anh mun th t́m mt tia sáng cho ng đi ca dân tc Vit Nam, bng cách nh́n li cách suy nghĩ ca ngưi Vit ḿnh và so sánh nó vi suy nghĩ ca các trí thc Nht Bn trong vic “cu tiến b” cho xă hi.

Đim chính yếu mà anh đưa ra là mun tiến b, mt quc gia cn phi “hưng dân trí, chn dân khí”, đúng như  c Phan Chu Trinh (PCT) đă đng t đu thế k trưc.  Hai hc gi Fukuzawa Yukichi (Nht)  và Lương Khi Siêu (Trung Quc) cũng nghĩ như thế.  Fukuzawa viết:

Quc dân không có chí khí đc lp, không có tinh thn t do, th́ ḷng yêu nưc cũng hàm h nông cn, vô trách nhim.

Chưa biết th́ phi hc, hc đ tr nên văn minh.

Phương sách gi ǵn đc lp không th t́m đâu ngoài văn minh… Nn văn minh quc dân là phương tin đ đt đưc mc tiêu đc lp.
 

C̣n Lương Khi Siêu cũng đă nói rơ cùng c Phan Bi Châu năm 1905:   

Quư quc ch lo không có ngày đc lp, mà ch nên lo quc dân không có đ tư cách đc lp. Thc lc ca quư quc là dân trí, dân khí và nhân tài.

Anh Sính nhc đi nhc li điu mà Fukuzawa luôn nhn mnh là “phi biết ḿnh biết ngưi” v́ đa s dân Vit ta không quen vi ư nghĩ đó.   Anh đưa ra trưng hp ca Shiba Ryotaro và Chu Thun Thy.   Shiba là mt trong nhng ngưi viết dă s nh hưng nht Nht.  Ông nhn xét:

Ngưi Vit có mt s căn bnh chưa biết bao gi mi cha ni, như thiếu tinh thn hp tác vi nhau đ làm vic chung …  Ngoài ra, ngưi Vit xem dân tc ḿnh ưu vit so vi ngưi dân tc khác, đó là mt s cn tr đi vi vic hc hi và chung sng vi thế gii.

Chu Thun Thy là hc gi ngưi Trung Quc.  Khi nhà Minh mt v tay nhà Thanh, ông nhiu ln lưu lc sang Vit Nam mưu vn đng phn Thanh phc Minh và các chúa Nguyn Đàng trong đă tính chuyn thu np ông, nhưng ngưi Vit đương thi không xem ông ra ǵ:  Khi nghe ông không có bng cp ǵ th́ khinh b ra mt, li bt ông quỳ ly, và hch hi lm điu vô lư, vô b.  Sau này, ông Chu k:

Vit Nam…  ít tiếp xúc vi các xă hi bên ngoài. Ngay vi Trung Quc tưng đă quá quen th́ (ngưi Vit) cũng không hiu ǵ c...

Ngưi Vit đc nhng truyn như Tam Quc Din Nghĩa hoc Phong Thn mà tin là tht, c hi tôi hết chuyn này sang chuyn khác măi… trong khi y th́ li b qua không nghiên cu nhng sách kinh đin như Ngũ Kinh, Tam S… ta như b vàng ngc mà chn gch đá…  Chư quân t t trên xung dưi li c đến đ̣i xem tưng s (đông biết bao nhiêu), hi [lm điu] tht không nhm ch ... Trong t dân (sĩ nông công thương) và chín hc phái (Cu lưu: Nho gia, đo gia, âm dương gia vv…), h là hng ngưi thp hèn nht. So h vi nhà nho có đc nghĩa, khác xa mt tri mt vc

Tuy là nưc nh, nhưng tính khí kiêu ngo, hc vn nông cn, kiến thc có gii hn… (tuy có ngưi tài năng) nhưng không tránh đưc v ếch ngi đáy giếng.

Thy Vit Nam không thích hp, ông Chu đi qua Nht.  Ti đây, ông tr thành mt đi trí thc có công đưa nưc Nht lên hưng thnh.

Sau khi dn chng như thế, anh Sính đi vào vn đ:

Hi chng đc lp trong con ngưi Vit Nam cũng khiến đa s chúng ta thiếu tinh thn tiếp thu nhng điu hay cái l ca các nn văn hoá khác, đng thi ch thích nói v nhng ǵ hay ho ưu vit trong văn hoá Vit Nam hơn là nói ra nhng khuyết đim ca ḿnh đ sa cha. Hi chng đc lp cũng khiến ta thiếu tinh thn khách quan khi buôn bán làm ăn hay giao lưu vi nưc ngoài, ch biết ḿnh nhưng không biết ngưi.

Viết ra như vy là đă hiu tâm lư ngưi Vit hin nay rt rơ.  Cho nên cách tiếp cn vn đ ca anh tuy vn nghiêm túc nhưng anh ch chm rt kh, như s không khéo th́ mi s s v tan.

Đi xa hơn na, anh Sính phân tích thêm là “phi biết cách yêu nưc”,  và li suy nghĩ “chiến đến cùngkhông hn là có li cho đt nưc.  Chúng ta ai cũng đu biết c Phan Bi Châu (PBC) đưc c toàn dân kính mến, và hu như ai cũng nh li c nói:

Cũng xương cũng tht cũng da
Cũng ḥn máu đ
con nhà Lc Long
Th
ế mà chu trong ṿng trói buc
Bao nhiêu năm nhơ nhu
c lm than
Than ôi Bách Vi
t giang san
Thông minh v
n sn, khôn ngoan có tha

... Ḥn máu ut cht quanh đáy rut
Anh em ơi mau tu
t gươm ra
Có tr
i có đt có ta
Đ
ng tâm như thế mi là đng tâm ...

(Hi Ngoi Huyết Thư)

Nhưng bu máu nóng ca c PBC, và các đng chí ca c, dưi con mt ca c Phan Chu Trinh (PCT) th́ khác.  Anh Sính t́m ra li ca c PCT:

Ông y (PBC) có ḷng thương nưc nhưng không biết cái đo thương nưc (Hu ái quc chi tâm, nhi bt tri s dĩ ái quc chi đo)…  Ông y … không rơ thi thế … ngoan c khăng khăng không chu thay đi ... Ch nghĩa phc thù cc đoan ca ông tht ngoan c và sai lm cùng cc, đă không hp lư lun, không hp thi thế mà li c̣n đy đng bào vào t đa…

Nhng trưc tác ca ông y không căn c vào lư lun, không kho sát thi thế, khi th́ chi tràn, khi th́ khóc than thng thiết …  Nhưng v́ tŕnh đ và tính cách (th́) thích hp vi quc dân, nên dân mi b la theo… 

Ông y là ngưi đi biu cho nhng tp quán có t ngàn xưa trong lch s ca dân tc nưc Nam. [Ai] không biết chân tưng ca ngưi nưc Nam, [c] xem ông y th́ biết đưc. Ngưi dân nưc Nam rt giàu tính bài ngoi, ông y bài ngoi đến ch cc đoan. Ngưi nưc Nam rt thích li vào ngưi nưc ngoài, th́ ông y li đến ch cc đoan. Ngưi dân nưc Nam rt thiếu tính t lp th́ ông y li càng thiếu cùng cc. Tính cách và tŕnh đ ca ông y nht nht đu tương hp vi tính cách và tŕnh đ ca quc dân, bi vy ông nhân (vào) ưu đim và khuyết đim ca quc dân mà li dng.

Tôi t biết nhng lư do mà ch nghĩa ca ông y đưa ra th́ rt yếu, nhưng nếu áp dng vào đc tính ca dân nưc Nam th́ rt mnh. Ch nghĩa ca tôi, lư do đưa ra th́ rt mnh, nhưng nếu áp dng vào đc tính ca ngưi nưc Nam trong t́nh thế hin ti th́ rt yếu.

Đi vi nhng nhn xét trên, c PBC phn tnh:

Lch s tôi là lch s ca trăm điu tht bi … Bôn ba trôi ni gn ba mươi năm, v́ liên ly vi tôi mà k chết ngưi tù, tai ương tràn cc, đc hi lan khp đng bào. Mi khi tnh gic na đêm ḷng t bo ḷng ri gt l nh́n tri … trông râu mày mà h thn.

Than ôi, ông (PCT) có th cho tôi chăng? Lúc ông (t Nht Bn) vc [1906], tôi tin chân ông đến Hương Cng, ông cm tay tôi dn my li sau hết:  “T thế k 19 v sau, các nưc tranh nhau ngày càng d di, cái tính mng mt nưc, gi trong tay mt s ngưi đông, ch không thy nưc nào không có dân quyn mà khi mt nưc bao gi”.

Ông nói thế, lúc by gi tôi chưa có câu ǵ đáp li, nay đă hơn 20 năm ri, li ông càng lâu, càng nghim. Tôi mi biết cái óc suy nghĩ cùng cái mt xem xét ca tôi thit không bng ông! Phng ngày nay ông c̣n sng th́ cm cng đo cho chúng ta, hn phi nh tay ông mi đưc.

 

Đc nhng điu này, chúng ta suy nghĩ:  Hơn 70 năm qua, khuynh hưng lch s ca Vit Nam là c mt chui kèn thúc quân, dưi ngn cv́ đc lp”.  V́ đc lp mà phi hy sinh tt c, thc s có cn đến thế không sau khi cc đă nghe biết nhng bc bch ca hai nhà tin bi h Phan?  Nếu đc lp đ có 1 cái ǵ đó th́ nht đnh nó phi vĩ đi và cn thiết hơn s hy sinh xương máu.  Nếu mc đích ca c dân tc là làm sao đ có đưc no m giàu mnh, hnh phúc, văn minh tiến b; th́ c ba nhà hc gi bc nht là Phan Chu Trinh, Fukuzawa và Lương Khi Siêu đă đu nói mt li như nhau.   Đó là “chn dân khí, khai dân trí”,  “nên lo quc dân không có đ tư cách đc lp” và  nn văn minh quc dân là phương tin đ đt đưc đc lp”.

Anh Sính đưa ra điu này trong khi cái “hào khí ngt tri cao” ca “Đi Thng Mùa Xuân” vn c̣n đang ngt ngưng, cái tâm lư “yêu nưc như thế nào th́ ai hơn Vit Nam”  c̣n cao ngút tri mây; nht là khi ḷng yêu nưc đă đưc c ư tuyt đi hoá, đưc xem là ưu tiên nht và ch có 1 con đưng duy nht – Thế th́ có ai trong gii trách nhim s chu khó nghe anh?  (Nhưng qua điu này, chúng ta hiu đưc có l anh đă chn la “Dù sao th́ cũng phi nói!”).

V ngoi giao gia Vit Nam và Trung Quc, anh Sính cũng đng sau lưng c Phan Chu Trinh đ dùng li ca c

c ta th phong vi Trung Quc qua các đi chng qua v́ đó là đưng li ngoi giao. V́ thế ta coi vic th phong như mt màn kch (hư),  ch không ly đó làm điu vinh d...

Nào ng, đi sau li hiu sai dng ư hay ho ca ngưi đi trưc nên mi coi vic li vào bên ngoài là quc sách, ri không chu chnh đn binh b và ni chính, xem chuyn trao tng ngc la quan trng hơn vic xây đp thành lũy nhm gic.

… Tính li vào Trung Quc tt phi xy ra vào cui mi triu đi: vua b bê vic nưc, triu thn gian nnh, không lo chnh đn binh b, ch xem bên kia là cha – mà quên b mt hung ác ca h…   Trung Quc cũng nhân đó đ âm mưu vic nham him: Đi Minh vin c giúp khôi phc nhà Trn đ mong biến nưc ta thành qun huyn… Đi Thanh th́ gi v phù Lê mà đưa quân sang chiếm ... ti bn triu v́ không thy cái ha ca bánh xe đ phía trưc nên mi u thác cho Bc triu mà không t lp.

Nói mnh như thế nhưng anh cũng đă xut bn đưc nhng nghiên cu này ca anh trong nưc.  Có phi v́ anh đă biết chm nhè nh cho kêu thành tiếng mà không v, hay v́ anh nói ra hp lư quá, làm ngay đến c trong hàng ngũ  bo th nht cũng có ngưi thy “sáng mt sáng ḷng”?

Dù lư do là thế nào đi na, đưa ra đưc my điu trên cho đông đo ngưi Vit đưc biết, anh Sính đă  làm đưc mt vic rt có ư nghĩa.  Chúng ta hy vng nhng ngưi tr trong c – nht là gii sinh viên hc sinh – có cơ hi đc đưc nhng bài viết này ca anh. 

Cũng mong mi sao cho công tŕnh mà anh đă đi tiên phong s đưc ngưi Vit tha kế , v́ có như thế xă hi mi tiến trin (khi biết ḿnh cn đi vng nào).  Tuy nhiên đây là mt điu khó, v́ trong s ít i ngưi Vit rành tiếng Nht d ǵ có ngưi quan tâm đến vic nghiên cu lch s tư tưng.

Khó hơn c là điu kin chính tr hin nay.  V́ khi trin khai thêm v s kế tha ca tinh thn Phan Chu Trinh th́ các nhà nghiên cu bt buc phi vưt qua đưc mt khu rng hoang dày đc mà bây gi đă thành cm đa.   Cm v́ lư do chính tr, và rng dày đc đy bí n v́ du vết đă b xoá b.   Đó là nói v đi t́m ṭi nhng ch trương ca các c Phm Quỳnh, Nguyn Văn Vĩnh:  C Phm Quỳnh cũng ch trương “ Pháp Cu Tiến B” như c Phan Chu Trinh, mà c Phm th́ đă b ám sát t năm 1945.  C Nguyn Văn Vĩnh ch trương hc Âu,  đem cái hay ca Tây Phương  ph biến cho ngưi Vit đ thúc đy tiến b.

Đă trên 100 năm trôi qua mà nhng điu c Phan Chu Trinh đng vn c̣n đúng, vn chưa làm đưc, và dù ḷng yêu nưc ca c không ai có th nào chi b, ch trương ca c vn c̣n b c ư chê bai là “ngây thơ”, “không tưng”.  C PCT c̣n b thế, hung chi là ai khác nh hơn c Phan.  Đó là chưa nói có k s s đào sâu v ch trương ca c Phan Chu Trinh – và nhng ngưi đi theo c Phan v sau – biết đâu li làm mt thn tưng nào đó càng thêm b lu m?   

 

Năm 2011, anh Sính và 13 nhà nghiên cu khác ngoài Vit Nam có viết bn “Ư Kiến Chúng Tôi: Ci cách toàn din đ phát trin đt nưc” (gi tt là “Bn Ư Kiến”) gi đến B Chính Tr ca đng Cng Sn VN (ĐCSVN).   Nhng đim chính ca “Bn Ư Kiến” có th đưc tóm tt như sau.

“Đ ngh ĐCSVN xem xét thc hin” 8 đim (trích):

       1. Không tự ràng buộc vào một ư thức hệ duy nhất. 

       2. Độc lập với Trung Quốc.  

       3. Tôn trọng tự do báo chí và ngôn luận, các quyền lập hội, biểu t́nh, và b́nh đẳng trước pháp luật.

       4.  Đoàn kết dân tộc.

       5.  Minh bạch hóa việc bổ nhiệm các chức vụ cao, tuyển công chức theo khả năng, có chế độ tiền lương hợp lư.

       6.  Cải cách chế độ sở hữu ruộng đất.  Bỏ chế độ hộ khẩu. 

       7.  Chặn sự xuống cấp của văn hóa và đạo đức.

       8.  Đặt giáo dục, y tế, khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu. Tránh chính trị hóa học đường. 

Bn Ư Kiến đưa ra hai nguyên nhân cơ bản của nguy cơ hiện nay là (trích):  (1) Thiếu dân ch và (2) Lănh đạo chưa có người giỏi, [biết] chu trách nhim cao.  Quan chức thiếu năng lực và đạo đức.

Trong mc “Ci cách v́ giàu mnh và t ch”, bên cnh sáu đim khác, hai đim chính (trích): 

1. Cải cách thể chế:

ĐCSVN … không bị trói buộc bởi những giáo điều… đă bị thực tế lịch sử loại bỏ.

2. Chiến lược:

A. Đối với Trung Quốc:

     a) Không khúm núm thần phục Trung Quốc.

     b) Trung Quốc uy hiếp Việt Nam không lập quan hệ đặc biệt với Mỹ. Việt Nam có ǵ khác với các nước ASEAN khác [đâu] khiến Trung Quốc uy hiếp được?

     c) Thân với Trung Quốc (như với Nhật, ASEAN) – nhưng không xây dựng an ninh trên tư tưởng “Trung Quốc là bạn đặc biệt”.

B. Đối với Mỹ:

     a) Chỉ có Hoa Kỳ mới có thể là đối tác chiến lược của Việt Nam. Nếu thấy quyền lợi của họ và ta là một… th́ hai nước sẽ sát cánh với nhau.

     b) Dân chủ hóa là điều kiện để mở chiến lược ngoại giao. [Ví dụ] nền dân chủ ở Đài Loan [gắn thêm với yếu tố quyền lợi] là yếu tố chiến lược. Nước Nhật phải viết lại hiến pháp để trở thành đồng minh bền vững của Mỹ.

     c) Đồng minh với Mỹ có mất độc lập chăng? Liên minh với Mỹ nhưng Đức không mất độc lập ngoại giao với Liên Xô, Nhật không mất độc lập ngoại giao với Trung Quốc. Hàn Quốc liên minh với Mỹ, họ có mất độc lập ngoại giao với ai đâu?

     Tại sao họ không mất? Thứ nhất, v́ họ biết vận dụng nội lực. Sức mạnh bên trong là yếu tố không thể không có để độc lập với thế giới. Thứ hai, họ biết vận dụng thời cuộc quốc tế để không trở thành chư hầu của một cực.

C. Tư tưởng chính trị:

     a) Tư tưởng chính trị là tư tưởng Hồ Chí Minh, xây dựng trên quan tâm duy nhất là độc lập. V́ độc lập, phải lấy đoàn kết dân tộc làm tư tưởng, mục tiêu, chứ không phải một lư thuyết nào xa lạ. Dứt khoát cắt rốn tư tưởng với Trung Quốc.

     b) Mô h́nh [dân chủ] … sẽ không chối bỏ nguyên tắc căn bản là “đảng lănh đạo”. Vấn đề là dân chủ thật sự trong đảng, và minh bạch thế nào là “lănh đạo” theo ư kiến của dân.

     c) Chọn dân tộc và chọn thế giới dân chủ, ḥa b́nh, tự do, th́ mới thoát được cái ách của Trung Quốc.

Đây là lần đầu tiên một vấn đề bao quát được gom lại một cách có hệ thống, nhưng hầu hết tất cả các điểm được nêu ra không có ǵ mi.  V́ t bao nhiêu năm nay dư luận Vit Nam – đặc biệt là các nhà dân chủ trong nước –  vẫn đưa ra các nhận định và đ̣i hi tương tự, ví dụ như: 

-          Các lănh vc y tế, giáo dc, văn hoá, đo đc đu suy thoái trm trng.

-          Phi có dân ch, b́nh đng, có t do ngôn lun, lp hi, đi li... 

-          Chớ làm khổ dân với chế độ hộ khẩu, với tham nhũng, bất công, cưỡng chế đất đai ...

-          Phải biết đoàn kết dân tộc, phải học cách chơi với Mỹ, đừng nhu nhược với Trung Quốc.

Quan trọng hơn cả, người dân c̣n nói công khai:  Chế đ Cng Sn đă li thi, “đă b lch s loi b”.

Có mt đim mà tôi không t tr li đưc là  trong khi đưa “Bn Ư Kiến” không hiu ti sao anh Sính quên yếu t qun chúng trong khi anh là ngưi nghiên cu v dân trí, dân khí?  Xưa nay Đông Tây đu thế c, không chính tr gia hay đoàn th chính tr nào làm vic đàng hoàng nếu không có áp lc ca qun chúng.  Biết như thế, sao anh li lng l “tŕnh” ư kiến ti B Chính Tr ĐCSVN mà thôi?  Ch đến sau khi chm phi mt s im lng c hu anh mi min cưng gi cho Quc Hi, ri cũng gp im lng, anh mi đưa ti tai mt dân đen.  “Quan nht thi, dân vn đi”, chng l anh quên?  Li c Phan Chu Trinh (“tính mng mt nưc, gi trong tay đông đo quc dân”), và c Phan Bi Châu nói sao, hn anh vn nh:

C̣n chuyn quc gia đi s th́ vua tôi ch nh to bàn bc vi nhau trong cung cm.  Ngưi dân ngoài ch đưc nghe phong phanh đn đăi, ri th than bun bă vi nhau thôi (Phan Bi Châu: Vit Nam Vong Quc S).

Nhng “đ ngh ci cách” mà anh mun nói, mi ngày “Bôxit-Vietnam” vn nói ln gia làng; nên chc anh phi có mt lư do nào đó.  Nhưng anh đi ri, làm sao hi đưc anh?

Thc mc th hai là ti sao anh Sính đưa ra trưng hp ca ba nưc Nht Bn, Đc và Đài Loan và bo rng v́ h có dân ch (và thêm quyn li kinh tế) nên quan h ngoi giao vi nưc M đưc tt đp.  Ch vi chng này, không l  anh nghĩ rng đă đ tính thuyết phc?   

V́ vi nưc M, điu h quan tâm ln nht là sao cho “làm ăn” có li (“America's business is business”).  T 1942 (ch không phi sau 1945) Washington đă lp ra kế hoch phc hưng nưc Nht và nưc Đc đ làm “xưng k ngh” cho nn kinh tế M (American “workshop for Asia/Europe).  Trưng hp ca Nht, kế hoch này là phc hi li các Zaibatsu (tp đoàn kinh tế tư bn ln) đ vn hành nn kinh tế.   Đến 1950 Washington li lp kế hoch dùng vùng Đông Nam Á đ thay thế cho Manchuria và min phía bc ca Korea (vn là th trưng  cung cp nguyên liu cho c Nht mà h s không c̣n có na sau 1945).   C̣n hiến pháp dân ch hin nay ca Nht th́ chng phi h “t viết li” đ ... có th thân thin vi M.  H b bt phi viết li đó thôi, ch v́ Washington nghĩ rng mt nn dân ch th́ s gi cho nưc Nht không tr li th chế quân phit đ d dàng theo con đưng chiến tranh như thi 1940-1944.

Trưng hp Tây Đc th́ cũng thế.  Kế hoch Marshall nhm tái thiết Tây Âu cũng nhm vào vic đ cho vn đu tư ca M đi vào hu hết các lănh vc kinh tế và tài chính quan trng.  C̣n hai nưc Korea và Đài Loan bây gi thnh vưng th́ do hoàn cnh kinh tế là mt chuyn, nhưng ct lơi ca vn đ là c hai đu rt quan trng đi vi chiến lưc ca Washington Vin Đông (S phát trin cũng c̣n do Tokyo đ tin vào hai vùng này, v́ c hai là “khiên chn” cho Tokyo trưc con “rng la” Trung Quc).

[Nếu bo Vit Nam quan trng đi vi chiến lưc toàn cu ca nưc M lúc nào th́ khong vào 1954-1969 (thi Chiến Tranh Lnh) Washington cũng đă xem Vit Nam Cng Hoà là vùng “ti quan trng” như Nam Hàn bây gi.  Nhưng chiến tranh liên miên làm h rút lui – bng cách thương lưng nhưng mt s quyn li (ca VN) cho Bc Kinh.  Cũng v́ chiến tranh mà có kế hoch kinh tế ln không th thc hin đưc, ví d d án biến phi trưng Tân Sơn Nht thành phi trưng quc tế hng nht – v́ Sài G̣n nm ngay trên các con đưng bay t Tây sang Đông, t Nam lên Phi Lut Tân, Nht Bn, Đài Loan, Korea...  Chiến tranh làm kế hoch này phi chy qua Thái Lan:  phi trưng Bangkok ngày nay có tm thế gii là khi nguyên t đó]. 

Cũng nên xem sơ qua mt chút v quan h M Nht.  Nưc Nht bt đu ư thc phi lo t ḿnh gi đc lp và cp tc hin đi hoá là do h hiu đưc him ho thc dân t khi nh́n Trung Quc b xâu xé sau trn Chiến Tranh Nha Phiến.  Ư thc này càng cp bách thêm khi liên quân ca Choshu và Satsuma b hi quân Anh đánh thua to.  V́ h lo canh tân nên  ti năm 1900 nưc Nht đă gn như ngang hàng các cưng quc Âu M (ch không phi “ch trong 15-20 năm sau 1945 như nhiu ngưi Vit nghĩ).  Đến thi đim 1930-1945, Nht Bn ch đng sau M-Anh, và rt ít nưc Âu châu khác.  Thi Thế Chiến II, h đă có th t chế ra hàng không mu hm đ tranh hùng vi thế gii.

y thế mà trong kế hoch toàn cu cho “hu 1945”, ban đu Washington đă chn Trung Quc (Tưng Gii Thch) đ làm đng minh chiến lưc (và “workshop for Asia”) ch không chn Nht Bn.   Ch đến khi thy chính phng tham nhũng và kém năng lc quá, h mi đi qua c Nht.  Điu này cho thy đng minh là do h chn, căn c trên quyn li ca h.  C̣n nhng ǵ nm ngoài vn đ quyn li, ví dc nào s ra sao, h không quan tâm.

Cho nên chính Nht Bn ngày nay cũng không an tâm lm v nhng cam kết “đng minh” ca Washington, v́ trong thp niên 1980s chính Washington đă tuyên b nếu Tây Âu có nguy cơ th́ h s rút hết quân đang đóng Nht đ chuyn v bên đó.  Ngày nay, Trung Quc là mt th trưng ln đ gii doanh nghip M làm ăn, cho nên phi hp tác vi Trung Quc ra sao đ có li nhiu nht mi là điu mà Washington quan tâm nht.  Ch trương c hu ca các nưc ln Âu M bao gi cũng là hp tác đ có li (If you cannot beat them, join them).  Trong kư c gn ca mi ngưi, h đă nhưng b trong vn đ Hoàng Sa nên hi quân Vit Nam Cng Hoà mi thua.  Năm 1972 khi giao dch vi Trung Quc, h bo vi Chu Ân Lai là sau khi quân M rút lui (1973), Washington cn  mt khong thi gian thích hp (a decent interval) khong 2 năm (đ khi b công lun kết ti phi b VNCH) nên năm 1975 “Đi Thng Mùa Xuân” mi din ra suông s.  Bây gi h có xem Vit Nam là mt nưc “thuc vùng nh hưng ca Bc Kinh” hay không, và thy giúp ta thoát khi Bc Kinh “th́ có thc tế không”, vv…  là nhng điu cn suy gm (ngưi thưng không rơ đưc, v́ phi ch ít nht 30 năm na mi may ra có tài liu đ t́m hiu).

Trong khong 30 năm sau 1950, ai cũng thy nưc Nht sao “thn kỳ quá” v́ đi đâu cũng thy toàn hàng hoá Nht.  Nhưng t 20 năm nay nơi nơi li thy toàn hàng hoá Trung Quc, tuy đa s có phm cht kém mà Trung Quc li có th đem bán khp thế gii.  Chng l Trung Quc không ai giúp, t sc ḿnh mà làm đưc như vy?

Đưc biết là khi quyết đnh phc hưng nn kinh tế và k ngh ca Nht,  trong mt bui hp Washington có ngưi hi:  “Nht Bn có tim lc và k thut cao, li đă tng là k đch.  Nay làm cho h thnh vưng, có đáng lo không?”.  Ngưi khác (có l là ngoi trưng Dulles) tr li: “Vn đ không phi là chuyn làm đưc hàng hoá mà mun xut cng hàng hoá th́ phi có th trưng.  Không có chúng ta, Nht Bn không th đi vào th trưng nào đưc c”.

Điu thc mc th ba là ti sao anh Sính đưa ra câu hi “Vit Nam có ǵ khác vi các nưc ASEAN khác [đâu] khiến Trung Quc uy hiếp đưc?”.  L ra phi nói “khác rt xa” mi đúng, do l các nưc ASEAN khác không theo Xă Hi Ch Nghĩa (XHCN) – ví d như Thái Lan hay Indonesia,  đng sau lưng h là Washington.  C̣n nưc theo XHCN th́ thế nào?

“Khi XHCN” ging như mt Thái Dương H, trong đó các hành tinh/v tinh chu s chi phi ca mt tri đng làm trung tâm.  Trưc khi Liên Xô tan ră, mt tri này là Moscow; và tt c các nưc XHCN đu phi nghe theo ch th ca Moscow; khi có kế hoch ǵ th́ phi xin ch th và làm xong phi báo cáo.  Stalin không rành vn đ Á Châu nên giao hết chuyn Vit Nam cho đng CS Trung Quc trông nom.  Quan h XHCN gia VN và Trung Quc bt đu t vic Stalin “khoán” cho Bc Kinh như va nói.  Các nưc ASEAN khác không ai có cái “duyên n ba sinh” rc ri đó.

Năm 1989, Liên Xô bng dưng ‘sp’.  Hà Ni lo lng, bèn chy qua Trung Quc kư Hip Ưc Thành Đô (1990), xác nhn vai tṛ ca “mt tri” mi.  Cho nên có mun b l tuyến XHCN cũng không d, mc dù nó “đă b lch s loi b”.  Ông Nguyn Thanh Giang bo ngay:  “h biết nếu b là t sát”.

Vy đci cách th chế”, phi bt đu t ch nào?

Trưc khi ri lănh vc này, tưng cũng nên ghi nhn s tích cc ca anh Sính:  Anh đă nht quán trong vic chng minh điu cn thiết ca đc lp và tiến b xă hi qua ch trương “t lc, dân trí, dân khí ” ca c Phan Chu Trinh ngày trưc và đưa đ ngh ngày nay cn ci cách th chế chính tr, tôn trng công bng, t do, chú trng giáo dc, y tế, vv...

Ngưi xưa có nói:  “Bo cp núi Thái Sơn nhy qua Bc Hi mà nói không làm đưc th́ không làm đưc tht.  Nhưng ly cành hoa đưa ngưi khác mà bo không làm đưc th́ ti không mun làm”.  M mang dân trí và nâng cao dân khí có phi như mang núi qua bin đâu.

Riêng v vn đ t́m đưc s thân thin vi  nưc M qua vic phi có dân ch và t do, phi chăng anh mun nói đến s ng h ca qun chúng nhân dân M?   V́ trong qun chúng nhân dân M luôn luôn có nhng ni yêu chung t do, công bng, chính nghĩa; và h có th giúp đ ta.  Dĩ nhiên cái ǵ cũng có giá ca nó:  H s đ̣i hi thy đưc t do thc s cho ngưi dân Vit – Không đưc đàn áp ngưi yêu nưc, yêu l phi; không đưc chiếm nhà chiếm đt ca dân, vv...

 

Vào cui năm 1979, anh Sính (đang Canada) nghe tin tôi v Sài G̣n thăm ông thân sinh ca tôi sau trên 30 năm xa cách.  Anh nh tôi hi thăm tin tc ca ba anh, v́ bác y cũng b bt cùng lúc vi ông thân sinh tôi (1946).  Anh dn thêm là trưng hp đă mt th́ cho biết ngày nào đ gia đ́nh anh cúng gi.   Tôi c̣n nh đưc li thư anh viết: 

Ba ḿnh không làm chính tr, h không thích ba ḿnh ch v́ ông là ngưi hoàng phái, li không ng h h.  Gia đ́nh ḿnh bo h bt ông ch v́ my câu thơ ông làm:  “c yếu mà ḿnh mnh đưc sao.  Thi đua chi măi cái phong trào ...”

Khi tr li Tokyo, tôi đn đo nhiu khi cm bút viết cho anh (đi ư):

Ông thân ca tiu đ k thế này:  Thư y, trong tri giam ( Huế) rt đông, nghe bo là đến my trăm ngưi, toàn là tù chính tr.  Khi có tin quân Pháp sp đ b lên Huế th́ ngưi ta không mun đ tù chính tr tr v v́ cho là có hi.  Cho nên quyết đnh là phi di chuyn tt c, càng xa càng tt. 

Nhưng sc chuyên ch th́ nhm ch đưc cho phân na thôi.  H bèn chia mi ngưi ra làm hai nhóm, bo mi cá nhân t chn nhóm ca ḿnh và đng dc theo hai bên ca mt con đưng ṃn.

Ông thân ca đ đang đi (đ nhp vô 1 trong hai nhóm) th́ vp phi mt cái ǵ đó ngă xung đt rt mnh.  Mt anh c̣n tr cm súng gác thy thế thương t́nh, đến đ lên ri ch tay vô mt nhóm và nói nho nh:  “Chú đi qua nhp vào nhóm bên đó!”.

Ngưi trong nhóm này sau đó đưc cht “cá ṃi” lên nhiu xe to ch đi.  Xe chuyn bánh không bao lâu th́ nghe phía sau lưng có tiếng súng bn liên tc, biết là nhóm li đă mc nn.

Sau khi lên ti ch mi, không c̣n bao gi thy bác trai na ...  Lâu quá ri nên cũng không th nh đưc hôm đó là ngày nào.

 

Bây gi anh Sính đă ra đi vĩnh vin.  Cu nguyn ǵ cho anh ư?  Làm sao cu nguyn đưc, nào bao gi tôi tin có thn linh!  Anh đă sng mt cuc đi vi tm ḷng tt, theo nhân qu th́ anh s đưc nhiu tt đp, l phi cu ǵ cho anh!

Nếu có thế gii bên kia, tôi nghĩ, gi này chúa Tiên Nguyn Hoàng đang vui mng đ đón mt ngưi hu du như anh.  Có l trưc khi v luôn “bên đó”, thế nào anh cũng ghé tt qua thăm x Huế ca nhng ngày u thơ mt ln na.  Gịng sông Hương vn xanh, vn đp, phi không anh?

Và ri sau đó anh li s đi, như thư trưc anh đă đi xa Huế.  Nhưng tôi chc trong ḷng anh, cũng như trong ḷng tôi, trong ḷng nhng đa con trai x Huế chúng ta, vn nh măi câu ḥ trên gịng sông xanh x Huế, v́ nó đúc kết lên nhng tâm t́nh “rt Huế” trong tâm khm chúng ḿnh:

Ch Đông Ba phá ra làm li
C
u Tràng Tin đúc li xi-mon (xi măng)
i ngưi l hi chng con
V
đây gá nghĩa vuông tṛn vi ta

Tiếng hát ngư ông gia sông Nht L
Ti
ếng kêu đàn nhn trên áng Hoành Sơn
Ḿnh em đ
ng gia sông Hương
Ti
ếng ca theo khúc đon trưng ai nghe!

 

Văn Lang Tôn Tht Phương (01-2014)