Một xă hội nhân văn (*)

Trần Văn Thọ
GS Danh Dự Đại học Waseda, Nhật Bản

 

Những ngày này ai cũng mong là đại dịch Covid-19 sẽ chóng qua.

Cho đến nay Việt Nam đă thành công trong việc ngăn ngừa sự lây lan của địch bệnh, nhờ sự quyết tâm, nỗ lực của nhà nước, sự tận tâm, hy sinh của những người phục vụ trong hệ thống y tế, và sự hợp tác, tương tác của các tầng lớp dân chúng.

Vấn đề là nếu dịch bệnh kéo dài trong một thời gian khá lâu nữa, một trường hợp mà ta không muốn xảy ra, sức chịu đựng của xă hội sẽ như thế nào. Và trong tương lai nếu xảy ra một đại dịch tương tự hoặc lớn hơn, liệu ta có đủ sức mạnh để đối phó hữu hiệu không.

Về lâu dài, đại dịch lần nầy đă khẳng định hai bài học quan trọng về việc xây dựng một đất nước, một xă hội hài ḥa và vững bền, để con người sống hạnh phúc hơn, văn minh hơn và chống chọi hữu hiệu hơn với những rủi ro tương tự, với những tai họa không lường trước được.

Bài học thứ nhất liên quan chiến lược, chính sách phát triển. Đă từ lâu nhiều người đồng ư sự cần thiết phải có chiến lược phát triển bao trùm (inclusive) trong đó không ai bị bỏ rơi trong quá tŕnh phát triển, ai cũng được có cơ hội b́nh đẳng trong học tập, trong việc làm, trong việc tiếp cận với dịch vụ y tế và các dịch vụ công khác. Kết quả của chiến lược ấy là khoảng cách giàu nghèo được duy tŕ ở mức độ hợp lư, phản ảnh trên sự khác biệt về năng lực và nỗ lực của mỗi người. Trong cơn đại dịch Covid19 hiện nay, ở hầu hết các nước, sự chênh lệch giàu nghèo quá lớn gây ra sự chênh lệch lớn về khả năng chống chọi với bệnh dịch, khả năng thích ứng với hoàn cảnh, với công việc. Người yếu thế trong xă hội (người sống dưới giới tuyến nghèo, người vốn không có thu nhập ổn định, v.v.. ) dễ bị đưa vào trạng thái cùng quẫn, dễ sinh ra các tệ nạn xă hội. Trong trường hợp đó, khi có nguy cơ bất thường như dịch Covid-19 hiện nay, việc ổn định xă hội, chính trị đ̣i hỏi nỗ lực rất lớn từ nhà nước mà khả năng về ngân sách, về tổ chức là có giới hạn..

Để thực hiện chiến lược phát triển bao trùm, song song với hạ tầng kinh tế, chính phủ phải quan tâm đầu tư vào hạ tầng văn hóa, xă hội (như giáo dục, y tế, ) và dành ngân sách thích đáng cho mạng lưới an sinh xă hội (như bảo hiểm thất ngiệp, bảo hiểm y tế). Đặc biệt đại dịch lần này cho thấy sự quan trọng của hệ thống y tế và mạng lưới an sinh xă hội. Trong lúc b́nh thường, nếu không quan tâm đúng mức đến việc đầu tư cho y tế, th́ khi bệnh dịch lan rộng nhanh dễ xảy ra hiện tượng được gọi là sự sụp đổ của hệ thống y tế (medical collapse).

Sự sụp đổ của hệ thống y tế xảy ra khi số người bệnh tăng đột biến và liên tục, gây t́nh trạng thiếu hụt trầm trọng số lượng bác sĩ, y tá, …, và thiếu hụt giường bệnh, thuốc men, máy móc (máy kiểm tra, máy trợ thở). Khi bệnh dịch đột nhiên lây lan mạnh, khuynh hướng ưu tiên chữa trị cho số người bệnh nầy sẽ ảnh hưởng đến việc chữa trị đối với những người mắc các bệnh khác. Nếu hệ thống y tế sụp đổ th́ hỗn loạn xă hội là không tránh khỏi..

Một nền kinh tế tăng trưởng với tốc độ cao nhưng các chỉ tiêu về văn hóa, giáo dục, y tế, v.v.. ít được cải thiện là hiện tượng tăng trưởng nhưng không phát triển (growth without development). Tăng trưởng, phát triển và phát triển bao trùm là điều kiện để kinh tế phát triển bền vững, và chống chọi hữu hiệu với các nguy cơ bất thường.

Suy nghĩ về chiến lược phát triển như trên không có ǵ mới, nhưng việc thực hiện không dễ. Tư duy nhiệm kỳ dễ chạy theo thành tích tăng trưởng ngắn trung hạn, lợi ích nhóm làm méo mó lănh vực đầu tư; lăng phí trong đầu tư công và trong chi tiêu thường xuyên làm giảm dư địa ngân sách để đầu tư cho giáo dục, y tế. Chính phủ hiện nay có lưu ư đến những điểm này nhưng chưa đủ. Hy vọng sau nạn đại dịch, chúng ta sẽ có nhận thức sâu sắc hơn về chất lượng phát triển.

Bài học thứ hai là vai tṛ quan trọng của cộng đồng xă hội trong đó nổi bật lên tinh thần tương thân tương trợ, ḷng nhân ái, hành động chia sẻ khó khăn với người khác trước nguy cơ. Thật ấm ḷng khi thấy cả xã hội chung tay đỡ đần cho những người lao động nghèo đang điêu đứng vì đại dịch Covid-19. Trong khi phần lớn hoạt động kinh tế bị ngưng trệ, các hoạt động tương trợ lại nở rộ khắp nơi. Những tổ chức từ thiện vốn có từ trước, như các quán ăn gần như miễn phí cho người nghèo, các tổ chức quyên góp giúp học sinh nghèo đến trường, các hội giúp người già neo đơn, … đă hăng hái mở rộng hoạt động sang giúp người vốn nghèo nay bị cũng quẩn v́ bệnh dịch. Họ đă chủ động vào cuộc, với ưu tiên hàng đầu là đến với những người lao động “phi chính thức” sống bằng khoản thu nhập ít ỏi hàng ngày như chạy xe ôm, bán vé số, phục vụ quán ăn, là thành phần chịu ảnh hưởng nặng nề của đại dịch.. Đặc biệt tôi rất ấn tượng và cảm kích khi nghe bản tin 10 giờ sáng 14/4/2020 của đài NHK Nhật Bản, kể chuyện ở Việt Nam vừa xuất hiện máy ATM cung cấp gạo miễn phí cho người nghèo. Sự kiện này sau đó cũng được giới truyền thông các nước khác chú ư.

Từ khi Việt Nam chuyển sang kinh tế thị trường, đạo đức xă hội bị suy đồi ở nhiều phương diện. Thị trường len lỏi vào nhiều lănh vục lẽ ra phải xa lạ với thị trường. Nhiều người lo lắng về hiện tượng nầy. Nhưng qua nạn dịch nầy ta thấy những nét đẹp của truyền thống Việt Nam, lá lành đùm lá rách, miếng khi đói gói khi no, thương người như thể thương thân, … được khơi dậy trở lại.

Trong quá tŕnh phát triển của một nước, khi c̣n ở giai đoạn chủ yếu là nông nghiệp, làng xóm là đơn vị sinh hoạt chính của người dân, tinh thần tương thân tương trợ, t́nh làng nghĩa xóm làm cho mọi người gắn bó, giúp đỡ nhau. Đó là một loại bảo hiểm xă hội phi chính thức. Khi chuyển sang công nghiệp hóa, đô thị hóa, quan hệ láng giềng và tinh thần tương trợ giảm đi nhiều, thay vào đó mọi người dựa vào các chế độ chính thức như quỹ bảo hiểm xă hội và dịch vụ công. Nhưng trong một nước c̣n ở giai đoạn phát triển trung b́nh, một bộ phận lớn trong dân chúng chưa có khả năng tham gia bảo hiểm xă hội, chỉ có thể dựa vào cứu trợ của nhà nước khi đối diện với những khó khăn bất thường. ..

Hơn nữa, trong t́nh trạng bất thường như thiên tai, dịch bệnh, chế độ cứu trợ chính thức từ nhà nước bị hạn chế, mất rất nhiều th́ giờ để xác định đối tượng cũng như phân phát vật phẩm hỗ trợ đến nơi cần giúp. Trong trường hợp nầy cộng đồng xă hội đóng vai tṛ bổ sung quan trọng. Ngay ở Nhật là nước phát triển ở tŕnh độ cao, việc trợ giúp của chính phủ sao cho có hiệu quả cũng là vấn đề đă phải bàn luận, tranh căi. Lúc đầu chính phủ quyết định cấp mỗi hộ gia đ́nh có thu nhập vừa thấp vừa bị giảm đáng kể trong mùa dịch Covid-19 số tiền là 300.000 yen (độ 60 triệu VND) nhưng sau thấy phương thức đó mất th́ giờ trong khi nhiều gia đ́nh cần được giúp đỡ ngay. Chính phủ đă thay đổi quyết định, trước mắt cấp cho mọi người dân mỗi người 100.000 yen, sau đó sẽ điều tra và cấp thêm cho những gia đ́nh đặc biệt khó khăn.

Trong cái khó ló cái khôn. Đại dịch Covid-19 gây biết bao khó khăn cho ta hiện nay, nhưng qua sự kiện nầy ta rút ra hai bài học quan trọng để xây dựng một xă hội bền vững lâu dài./.

TVT

Tokyo, những ngày giăn cách xă hội.

 

(*) Bị chú của ERCT : Bài đă đăng trên VNExpress, 24/4/2020 - Nhận bản gốc từ anh Thọ ngày 9/6/2020