Chuyện kể về quan chức Nhật khi công du nước ngoài

Trần Văn Thọ
GS Đại học Waseda, Nhật Bản

Trong một nước c̣n nghèo, quan chức khi đi công du nước ngoài cần có hành động như thế nào? Có lẽ có hai điểm quan trọng. Thứ nhất, phải luôn chú ư làm sao để qua hành động của ḿnh, người nước ngoài thấy khâm phục, quư mến dân tộc ḿnh. Về điểm này, điều quan trọng là quan chức phải hiểu biết văn hóa tối thiểu của quốc gia ḿnh thăm viếng để ứng xử đúng phong cách, và có tinh thần học hỏi cái hay, cái mới để mang về áp dụng cho công cuộc phát triển của đất nước. Thứ hai, nếu là đi công du, tham quan do ngân sách Nhà nước ḿnh đài thọ th́ dĩ nhiên phải tiết kiệm, phải quư từng đồng ngoại tệ để ít phí phạm vào nguồn lực tài chính ít ỏi của đất nước. Điểm này càng quan trọng đối với một nước phải nhận viện trợ, phải vay mượn nước ngoài.

Nhân ngày xuân, tôi xin kể hai câu chuyện về quan chức Nhật Bản liên quan đến điểm thứ hai nói trên. Những câu chuyện này có vẻ khó tin v́ có lẽ ít ai có thể tưởng tượng nổi tinh thần yêu nước qua thái độ tiết kiệm công quỹ một cách triệt để như vậy. Nhưng đây là những chuyện có thật.

Chuyện thứ nhất liên quan đến Phái đoàn Iwakura vào những năm đầu của thời Minh Trị Duy Tân. Năm 1871, chính quyền Minh Trị tổ chức một phái đoàn lớn do đại thần Iwakura Tomomi (1825-1883) dẫn đầu sang Mỹ và một số nước Tây Âu. Đoàn gồm nhiều đại thần (bộ trưởng) và quan chức cao cấp. Phái đoàn Iwakura có hai mục đích: một là thương lượng với các nước Âu-Mỹ sửa đổi lại Hiệp ước bất b́nh đẳng mà chính quyền trước Minh Trị (thời Edo) bị bắt buộc phải kư kết với Mỹ và một số nước Tây Âu. Hai là t́m hiểu luật lệ, chế độ, phương pháp tổ chức liên quan đến thể chế chính trị, kinh tế tại các nước Tây phương để mang về cận đại hóa, kiến thiết đất nước. Đây là phái đoàn lớn, đi hơn 2 năm (1871-1873), tuy không đạt được mục tiêu thứ nhất nhưng thành công trong mục tiêu thứ hai, đă đóng góp to lớn vào việc canh tân nước Nhật vào cuối thế kỷ 19.

Iwakura Tomomi (1)
H́nh chụp năm 1872 tại San Francisco trong chuyến công du ở Mỹ

Phái đoàn bắt đầu qua Mỹ. Chuyện kể rằng khi đến New York, đoàn nghỉ chân tại một quán cà-phê. Yasuba Yasutomo, một thành viên trong đoàn, gọi nhân viên nhà hàng mang thêm đường, nhưng nhân viên lại mang thuốc lá đến. Ông ta lấy làm lạ nhấn mạnh lại là “tôi gọi đường uống cà-phê kia”. Nhưng nhân viên nhà hàng vẫn không hiểu. Cuối cùng mọi người mới hiểu ra rằng ông phát âm chữ “sugar” (đường ) thành “cigar” (thuốc lá) nên nhân viên nhà hàng không hiểu. Biết được vậy ông thấy xấu hổ và không tự tin ḿnh sẽ đóng góp ǵ cho phái đoàn nên mới xin trưởng đoàn cho ḿnh trở về Nhật ngay. Yasuba nói: “Chúng ta đi lần này là dùng ngân sách Nhà nước. Tiếng Anh của tôi thế này nếu tham gia đi tiếp chỉ tốn thêm tiền thuế của dân một cách vô ích. Xin cho tôi về để dành tiền dùng cho chuyện có ích hơn”. Và ông đă cương quyết quay về Nhật ngay.

Chuyện thứ hai gần đây hơn, mới hơn 50 năm trước. Ikeda Hayato (1899-1965), sau khi tốt nghiệp đại học trở thành quan chức Bộ Tài chánh và sau đó đắc cử dân biểu Quốc hội. Lúc đang làm Bộ trưởng Tài chánh, ông dẫn đầu phái đoàn công du sang Washington vào năm 1955. Lúc đó kinh tế Nhật Bản vừa hồi phục sau chiến tranh nhưng c̣n nhiều khó khăn, cán cân thương mại nhập siêu lớn, ngoại tệ thiếu nhiều. Ikeda luôn lo lắng về t́nh h́nh này nên về chỗ nghỉ tại Mỹ ông đă cho nhân viên thuê khách sạn 3 sao (lúc đó giá 7 USD một ngày) và để tiết kiệm hơn nữa, hai, ba người ở chung một pḥng, kể cả bộ trưởng cũng chung pḥng với một vụ trưởng. Ban ngày, đoàn đi làm việc ở các cơ quan Chính phủ Mỹ, buổi tối về tụ tập ở pḥng bộ trưởng để kiểm công việc trong ngày và bàn chương tŕnh cho ngày hôm sau.

Pḥng bộ trưởng chung với một vụ trưởng nhưng rất nhỏ và không tiện nghi. Chỉ có giường ngủ chứ không có bàn ghế. Do đó mọi người phải ngồi bệt trên sàn, vừa nhâm nhi rượu sake (mang từ Nhật đi để khỏi mua tốn ngoại tệ) vừa bàn luận (Theo hồi kư của nguyên Thủ tướng Miyazawa Kiichi lúc đó là thành viên trong đoàn này). Ikeda sau đó đắc cử Chủ tịch Đảng Tự do Dân chủ và làm Thủ tướng từ năm 1960 đến 1965. Ông là người đưa ra kế hoạch bội tăng thu nhập quốc dân, một chiến lược kinh tế đưa nước Nhật vào giai đoạn phát triển thần kỳ.

Nhiều người thường hỏi tôi, tại sao Nhật là nước Á châu đầu tiên thành công trong quá tŕnh cận đại hóa và trở thành một nước công nghiệp tiên tiến? Khó có thể có câu trả lời đơn giản. Nhưng một trong những yếu tố thành công của Nhật là họ luôn có những quan chức luôn đặt lợi ích của đất nước lên trên hết, luôn tiết kiệm công quỹ trong khi tích cực học hỏi kinh nghiệm nước khác và tranh thủ tối đa lợi ích của đất nước ḿnh trong khi thương lượng với nước ngoài.

Tokyo, Xuân Canh Dần 2010

TRẦN VĂN THỌ

 


Bị chú của ERCT :


* Bài đă đăng trên
trang điện tử Đà Nẵng số Xuân Canh Dần.  Đăng lại với sự đồng ư của anh Trần Văn Thọ.

* H́nh ảnh minh họa sưu tầm bởi ERCT

(1) Nguồn : JCII Photo Salon. 岩倉は、明治初めに政府の支援を得て岩倉具視使節団を結成、欧米諸国を巡回して西洋文明の視察を行った。これは1872年にサンフランシスコの写真スタジオで撮影されたもの。日本の公家の結髪「冠下のもとどり」も珍しい。