Một trăm bao gạo v́ sự nghiệp giáo dục

Trần Văn Thọ
GS Đại học Waseda, Nhật Bản

 
Một trăm bao gạo (kome-hyappyo) là câu chuyện ở Nhật cách đây gần 140 năm nhưng có ư nghĩa mang tính thời sự rất lớn đối với ta hiện nay.

Chuyện kể rằng trong buổi giao thời giữa thời đại Edo và chính quyền Minh Trị, vào năm 1868, phiên Nagaoka (thuộc tỉnh Niigata hiện nay, phiên tương đương với huyện), gặp khó khăn, nhất là thiếu lương thực. Một phiên lân cận thương t́nh mới đem tặng 100 bao gạo (mỗi bao tương đương 60 kư). Vũ sĩ của phiên Nagaoka rất vui mừng, phấn khởi v́ sẽ được ăn no, được ăn cơm không độn với ngô khoai. Tuy nhiên, Kobayashi Torasaburo, Đại tham sự (chức vụ tương đương với phó chủ tịch huyện ngày nay), quyết định không chia gạo cho vũ sĩ mà đem bán lấy tiền lo tu sửa trường ốc, xây thêm trường học mới. Thấy nhiều vũ sĩ tỏ vẻ bất b́nh, thất vọng, ông đă thuyết phục, giải thích như sau: "Một trăm bao gạo chia nhau ăn sẽ hết ngay, chi bằng ta dùng vào việc chấn hưng giáo dục, trong tương lai ta sẽ có cả vạn, cả triệu bao gạo". Nhờ chính sách sáng suốt thắt lưng buộc bụng v́ giáo dục này (những người chịu thiệt tḥi trước mắt là đám vũ sĩ nhưng dân chúng được hưởng dịch vụ giáo dục), số trẻ em trong phiên Nagaoka được đi học nhiều hẳn lên, nhiều người sau đó thành tài đóng góp đắc lực vào việc dựng nước thời Minh Trị. Trong số những người được giáo dục từ 100 bao gạo có Watanabe Renkichi sau đó học lên bậc cao hơn ở Tokyo và đi du học ở Đức, trở thành trợ lư đắc lực cho Thủ tướng đầu tiên của Nhật Ito Hirofumi trong việc soạn thảo ra hiến pháp đầu tiên (ban hành năm 1889) của nước này.

Câu chuyện 100 bao gạo của phiên Nagaoka nổi tiếng, điển h́nh nhưng không phải là trường hợp cá biệt nếu xét từ chính sách, phương châm chung về giáo dục ở Nhật thời đó. Thời Edo có khoảng 360 phiên, hầu như phiên nào cũng chú trọng giáo dục. Nhờ vậy, thời Minh Trị duy tân thừa hưởng được một di sản quư giá là tŕnh độ dân trí rất cao. Nhiều nghiên cứu cho thấy, vào thời đầu Minh Trị, tŕnh độ giáo dục, dân trí của Nhật gần như tương đương với nhiều nước tiên tiến Âu Mỹ. Đó là một trong những nhân tố làm thành công công cuộc hiện đại hóa, công nghiệp hóa của Nhật.

Việt Nam ta từ lâu có chiến lược xem giáo dục là quốc sách hàng đầu, nhưng nh́n chung chưa thấy chiến lược đó được thể hiện trên thực tế. Ngược lại giáo dục từ nhiều năm nay vẫn c̣n là vấn đề nhức nhối của xă hội. Nhiều địa phương học sinh tiểu học chỉ được học một buổi v́ thiếu trường ốc. Thầy cô giáo không sống được bằng tiền lương gây ra nhiều hiện tượng tiêu cực trong xă hội làm giảm chất lượng giáo dục và làm ảnh hưởng trầm trọng đến quan hệ thầy tṛ, quan hệ nhà trường với phụ huynh vốn có truyền thống cao quư. Ta có thể đặt ra câu hỏi lớn sau: Nhà nước ở trung ương và địa phương đă làm hết ḿnh v́ sự nghiệp giáo dục chưa? Có phải tăng học phí là biện pháp duy nhất để cải thiện t́nh h́nh giáo dục hiện nay?

Cũng như nhiều ư kiến đă phát biểu, tôi nghĩ rằng nhà nước phải đảm trách việc thực hiện phổ cập giáo dục ít nhất ở các bậc tiểu học và trung học cơ sở, tạo điều kiện cho mọi cháu ở lứa tuổi được đi học miễn phí ở các bậc học này. Các bậc học này thuộc giáo dục cơ bản, phải được thực hiện triệt để mới nâng cao được mặt bằng dân trí và đây cũng là một trong những nơi mà công bằng xă hội được cụ thể hóa dễ nhất. Do đó nhà nước phải có trách nhiệm và chỉ có nhà nước mới có thể đảm trách sự nghiệp này.

Tôi đề nghị nhà nước đưa ra một cam kết, một kế hoạch cụ thể và bằng mọi cách phải thực hiện cho bằng được như sau: (1) Trong ṿng 3 hoặc 4 năm, cải thiện hoàn toàn giáo dục bậc mẫu giáo và tiểu học theo hướng học sinh được học trọn ngày, phụ huynh không phải đóng góp một khoản nào và lương thầy cô giáo được tăng lên tới mức đủ sống (và có để dành) theo tiêu chuẩn trung b́nh của xă hội, và các thầy cô giáo này không được phép dạy thêm. (2) Trong ṿng 3 năm tiếp theo, nghĩa là 6 hoặc 7 năm kể từ thời điểm hiện nay, thực hiện kế hoạch tương tự đối với bậc trung học cơ sở.

Làm sao để có đủ ngân sách cho các kế hoạch này? Đề nghị nhà nước, trung ương và địa phương, xem xét một cách nghiêm túc một số điểm sau:

Thứ nhất, mổ xẻ cơ cấu chi tiêu của ngân sách giáo dục và điều chỉnh lại cho hợp lư. Đă có một số nghiên cứu, tính toán cho thấy ngân sách giáo dục của Việt Nam không nhỏ, tỷ lệ của giáo dục trong tổng ngân sách hoặc trong tổng sản phẩm trong nước (GDP) c̣n cao hơn nhiều nước khác. Vậy th́ ngân sách giáo dục của ta chủ yếu được dùng vào việc ǵ? Có thể cắt đi hoặc giảm những khoản không cần thiết không?

Thứ hai, mổ xẻ cơ cấu chi tiêu ngân sách nói chung xem có thể tiết kiệm chi tiêu ở những hạng mục khác để dành nguồn tài chánh nhiều hơn cho giáo dục không. Chúng ta đều biết đầu tư cơ bản của nhà nước hằng năm thất thoát những số tiền không nhỏ. Báo chí thỉnh thoảng đưa tin về sự tiêu xài hoang phí (xây trụ sở hoành tráng, đi xe đắt tiền, chiêu đăi vượt mức b́nh thường...) của một số lănh đạo địa phương. Rất nhiều cơ quan trung ương và địa phương tổ chức linh đ́nh đón nhận huân chương, bằng khen... Những khoản chi tiêu như thế này hoàn toàn có thể cắt giảm được.

 Thứ ba, sau khi nhà nước đă làm hết sức ḿnh về hai điểm nói trên mà vẫn không đủ ngân sách cho giáo dục th́ mới vận động thêm trong dân qua h́nh thức thu thêm thuế. Có thể ban hành một sắc thuế tiêu thụ đặc biệt mà người chịu thuế là những người tiêu xài sang trong xă hội. Chẳng hạn một bữa ăn trên 150.000 đồng cho một người sẽ chịu thêm 10% thuế tiêu thụ đặc biệt dành cho giáo dục.

Tóm lại, nhà nước phải có trách nhiệm thực hiện phổ cập giáo dục cơ bản miễn phí. Nếu phải thắt lưng buộc bụng v́ sự nghiệp giáo dục th́ người đi đầu phải là nhà nước.

Giáo sư Trần Văn Thọ (Tokyo)


 

Chúng tôi hoàn toàn đồng t́nh với giáo sư Trần Văn Thọ
00:15:26, 28/07/2007
< Phản ứng từ độc giả trên trang Thanh Niên (*)>


(Nhân đọc bài Một trăm bao gạo v́ sự nghiệp giáo dục, TN 27.7.2007)

* Bài báo làm sống dậy lư trí của độc giả
* Thanh Niên nên có một diễn đàn cho bài báo này
* Bài báo cần được cấp lănh đạo cao nhất quan tâm...

Bài báo làm sống dậy lư trí của độc giả

Đọc bài báo tôi rất cảm phục và đồng t́nh với giáo sư Trần Văn Thọ. Tôi không biết nói ǵ mà chỉ mong các cấp các ngành hăy quan tâm hơn nữa cho nền giáo dục nước nhà, có như vậy th́ đất nước ta mới thực sự phát triển bền vững, đời sống nhân dân ta mới thoát được cảnh đói nghèo, đặc biệt trong thời kỳ này mà nhổ được những cái gai nhức nhối của nền giáo dục th́ nhân dân ta càng tin tưởng vào Đảng, Nhà nước và Chính phủ ta hơn nữa. Một lần nữa tôi xin cảm ơn giáo sư Trần Văn Thọ đă có bài báo làm sống dậy lư trí của các độc giả.

Vũ Đức Huyến (huyent…@yahoo.com)

 

Thanh Niên nên có một diễn đàn cho bài báo này

Bài báo rất hay và sâu sắc, đôi chỗ tác giả khiến tôi khá xúc động v́ đă gợi ư cho Nhà nước những biện pháp giảm lăng phí rất cụ thể và đầu tư cho giáo dục. Hằng ngày chúng ta theo dơi tin tức và vẫn bức xúc trước sự thất thoát vô lư từ các dự án, công tŕnh, và sự tiêu xài hoang phí của vài cá nhân trong xă hội và càng cảm thương cho những thế hệ học sinh ở vùng sâu vùng xa không được hưởng những điều kiện giáo dục tối thiểu như phải học trong pḥng học ngập nước, thiếu sách vở, thiếu trường lớp...

Thanh Niên có thể tạo một diễn đàn cho bài báo này được không? Tôi muốn thật nhiều người trong đó có cả những vị lănh đạo đọc được bài báo này và suy nghĩ nhiều hơn đến những việc ḿnh đang làm và những ǵ cần làm sắp tới để tiền của Nhà nước được dùng vào đúng việc...

Thùy Văn (Jessiet…@yahoo.com)

 

Một giải pháp rất thuyết phục

Tôi đọc bài Một trăm bao gạo cho giáo dục thấy các giải pháp tác giả bài báo nêu rất thuyết phục, nhưng để thực hiện được các biện pháp cắt giảm khoản nào, cắt bao nhiêu th́ tôi có đề xuất như sau:

- Công khai các đầu mục khoản chi và tỷ trọng nó chiếm trong tổng thể.

- Công khai các kết quả các khoản chi: có (hay đă) chi hết chưa, hiệu quả so với mục tiêu đề ra ban đầu.

- Có một đánh giá trung thực và rơ ràng các khoản chi của các ban ngành, tỉnh thành trong cả nước về các khoản chi cho hoạt động bề nổi, khuếch trương... Như vậy có thể sẽ rút ra được: những khoản nào không chi không được, khoản nào chi chỉ để đẹp mặt và mang lợi cho một nhóm số ít cá nhân nào đó - kiên quyết cấm chi, và sẽ đánh giá được "tâm" và "tầm" của những vị trí lănh đạo.

Tôi nghĩ làm như các giải pháp tác giả bài báo đề ra th́ xă hội chúng ta sẽ được thụ hưởng kết quả không phải chỉ như người Nhật đă được hưởng mà c̣n hơn thế.

Đậu Giang Châu (chauk…@yahoo.com)

................

Chúng tôi rất mong nhận được nhiều bản điều trần từ những vị lănh đạo ngành giáo dục nước ta như của giáo sư Trần Văn Thọ. Mỗi người dân chúng tôi hầu như không biết tương lai con em sẽ như thế nào với nền giáo dục hiện tại. Bằng hành động cụ thể với những lộ tŕnh cụ thể, chắc hẳn phải từ Chính phủ, từ Bộ Giáo dục và từ những cái Tâm của mỗi con người Việt chân chính. (mhuu…@gmail.com)

...............

Đọc bài Một trăm bao gạo v́ sự nghiệp giáo dục trên Thanh Niên tôi thấy tâm đắc quá mong các cấp lănh đạo có quyết định sớm. (…vothanh@yahoo.com)

 

Cám ơn những bài viết thẳng thắn như thế này

Xin cám ơn giáo sư và Báo Thanh Niên đă có những bài viết thẳng thắn thế này. Đất nước muốn đi lên th́ phải đầu tư giáo dục, nâng cao dân trí. Mà muốn nâng cao dân trí th́ phải tạo điều kiện để mọi công dân dưới 18 tuổi được đi học, phải phổ cập tŕnh độ 12. Nhà nước nên tập trung nguồn lực cho sự nghiệp này.

Khi ta có lực lượng công nhân có kiến thức phổ thông tốt, và ắt hẳn sẽ có tính kỷ luật tốt v́ đă qua 12 năm đến trường, và tất nhiên, có khả năng tiếp thu khi được dạy nghề. Th́ lúc đó, đương nhiên các công ty lớn sẽ vào Việt Nam để tận dụng thị trường lao động. Và như vậy, dân trí, kinh tế sẽ tiếp tục đi lên. Trong tương lai gần, thế giới sẽ đi vào công nghệ cao, lúc đó yếu tố lao động rẻ không c̣n giá trị thu hút vốn đầu tư nước ngoài nữa mà phải là lao động có chất lượng.

(cuongp…@hotmail.com)

 

Bài báo cần được cấp lănh đạo cao nhất quan tâm

Cảm ơn giáo sư Trần Văn Thọ. Những phân tích xác đáng, khoa học và mang tính chiến lược của giáo sư cần phải được các cấp lănh đạo cao nhất quan tâm tham khảo khi đưa ra các quốc sách về giáo dục. Tôi rất đồng t́nh về các mục tiêu mà ngành giáo dục phải cam kết thực hiện theo như ư kiến của giáo sư. Rất mong sẽ có nhiều nhà trí thức có các ư kiến đóng góp để chấn hưng nền giáo dục nước nhà.

(…thanhtnmt@yahoo.com)


Bị chú của ERCT :

* Bài đă đăng trên trang điện tử báo Thanh Niên. Đăng lại với sự đồng ư của GS Trần Văn Thọ.