Chiều mưa biên giới ở hai đầu tổ quốc

Trần Văn Thọ
GS Danh dự Đại học Waseda, Nhật Bản

   Có lẽ không có tác phẩm nghệ thuật nào có một cuộc đời, một số mệnh hy hữu như nhạc phẩm Chiều mưa biên giới của Nguyễn Văn Đông (1932-2018). Tác phẩm được sáng tác năm 1956 khi nhạc sĩ là trung úy của Quân đội Việt Nam Cộng ḥa dưới thời Ngô Đ́nh Diệm, đang đóng quân tại biên giới Việt Miên. Ít ai biết rằng qua bao thăng trầm của cả nhạc phẩm và nhạc sĩ, Chiều mưa biên giới ra đời ở miền cực tây nam của đất nước đă làm ấm ḷng người chiến sĩ Quân đội Nhân dân Việt Nam ở chiến hào lạnh lẽo miền cực Bắc đang anh dũng chống quân xâm lược Trung Quốc tháng 2 năm 1979.

  Riêng tôi có một kỷ niệm khó quên về nhạc phẩm nầy. Một buổi chiều giữa năm 1963 lúc đang học lớp Đệ Ngũ (Lớp 8 bây giờ) tại trường Trung học Nguyễn Duy Hiệu (Điện Bàn, Quảng Nam), xe đạp thủng lốp, phải dắt đến tiệm sửa xe của người anh họ. Đúng lúc người anh đang bận sửa xe cho một thanh niên nên tôi đứng đợi. Anh thanh niên, khoảng 35 tuổi, hát luôn miệng một nhạc phẩm mà cả điệu nhạc và ca từ làm tôi nghe say mê: “Chiều mưa biên giới anh đi về đâu? Sao c̣n đứng ngóng nơi giang đầu?...T́nh anh theo đám mây trôi chiều hoang, trăng c̣n khuyết mấy hoa không tàn… Về đâu anh hỡi mưa rơi chiều nay? Lưng trời nhớ sắc mây pha hồng, Đường rừng chiều cô đơn chiếc bóng, người t́m về trong hơi áo ấm, gợi niềm xa xăm…”.

   Ca từ và điệu nhạc cuốn hút tôi, lúc đó tôi chỉ mong xe đạp của anh thanh niên chưa sửa được ngay để tôi được tiếp tục nghe anh ấy hát. Sau đó ít lâu, hỏi thăm các bạn học tôi biết được đó là nhạc phẩm Chiều mưa biên giới, và cuối cùng mượn được bản nhạc về chép lại trong tập vở dành để ghi chép những bài thơ hay, những bản nhạc ưa thích. Tôi vẫn không quên cái cảm giác vui sướng, cảm động khi cần trên tay nhạc phẩm nầy. 

  Nhạc phẩm ghi lại tâm t́nh, những cung bậc rung cảm của một quân nhân ở nơi biên giới vào một trời chiều gió lộng, mưa nhiều. Đối với người nghệ sĩ lăng mạn và ở tuổi đang yêu, ngoại cảnh gây cảm xúc càng làm nhớ nhung da diết về người yêu ở phương xa:

“Đêm đêm chiếc bóng bên trời
            Vầng trăng xẻ đôi, vẫn in h́nh bóng một người
           Xa xôi cánh chim tung trời, một vùng mây nước, cho ḷng ai thương nhớ ai?”

Ở đây Nguyễn Văn Đông mượn ư của Nguyễn Du:

Vầng trăng ai xẻ làm đôi, Nửa in gối chiếc nửa soi dặm trường

Đây là những câu thơ thuộc loại hay nhất trong Truyện Kiều. Nhưng “vầng trăng xẻ đôi” trong Chiều mưa biên giới làm ta xúc động hơn, có lẽ v́ trong Truyện Kiều vầng trăng xẻ đôi là h́nh ảnh người thứ ba tưởng tượng về hai chủ thể khác, c̣n trong Chiều mưa biên giới, chính tác giả là người trong cuộc đương tha thiết nhớ về người yêu, làm ta dễ đồng cảm.

   Là một quân nhân đang làm nhiệm vụ ở quân trường nhưng tác giả Chiều mưa biên giới không nói về chiến tranh, không có một t́nh cảm về thù hận, ngược lại chỉ mong đất nước thanh b́nh, mong mọi người sống hiếu ḥa, nhường nhịn để thế gian không c̣n giông băo:

Ḷng trần c̣n tơ vương khanh tướng
       Th́ đường trần mưa bay gió cuốn, c̣n nhiều…

Trong một nhạc phẩm khác Nguyễn Văn Đông cũng mong ước một mùa xuân ḥa b́nh: “Nếu xuân về tang thương khắp lối, thương này khó cho vơi, th́ đừng đến xuân ơi” (Phiên gác đêm xuân).

Nhạc phẩm Chiều mưa biên giới vừa phát hành đă được đón nhận nồng nhiệt, đặc biệt qua tiếng hát của nghệ sĩ Trần Văn Trạch, lời ca và giai điệu của tác phẩm đă lan tỏa nhanh. Chỉ trong ṿng hai tháng từ ngày phát hành, nhạc phẩm đă được tái bản tới sáu lần, phá kỷ lục phổ biến cho đến thời điểm đó. Tháng 7/1961 Trần Văn Trạch c̣n được mời sang Paris để tŕnh diễn Chiều mưa biên giới trên Đài truyền h́nh Pháp.

 Nhưng ca từ lăng mạn, phóng khoáng, gói ghém ước mơ thanh b́nh, lại làm chính quyền Saigon lo ngại là sẽ ru ngủ người lính, giảm tinh thần chiến đấu của quân đội. Vào tháng 11/1961, Bộ Thông tin ra thông báo cấm lưu hành và tŕnh diễn hai bài Chiều mưa biên giới Mấy dặm sơn khê của Nguyễn Văn Đông.

Sau năm 1975, dưới chính quyền mới, thể chế mới, Chiều mưa biên giới lại thuộc đối tượng bị cấm lưu hành (măi cho đến tháng 7/2017). Chẳng những thế, tác giả của bản nhạc c̣n phải đi học tập cải tạo tới 9 năm (chức vụ cuối cùng của Nguyễn Văn Đông trong chính quyền Saigon là Đại tá trong quân đội).

   Tối ngày 27/2/2018 tôi từ Tokyo về Hà Nội. Sau khi check-in ở khách sạn, mở internet th́ được tin Nguyễn Văn Đông vừa qua đời ngày hôm trước. Tự nhiên tôi thấy xúc động, cảm thương người nghệ sĩ tài hoa và nhớ lại lần đầu tiên nghe Chiều mưa biên giới 55 năm trước. Qua youtube tôi nghe Thanh Tuyền hát lại bản nhạc nầy, thấy rất nhiều ư kiến của thính giả ghi phía dưới. Thường tôi ít xem các ư kiến nầy nhưng hôm đó thấy có một ư kiến viết rất dài nên đọc thử, và ngạc nhiên khi biết đó là tâm t́nh của người chiến sĩ trong Quân đội Nhân dân Việt Nam khi nhớ lại những ngày chiến đấu chống quân xâm lược phương Bắc đầu năm 1979:

“Tôi có hơn một ngàn ngày sống trên chiến hào xứ Lạng thời đánh Tàu. Trong cái giá rét thấu xương, hai hàm răng luôn trong trạng thái đánh đàn làm nhịp cho tôi nhẩm hát thành tiếng, thành lời thường đứt quăng những câu ca bất hủ Chiều mưa biên giới của nhạc sĩ Nguyễn Văn Đông. Tôi thuộc lời bài hát này là nhờ mẹ tôi mua được một đĩa nhạc bị cấm rất ngặt hồi đó. Những ngày về phép ít ỏi, tôi được mẹ tôi mở máy hát quay đĩa cho tôi nghe bài hát này. Lời bài hát này đă giúp tôi đứng vững trên chiến hào cho đến khi cởi áo lính trở về với đời thường. Ai đă từng làm lính biên cương mới thấy thấm cái hay cái đẹp của ca khúc bất hủ này. Tôi nói nó bất hủ là có lư bởi sự thật là dù một thời nó bị cấm th́ người yêu thích bài hát này vẫn hát thầm, hát lén hoặc hát thật to như tôi khi đứng một ḿnh trên sườn núi biên cương. Rồi đến khi không thể cấm được nữa th́ người ta phải bất lực trước sức sống ḱ diệu của bài hát Chiều mưa biên giới của Nguyễn Vân Đông. Tôi chưa biết nhạc sĩ Nguyễn Văn Đông, nhưng tôi kính phục ông. Cho tôi gửi đến ông lời chúc an lành” (nguyên văn của người kư tên Trường An Vina Nhựt, tôi chỉ sửa một lỗi chính tả)

Các thể chế chính trị đều cấm đoán Chiều mưa biên giới  trong một thời gian dài, nhưng nhạc phẩm đă đi vào con tim của mọi người Việt Nam dù ở thể chế nào. Tính nhân văn làm tác phẩm vượt thể chế, vượt không gian và sẽ sống măi với thời gian./.

T.V.T.

Tokyo, Xuân Tân Sửu 2021.


* Bài đă đăng trên Người Đô Thị, số báo Xuân Tân Sửu 2021. Đây là bản mới, có tu chỉnh vài chỗ.