TẾT & Hỡi cô mặc cái yếm xanh

 

Nhưng tại sao cứ đến ngày Tết chẳng ai bảo ai mà thiên hạ cứ tự động kiêng như thế ? Kiêng theo tập tục? Kiêng v́ mê tín? Hay kiêng như thế th́ có may mắn thực?

Tôi không biết. Chỉ thấy rằng ông bà tôi kiêng, rồi cha mẹ tôi kiêng th́ đến tôi, tôi cũng cứ theo thế mà kiêng luôn. Và tôi chắc rằng con tôi, cháu tôi, có thể có óc khoa học hơn tôi, nhưng rồi cũng cứ sẽ kiêng như thế.

Lúc ấy, lễ giao thừa đă xong rồi. Giấc ngủ lúc hai ba giờ sáng ngon lành hơn cả bao giờ. Gặp ngày thường th́ năm giờ sáng đă có người đi lại ở ngoài đường rộn ră, nhưng sáng ngày mồng một Tết, người ta ngủ muộn mà không sợ ai khinh động giấc ngủ ḿnh. Bảy giờ, và có khi hơn bảy giờ mới dậy.

Nằm ở trên giường mở mắt nh́n th́ thấy cả cái nhà ḿnh mới hẳn ra, cửa vẫn đóng kín mà lại sáng như cái động. Th́ ra đèn nến ở trên các bàn thờ để suốt đêm không tắt, nhang ṿng vẫn cháy đưa ra một mùi thơm ngạt ngào ḥa với hương hoa, ḥa với gió đàn của những cánh đồng bao la lùa qua cửa sổ, ḥa với tiếng đàn của mùa xuân về trong ư nhạc lời thơ. Rơ ràng anh mở mắt nhưng cảm như thấy tổ tiên ḿnh về ngự ở trên bàn thờ tṛ chuyện với nhau, và phù hộ cho con cháu thực. Âm dương không c̣n cách biệt xa vời nữa. Dương quang không chỉ đầm ấm trong hơi sương ngọt ở ngoài kia, mà ngay ở trong mạch máu của ḿnh. Anh thấy sinh khí len khắp nhựa cây mạch đất và thấm cả vào trong da trong thịt của anh. Khúc nhạc hồn non nước thấm nhuần anh, thử hỏi anh không yêu Việt Nam, nghĩ Việt Nam và cảm Việt Nam sao được?

Từ mấy hôm trước, người vợ đă dặn đi dặn lại các con: ngày Tết không được quét nhà, v́ sợ đuổi thần tài ra cửa, không được đánh vỡ chén bát để tránh đổ vỡ suốt năm, không được khâu vá kim chỉ v́ kim chỉ tượng trưng cho công việc làm ăn vất vả.

Bây giờ kiêng thế là giản tiện nhiều rồi đấy, chớ ngày xưa các cụ c̣n kiêng gọi tên con khỉ, con chó, con lợn v́ nói đến tên chúng th́ không may mắn; người làm ruộng kiêng nói đến tên "cày" trước khi cúng cái cày; các gia đ́nh lễ giáo kiêng viết lách trước khi làm lễ khai bút; c̣n các nhà buôn bán th́ kiêng bán hàng trước khi làm lễ tiên sư ở quầy hàng để xin trời đất phù hộ cho buôn may bán đắt.

Tất cả những sự kiêng kỵ đó, chồng con đă biết quá đi nhưng năm nào người vợ cũng cứ phải nhắc đi nhắc lại như thế, tuồng như không nhắc th́ chịu không được.

Con cái trong nhà mà tỏ vẻ hoài nghi về các sự kiêng kỵ đó th́ gọi là c̣n lôi thôi, rầy rà. Là v́ người vợ cho rằng tất cả những sự kiêng kỵ đó không phải là dị đoan, mà là tin tưởng.

Phải, tại sao Tết lại đặt vào ngày cuối và đầu năm âm lịch, mà không đặt vào ngày nào ấm áp như Đoan Ngọ hay Thất Tịch? Ấy là v́ tổ tiên ta lúc chọn ngày để đặt ư Nguyên Đán đă có một ư định là đem lại cho Tết Nguyên Đán một sự phù hợp với tính chất sinh hoạt dân tộc: các cụ chọn một ngày rảnh nhất, một ngày có ư nghĩa nhất trong một năm để tưởng nhớ đến ông bà, rước xách thờ cúng và nghỉ ngơi cho khỏe.

Đặt vào ngày cuối Đông đầu Xuân, ngày Tết Nguyên Đán c̣n có một thâm ư sâu xa hơn nữa, theo Từ Nguyên, xuân có nghĩa " trai gái vừa ḷng nhau " xuân là cựa động, băng gía tan hết, muôn vật đến mùa xuân đều cựa động mà sống lại. Từ quan niệm ấy, người ḿnh tiến đến tín ngưỡng thờ Thần Đất. Họ tin rằng trong không, thời gian mà Thần Đất vắng mặt trên trần th́ không ai được động chạm đến đất, như cày bừa cuốc xới đất lên hay giă gạo làm cho vang động đất. Ngày Tết, do đó có ư nghĩa là đón sự trở về của Thần Đất: người ta chờ lúc cây cối đâm lộc nảy mầm, muôn vật trở lại cuộc sống b́nh thường, chỉ sợ v́ một cớ ǵ bí mật, không phồn thịnh và sản xuất như xưa nữa. Họ tin rằng nếu không kiêng kỵ th́ Thần Đất sẽ không phù hộ loài người và sẽ làm cho cây cối, con người, súc vật của cải không thể nào phát triển. Đến bây giờ, người Tây mặc dầu có tiếng văn minh đáo để cũng vẫn có những tin tưởng như vậy, thế th́ ta tin tưởng nếu kiêng th́ Thần Đất phù hộ cho mọi vật tăng gia sản xuất, chẳng có chi là kỳ quặc.

Tục tiễn ông táo, tục không quét nhà, tục xông đất thoát thai từ sự tin tưởng đó. Có người bảo rằng sự tin tưởng đó có từ lúc dân ta bắt đầu định cư và sống về nông. Có từ lúc nào cũng được, nhưng tựu trung th́ cũng chẳng có hại ǵ, v́ tin Thần Đất như thế cũng như thờ cúng ông bà cha mẹ, ai cũng phải nhận là một tục hay mà người phương Tây không thể cho là dị đoan, mê tín.

Người chồng không có ư kiến ǵ hết, nhưng cảm thấy rằng ngày Tết, mọi người đều kiêng cữ mà ḿnh không kiêng th́ không được yên tâm. V́ thế, mặc dầu viết báo đôi khi chế giễu tục này tục nọ, của ngày Tết, mà về với gia đ́nh anh ta vẫn kiêng kỵ như ai và cảm thấy có một thích thú nhẹ nhàng, kín đáo trong sự kiêng kỵ đó. Kiêng như thế có " ăn tiền " không, cái đó không cần lắm; nhưng cần là làm như thế ḿnh ḥa đồng với đồng bào, ḿnh tự động đoàn kết với anh em và cũng như mọi người, ḿnh cũng nuôi một hoài băo là năm mới có tiến bộ mới và sự tiến bộ đó, muốn đạt, phải nghiêm chỉnh nghênh đón một cách trang trọng từ ngày đầu năm.

Người ta thăm viếng nhau, chúc tụng nhau chính là để thi hành nghiêm chỉnh sự tiến bộ đó và làm như thế, họ muốn cho năm mới không xúi quẩy, trái lại, tươi tốt bằng mười năm cũ. Tục cắm nêu, vạch vôi vẽ cung tên nhắm không cho quỉ ma quấy nhiểu là mong cho sức khỏe tốt hơn, tục quấy nước sáng mồng một đổ đầy chum vại là mong cho của cải đề đa, c̣n tục "bán dại" ở Nghệ Tỉnh trở vào Thừa Thiên ngày trước là mong cho trí óc mở mang, khôn ngoan, minh mẩn hơn năm cũ.

Cứ tin như thế, người ta thấy đời đẹp hơn, đáng yêu hơn. Vừa lúc đó, ở ruộng khoai lại nở những bông hoa tím, ở vườn cải lại có những búp vàng, mưa xanh gió tím ôn ḥa, người dân vui sướng đến tận độ, sáng lên mắt biếc, hồng xuống làn môi cũng là lẽ đương nhiên, không có chi đáng lạ.

Có ai ở tỉnh thành ăn Tết ngày mồng một rồi đến mồng hai, mồng ba đi về những vùng đất thơm ngát hoa đồng cỏ nội mới thật thấy cái Tết của ta đẹp biết ngần nào, êm ái biết ngần nàọ Người nông dân vất vả quanh năm, được mấy ngày ấy nhất định nghỉ không ra đồng. Chè chén đă đành rồi, nhưng tội ǵ mà chẳng vui chơi để giải quyết sự thèm khát giải trí mà vua quan ngày trước không hề nghĩ tổ chức bao giờ. V́ thế nghe thấy đầu xuân có hát tuồng cổ " Quan Vân Trường quá ngũ quan trảm lục tướng " hay " Dự Nhượng tam đả Long bào ", ở cách xa nơi họ ở dăm mười cây số, họ cũng cố đi xem cho kỳ được. Tuy vậy, vẫn cứ " tưng tức thế nào " cho nên tại vài làng mát mặt ở Bắc Việt, các đàn anh vào dịp Tết vẫn rủ nhau rước ả đào, tuồng cổ, phường chèo về diễn cho mọi người xem và được người ta nhớ măi :

Sang xuân đ́nh đám vui như Tết
Hết đám làng bên lại đám làng...

Em nhớ đào Nhâm phường Đặng Xá
Đóng bà Thị Kính mắc hàm oan.

Thị Mầu chọc ghẹo mà không chuyển,
Nhâm có đôi bàn tay rất ngoan.

Phần tôi nhớ nhất là một năm ăn Tết ở Huế, đánh bài cḥi nghe hát hôm mùng hai rồi đến mồng ba đi Hà Tĩnh, thăm một người bạn làng Thượng, được em gái bạn dắt đi xem tuồng " Triệu Tử pḥ A Đẩu " rút trong Tam Quốc. Thế th́ có ǵ lạ ? Quảng Lạc, Sán Nhiên Đài lại không thủ tuồng đó hay sao mà lại phải lặn lội đến tỉnh Hà Tĩnh để xem?

Không bao giờ tôi quên được đặc trưng của vở tuồng cổ đó, mà theo người em gái của bạn tôi kể lại th́ Tết nào làng này cũng chỉ diễn một đoạn ấy thôi - kỳ hơn nữa là diễn ban ngày, trong khi mọi người đi lại nhộn nhịp trên bờ sông thật. Bởi v́ khung cảnh toàn là thật cả, chớ không phải vẽ như ở trong rạp hát: sông thật, người thật, thằng nhỏ thật, thuyền thật.... Diễn viên, từ ở trong đa'm người đi lại trên sông tiến ra, làm điệu bộ và hát, rồi nhảy từ thuyền nọ sang thuyền kia thực, múa gươm, chuyển từ hát khách sang tẩu mă trước những lời khen lao nức nở của các o đứng nấp dáng sau những cột đ́nh cười tít cả mắt đi.

Thôi th́ ngày Tết ở đâu mà chẳng vậy, trai gái dù là theo lễ giáo đến mấy đi nữa cũng có quyền đùa giỡn chuyện tṛ ve văn nhau, ai cấm! Có chàng trai tán tỉnh xa xôi:

Xuân về nở thắm muôn đào,
Xuân về nở thắm ḷng ta, ḷng nàng.
Có cô thiếu nữ đa t́nh khuyến khích:
Mẫu đơn nở cạnh nhà thờ,
Đôi ta trinh tiết đợi chờ lấy nhau

Nhưng cũng có chàng trai ngổ ngáo "dăng dện " sát sạt hơn:

Hỡi cô mặc cái yếm hồng
Đi trong đám hội có chồng hay chưa
Có cô mặc cái yếm xanh,
Đứng trong vườn quít cho anh phải ḷng!

Bao nhiêu lời tán tỉnh khéo léo nhất, thanh niên nam nữ đều đưa ra hết và họ chơi đùa thả cửa, chơi bất cần luân lư của quan lại phong kiến đưa ra để giam giữ họ trong tù ngục của t́nh yêu; ở đâu cũng có hát ví, kéo co, đánh cờ người, đá cầu; ở Phủ Quỳ ( Nghệ An), Làng Chánh ( Thanh Hóa ), Bảo Lạc ( Hưng Hóa ), trai gái dắt nhau đi chơi một đêm một ngày ở trong hang, thổi khèn hát đúm, uống rượu, tung c̣n, t́m nơi thanh vắng để tỏ t́nh yêu thương mùi mẫn; ở Vĩnh Yên có thi vật; ở Bắc Ninh, Phú Thọ có món đánh phết; ở Tích Sơn (Hưng Hóa), làng Yên Đổ (Hà Nam) có tṛ đuổi lợn, đuổi cuốc trong ngày Tết; ở Thu Cấm (Hà Đông) có thổi cơm thi, thổi xôi thi; ở Thanh Hóa có " tết cơm cá ", ở hầu hết Bắc Việt có lễ " trâu ", lễ " tróc ngư ".... Trong bất cứ cuộc vui nào, trai gái cũng kề vai sát cánh, và công nhiên đú đởn với nhau mà không sợ ai dị nghị. Theo tôi, t́nh tứ nhất và hứng ḷng nhất là dún đu :

Dún ḿnh như thể dún đu
Càng dún càng dẻo, càng đu càng mềm.

Ngày Tết, bước ra khỏi Hà Nội một hai cây số ta có thể thấy ở bất cứ làng nào cũng có trồng một vài cây đu để cho trai gái trong làng hay những vùng quanh đấy đến dún dẩy với nhau. Thường thường các cụ trong làng cứ khoảng hai mươi nhăm, hai mươi sáu tháng chạp đă cho tuần tráng đi đẵn tre để trồng đu. Tết đến, trai gái nhún với nhau từ bảnh mắt cho đến tối.

Cây đu làm bằng tám cọc tre trồng rất chắc dưới đất v́ trồng càng chắc th́ dún càng khỏe. Cái ngáng đu vận bằng rơm, giữa hai hàng cột gioăng ra hai bên. Trên đỉnh, phất phới một hai lá cờ đuôi nheo. Thường thường, đu trồng không đủ để trai gái dún, thành ra đúng như lời thơ của nhà nữ thi sĩ:

Người thời lên đánh kẻ ngồi trông
Trông cho thích mắt th́ đă đành, nhưng nhiều khi là
đợi đến phiên ḿnh dún.
Đu càng cao, các cô, các cậu càng đưa mạnh.
Các cậu cố dún. Các cô ưỡn thêm lên.

Trai đu gối hạc khom khom cật
Gái uốn lưng ong ngửa ngửa ḷng...
Bốn mảnh quần hồng bay phất phới,
Hai hàng chân ngọc duỗi song song …..

Đu lên bổng, chiếc áo nâu non của cô gái dan díu với chiếc quần the thâm của chàng trai, đôi dải yếm lụa quấn quít lấy chiếc quần hồ trắng bốp...... hai lá cờ đuôi nheo cũng phải rung lên một cách đa t́nh. Yêu mấy ơi cô gái tuyết trinh chưa biết trăng gió là ǵ, thế mà đứng chờ bắt đu trông thấy dải yếm cô nàng và áo của chàng trai quấn quít lấy nhau cũng đỏ hồng đôi má và lờ đờ cặp mắt lá khoai....

Đến bây giờ tôi vẫn không hiểu rơ tại sao nước ta bị đặt dưới ngàm của vua quan phong kiến mà những phong tục Tết đó, chống đối luân lư phong kiến ra mặt, vẫn cứ tồn tại mà bọn phong kiến không làm ǵ diệt được. Có người bảo rằng v́ họ tàn ác, nhưng lại giả đạo đức nên không dám diệt trừ thẳng tay v́ đó là tàn dư của chế độ tạp giao thời nguyên thuỷ mà lại nặng nề phần tín ngưỡng - nếu nhất thiết ngăn cấm th́ ảnh hưởng ngay đến mùa màng sản xuất của tập thể và đời sống hàng ngày của nhân dân.

Có lẽ v́ thế các nhà luân lư, phong kiến thấy trai gái vào ngày xuân, giao du thân mật đành cứ phải làm ngơ ; hơn nữa, họ lại phải làm ngơ luôn nhiều tục cổ khác c̣n " hăng " hơn thế, như bắt chạch, tung c̣n, rước cái nơn nường.

Tôi tiếc không được biết tṛ bắt chạch vốn là một tṛ chơi cổ ngày nay không c̣n nữa, nhưng theo một vài cố lăo th́ " lúc Tây chưa hạ thành " ở một vài tỉnh như Bắc Ninh, Bắc Giang, Phủ Lạng, có tổ chức tṛ ấy trong ngày Tết. Muốn dự cuộc chơi này, trai gái phải đi từng cặp, trai ôm lấy vai gái, gái quàng lấy cổ trai thắm thiết ân t́nh, c̣n một tay th́ tḥ vào một cái kiệu (một thứ chum, vại lớn) để khoắng nước t́m chạch. Cặp nào bắt được chạch th́ được thưởng nhiễu điều, trầu cau hoặc tiền.

Hội tung c̣n cũng bắt buộc phải có cặp: một trai, một gái. C̣n cầu tức là quả cầu làm bằng vải màu, trong độn rơm hoặc trấu. Hai bên trai gái xếp hàng chữ nhất, đứng cách nhau chừng vài mươi bước, một bên tung lên, bên kia bắt lấy, rồi tung trả lại. Bên nào không bắt được, bị coi là thua và thua là phải tháo gỡ một vật ǵ mang trong người để đưa cho bên thắng, rốt cuộc tháo cả yếm ra và chỉ c̣n một cái quần.... Nhưng sau chót, định đoạt xong được thua rồi, người được cũng trả lại đồ cho bên thua và cả hai bên cùng uống rượu say sưa trong một t́nh thương yêu bát ngát.

Tung c̣n như thế, bắt chạch là như thế, nhưng đến rước cái nơn nường th́ quả là cúng rước.

Ai đă ở Bắc vui mấy ngày xuân, thế nào mà chẳng có lúc đă nghe thấy người ta hát:

Bơi Đăm, rước Giá hội Thầy,
Vui th́ vui vậy chẳng tầy Giă La......

Tục truyền rằng ở làng La (Hà Đông), vào ngày ra đám, dân làng tổ chức một ngày rước rất long trọng rồi đến một giờ nhất định tắt đèn đi để cho ông già bà cả và thanh niên, thiếu nữ thả cửa sờ soạng nhau. Hồi gần đây, những làng như Khúc Lạc (Phú Thọ) và Di Hậu (Hưng Hóa) giữ tục " rước cái nơn nường " trong những ngày Tết cũng là nằm ở trong tinh thần khuyến khích đoàn kết, cầu nguyện cho sinh sản tăng gia, phồn thịnh. Theo mấy cổ lăo ở Phú Thọ c̣n sống hiện nay th́ vào một ngày tốt lành đầu năm - không nhất định ngày nào - các bực đàn anh trong làng tổ chức một cuộc lễ nơn nường hết sức long trọng. Ta thường nói " ba mươi sáu cái nơn nường ". Thành ngữ ấy do ở đây ra. Nơn là bộ phận sinh dục đàn ông, nường là bộ phân sinh dục của đàn bà. Trong cuộc lễ, dân làng để nơn và nường làm bằng gổ lên kiệu rước, có nam đồng quan và nữ đồng quan đi giật lùi trước kiệu vừa đi vừa hát " Ba mươi sáu cái nơn nường, cái để đầu giường cái để đầu tay ". Cuối cùng, các vị chủ tế tung nơn nường lên trên trời, trai gái đổ xô ra cướp, gái mà được cái nơn, trai mà được cái nường th́ may mắn vô cùng và nếu có sự trục trặc hay không tổ chức được buổi rước v́ nguyên nhân ǵ đó th́ cả làng lo sợ v́ có nhiều phần chăc chắn là năm ấy không may mắn.

Ngày Tết ở Bắc, rỗi răi mà đi xem hết hội này đến lễ kia như thế, phải nói thật quả là ḿnh sung sướng như tiên. Tết đi thăm nhau, chúc mừng nhau, uống rượu ăn mứt, ăn kẹo với nhau, đánh cờ đánh kiệu vớ'i nhau, vui quá thể, ai mà lại c̣n không biết; nhưng vui thắm thía, vui ư nghĩa, vui sâu xa th́ phải nói thực, đó là nhờ những đám rước, những tục cổ, những tṛ chơi như thế.

Các tṛ chơi như thế có một ư nghĩa xă hội rơ rệt. Tết xiết chặt t́nh yêu hơn lên, Tết là ngày giải lao, Tết là ngày vui vẻ đoàn kết, đoàn kết người sống với người chết và đoàn kết người sống với người sống.

Ăn Tết ở đây, tôi tự hỏi hàng trăm ngàn lần cái ư nghĩa đó có hay không? Ấy là v́ vào cái cữ này ở đây trời nắng tan vàng nứt đá, đi ngoài đường một lúc mắt cứ hoa lên. Thử tưởng tượng vào khoảng mười giờ ngày mồng một Tết, trời nắng chói chang mà đóng bộ " đồ lớn " vào - cho trịnh trọng - đi một quăng đường độ ba cây số để mừng Tết người bạn thân th́ mồ hôi mồ kê ra nhễ nhại đến chừng nào! Đi tắc xi th́ xót ruột - trèo lên xe là đi đứt sáu chục đồng rồi - đi xe lam th́ mệt, mà đi xe gắn máy th́ rất có thể thành heo quay; ấy thế mà đến nơi th́ bạn lại đi vắng, đành để lại tấm cạc với bốn chữ " Chú mừng năm mới " nhạt phèo! Về đến nhà, người bạn thấy tấm cạc thở hắt ra: nếu không đáp lể th́ mang tiếng, mà đến thăm bạn th́ mệt, tốn tiền xe, mà chắc ǵ bạn đă có nhà! Nhưng mà cứ phải đi! Và người nào cũng cứ phải làm như thế cho đủ " lễ bộ ", cho trọn " ân t́nh ". Rốt cuộc, anh nào anh nấy mệt phờ râu, tốn thêm tí' tiền nguyên đă hiếm hoi, khó kiếm từ khi có thuế kiệm ước và kiểm kê huê lợi.

Nhưng đôi khi người khách cũng may mắn mà gặp chủ nhân ở nhà. Cả hai cùng cười ha hả như những kẻ suốt đời sung sướng, nhưng thâm tâm th́ cả chủ lẫn khách đều lo. Khách lo v́ đến nhà nào cũng phải nhắc lại mấy câu sáo cũ và uống chén rượu nhạt mừng xuân; c̣n chủ cũng lo là v́ theo tập tục, ai đến cũng phải mời ly rượu, mà rót ly rượu cho khách ḿnh cũng phải uống một ly, v́ không như thế th́ khách buồn, có khi lại lầm tưởng ḿnh là... kẹo. Thành thử ra phải uống. Ông khách nào đến, cũng phải uống, cũng phải chuyện tṛ.

Liền ba ngày Tết mà cứ tái diễn măi cái tṛ như thế th́ sức mấy mà không quỵ, mà không chán mớ đời. V́ thế, có nhiều người ở đây sợ tết, cứ sắp hết năm th́ lại xếp một số' tiền đem cả gia đ́nh đi Đà Lạt hay Vũng Tàu, Nha Trang với thâm ư' " bế môn tạ khách ".

Theo trí nhớ của tôi, ngày trước ở Bắc Việt h́nh như không có t́nh trạng thương tâm đó. Ấy có lẽ một phần v́ các đường phố không xa lắc xa lơ và dài thườn thượt hàng chục cây số ngàn. Có lẽ cũng c̣n v́ từ tháng mười trở ra cho đến Tết, trời đă bắt đầu lạnh mà thường th́ vào cuối chạp, đầu giêng trời lại có mưa xuân, đàn ông th́ khỏe ra mà đàn bà th́ tưoi hơn hớn, ví có phải tiếp vài chục người khách, uống vài chục chung rượu, người vẫn cứ mạnh như thường - ấy là chưa kể đến đêm lại c̣n thức tới một hai giờ sáng đánh bài, rút được ông cụ rồi lên cửu sừng hay " nuôi lợn " tốt đỏ tốt đen, thiết tưởng chích thuốc bổ nào cũng không bằng!

Ở miền Nam, làm ǵ có cái mùa xuân đó, có cái lạnh riêu riêu đó. Vào cữ Tết, nắng ở đây gọi là vỡ đầu xát tai, nhưng cần ǵ, có lẽ một phần nhờ cái vỡ đầu xát tai đó mà đồng bào trong này có bao nhiêu trái cây lạ để ăn Tết; mà như thế cũng có một cái thú riêng, đố Trung Việt hay Bắc Việt có thể t́m được đấy.

Này, từ khoảng hai mươi tháng chạp, dưa được người ta đưa về bằng ghe, bằng cam nhông, bằng xe thổ mộ tràn đầy cả chợ lớn chợ nhỏ, tràn đầy các sạp, các vỉa hè, anh có thấy không? Muốn ăn Tết bằng dưa hấu bao nhiêu cũng có, anh đừng sợ, nhưng ngại ăn nhiều nóng th́ Tết ở Sài Thành c̣n có sầu riêng, măng cụt, vú sữa tím hồng, vú sữa trắng xanh; sa-bô-chê ở đây ngọt sắc mà mềm, cắn một miếng th́ nó quện lấy chân răng ( Tết ở Bắc chắc chắn là không có i-chi-ma bóc vỏ trông y như là ḷng đỏ trứng gà); c̣n cóc, c̣n "chùm ruột", c̣n bao nhiêu loại bưởi, bao nhiêu loại ḅng và mới đây ta lại c̣n trái " thày kiện " ăn cũng ngon ra phết.

Hoa trái miền Nam nhiều quá, ngon quá, cứ ǵ phải bày vào đĩa cho đẹp ăn mới thấy ngon. Tôi đă thấy có nhiều người vào những ngày ư chói chang nắng lửa, sà vào một cái qua'n cóc, uống ực một ly đế để rồi đưa cay một miếng thơm hay vài quả chùm ruột chấm mắm nêm cũng đă ngon " quá xá " rồi. Bầy vẽ nhiều, mệt lắm. Nhưng ít lâu trở lại đây, mệt th́ mệt, đồng bào ở đây ăn Tết cũng đă " kỳ kèo " hơn trước rất nhiều. Cùng với những cái áo dài may kiểu mới thay thế cho những cái áo bà-ba cũn cỡn, anh em ta ở đây, ngày Tết, đă tỏ ra trang trọng hơn trước trong việc trang trí nhà cửa và ăn uống cũng như sửa soạn. Mà người Nam mỗi khi đă sửa soạn th́ đẹp như tiên. Anh xa nhà, nhờ cái Tết Bắc Việt thân yêu mà được thưởng thức những cái đẹp muôn màu ngàn sắc như thế, ḷng nguôi ngoai hẳn được hơn phân nửa, đàn bà uống xá xị. nước sâm ngọt xớt, c̣n đàn ông th́ ít nhất cũng biết uống lave, nhưng đa số nói thực th́ quả là những cái " cốc-tay " bằng da bằng thịt...... cứ trông thấy họ uống mà bắt tởn ! Này anh Ba, đưa cay một miếng bánh tét chơi. Bánh chưng ngoài Bắc có thứ nhân mặn, có thứ nhân đường th́ ở đây cũng có bánh tét nhân thịt và bánh tét nhân chuối; trẻ con ngày mồng một đă dắt nhau đi ăn hủ tiếu, ḿ th́ người lớn cũng xót ruột cũng khéo nghĩ ra ăn Tết bằng bánh xèo, gỏi cuốn, bún ḅ gị heo; nhưng Tết mà muốn ăn một món ra ǵ, đố ai không phải chịu món thịt ḅ nhúng dấm, món suông và bánh ú! Ăn xong rồi đi dạo dưới trời nắng, mệt th́ vào nhà hát ngồi máy lạnh rồi đến lúc ra về mỗi người làm một ly nước trái cây; sướng qúa đi ! Sướng cái bao tử đă đành, nhưng sướng cả con mắt nữa v́ miền Nam có một cái đặc biệt là có rất nhiều mai: mai vàng, mai trắng, mai tứ thời. Người xa nhà thấy mai nở nhiều như thế cũng dịu được phần nào ḷng thương nhớ quê hương nhưng chân không v́ thế mà ngừng bước; giữa ngày Tết, trong đám thiên hạ vui xuân, y cứ đi như một người bị chứng thụy du, đầu óc mông lung, nhớ cái Tết Bắc Việt không thể nào chịu được.

C̣n nhớ có một năm chùa Phổ Quang, trong Bắc Việt Nghĩa Trang làm lễ kỷ niệm pho tượng Địa Tạng vừa mới đúc xong. Trời xui khiến làm sao anh lại lạc bước đến Tân Sơn Nhất qua sân vận động.

Thấy người ta lũ lượt kéo nhau rẽ vào một đường hẹp ở bên tay phải, anh cũng theo vào. Ồ này, Tết Sài G̣n vẫn c̣n ghi dấu tích ở ngoài phố trong nhà, vậy mà chỉ đi một quăng đường, anh ta được hưởng một cái Tết Bắc Việt ở cách Sài G̣n có tám cây số - thế có tài t́nh không?

Lúc đó, chừng mười giờ. Nghĩa trang chật ních người, tưởng như không c̣n chỗ mà chen chân nữa. Lạ thay là cái trực giác của người ta, mắt cũng mắt ấy, miệng cũng miệng ấy mà quần áo cũng quần áo ấy, vậy mà vừa nh́n thấy, ta đă biết ngay là người Bắc.

Người ta nh́n nhau với những con mắt âu yếm như chào; miệng không nói với nhau mà như kể không biết bao nhiêu tâm sự. Thôi mà, nói làm ǵ. Mười tám mười chín năm nay bỏ Bắc Việt ra đi, ở đầu lưỡi người nào cũng chỉ có một câu hỏi " Bao giờ về ? Phải, bao giờ về ?" Chẳng ai trả lời được cho ai cả.

Người xa nhà đành giấu kín câu hỏi ḷng và mỗi khi đi lễ giao thừa là tự an ủi, bằng sự trông vào một Đấng Tối Cao trong cơi vô h́nh chỉ huy kiếp con người.

Lạy Trời Đất Quỷ Thần ! Xin phù hộ cho chúng con mạnh chân khỏe tay để một ngày kia được trở về chốn chôn nhau cắt rốn.

Những ngày Tết trước, ở đất Bắc xa xưa, dưới nhang khói chùa Trấn Vũ, đền Ngọc Sơn, hay là đền Bạch Mă, tôi đă trông thấy người ta lễ thành khẩn, lễ xuưt xoa và cảm thấy ḷng thích thú v́ thấy người ta tin tưởng. Nhưng ở chùa Phổ Quang, trong Bắc Việt Nghĩa Trang ở Sài G̣n Tết ấy, thấy đồng bào chen nhau lễ, từ ngoài sân lễ vào chùa, lễ bên phải, lễ bên trái, lễ từ trên gác chuông lễ xuống, lễ từ dưới pho tượng Địa Tạng lễ lên, tôi rờn rợn cảm thấy nếu đồng bào cúng lễ như thế này mà ḿnh đóng vai bàng quan, không cúi đầu thông cảm th́ ḿnh quả là một thứ người gỗ đá.

Thương biết bao nhiêu những người ngồi phệt xuống cỏ ngoài vườn mà cầu nguyện, những cô đầm lai trẻ tuổi vận áo nâu cùng tụng kinh với các cụ già, những thanh niên sung sức tay cầm lá sớ, tay cầm bó nhang vừa lễ mà lại vừa rưng rưng nước mắt.

Thương biết chừng nào những bà cụ mắt kém c̣n cố ḍ dẫm đi vào chánh điện để cắm hương vào bát nhang cầu cho những con cháu ở xa xôi; những cô em gái khấn khứa cho những người anh đi " giết giặc " bây giờ c̣n số'ng hay đă chết, những t́nh nhân cầu xin phù trợ cho những t́nh nhân trôi nổi dậm cát đồi cây, chân trời góc bể......

Nhưng tất cả cái đó không mầu nhiệm bằng việc xin xâm. Có ai đứng xem những người xuưt xoa lễ bái xin : Ngài " một quẻ thẻ đầu năm để biết " kiết hung ", theo dơi từ lúc lấy xâm cho đến lúc nhờ thầy đoán thẻ xong rồi, rồi mới biết ở đời chỉ một câu nói, một nụ cười, một mảnh giấy không to bằng bàn tay mà có thể tạo vui, buồn, sướng, khổ cho người ta nhiều qúa.

Tôi đă thấy những ông mặt trông ngổ ngáo run lên như tờ lá khi biết là ḿnh đă xin phải quẻ xấu " mọi việc đều không nên - nhưng trái lại, lại có những cô mặn mà mắt lé, cười tươi đáo để khi cầm một quẻ thẻ " thượng ", Ngài báo cho biết là trong năm sẽ khỏi bịnh, người đi xa sẽ về và lại gặp " lương duyên ".

Ước ǵ ḿnh là Trời để cho ai cũng được một phút vui ra phết, sướ'ng lạ lùng như thế. Ước ǵ ḿnh có phép làm cho vợ được gặp chồng, anh được gặp em, t́nh nhân được gặp t́nh nhân, ở đời không c̣n bao giờ có sự chia cây rụng lá, tan cửa nát nhà, sinh ly tử biệt …

Này, lễ xong ra sân ngoài xem họ làm ǵ mà đông đảo thế kia ? th́ ra đó là một cuộc giải trí hoàn toàn Bắc : cờ bỏi và cờ tướng. Tung tung ! Lá cờ đỏ phất đi…Tung tung ! Lá cờ vàng phất lại !

Ngồi uống một bát nước trà tươi nấu với nước mưa, trong như hổ phách, nhẩn nha hút một điếu thuốc lào, khách nh́n ra trước mặt th́ thấy sau chùa có một rặng cây dương cao ngất, c̣n bốn xung quanh th́ là những cây đa cổ hữu của đền đài Bắc Việt; khách nghe thấy tiếng trống, tiếng chuông; khách ngửi thấy mùi nhang, mùi trầm và mơ về một ngày nào ở vườn xưa quê cũ có những ngày như thế này, có nêu,có khánh, có pháo, có cờ người, có kéo co, có đánh vật, có chọi gà, có trai, gái đẹp như thơ lấy nón che nửa mặt hoa để ví von, ḥ hẹn.

Xin Trời Phật phù hộ cho không bao giờ có những ngày xuân, ngày Tết không có hoa và bướm, không bao giờ có những cây không nẩy lộc, những cặp mắt không sáng ngời và cũng không bao giờ lại có những con người xảo trá, tham tàn, độc ác......

Tác giả : VŨ BẰNG Sưu tầm : Tiểu Tà

Tuyển Tập: Thương Nhớ Mười Hai H́nh ảnh: Đông Tà