ẤN TƯỢNG SUGA YOSHIHIDE TÂN THỦ TƯỚNG NHẬT BẢN

Trần Văn Thọ
GS Danh dự Đại học Waseda, Nhật Bản

 

Chiều ngày 16/9/2020 Suga Yoshihide chính thức nhậm chức Thủ tướng Nhật Bản, thay thế Abe Shinzo. Tối hôm đó tôi viết bài nầy đăng trên facebook cá nhân, hôm sau đă thấy có gần 1.000 người “like”, hơn trăm người chia sẻ về facebook của họ, chứng tỏ rất nhiều người quan tâm chính trường Nhật Bản nói chung và về cá nhân tân thủ tướng nói riêng. Hôm 30/8 tôi có viết bài “Thủ tướng Abe Shinzo từ chức” trên facebook và cũng nhận được quan tâm từ nhiều độc giả. Người Việt Nam có vẻ có thiện cảm với cả Abe và Suga. Trong mấy chục comments về bài viết ngày 16/9, có ư kiến cho rằng “Suga Yoshihide là một câu chuyện tuyệt vời”.

Bài nầy tu chỉnh, bổ sung vài nội dung trong bài viết trên facebook ngày 16/9.

 

Ngày 16/9/2020 Suga Yoshihide chính thức nhậm chức Thủ tướng Nhật Bản và lập nội các mới, sau khi giành thắng lợi trong cuộc bầu cử Chủ tịch Đảng Tự do Dân chủ (LDP) hai ngày trước. Ông Suga là điển h́nh thành công của trường hợp con nhà nghèo vượt khó, nỗ lực tiến thân, đồng thời ông có vận may trong một chính trường có những thay đổi bất ngờ, đầy kịch tính.

Ông Suga Yoshihide, 71 tuổi, trở thành thủ tướng trong một bối cảnh khá đặc biệt, có thể gọi là bất ngờ đối với cả chính ông. So sánh với hai đối thủ của ông (Ishiba Shigeru và Kishida Fumio) trong cuộc cạnh tranh vào chức Chủ tịch LDP cũng thấy điều đó.

Ishiba, 63 tuổi, trở thành dân biểu Quốc hội từ lúc c̣n rất trẻ (27 tuổi) và cho đến bây giờ liên tục được bầu vào Quốc hội tất cả 11 lần. Ishiba đă kinh qua các chức vụ quan trọng trong Đảng (Tổng thư kư) và chính phủ (Bộ trưởng Quốc pḥng, Bộ trưởng Nông nghiệp, v.v..). Đặc biệt Ishiba đă 4 lần tranh cử vào chức Chủ tịch LDP, kể cả hai lần tranh với Abe Shinzo, người vừa phá kỷ lục làm thủ tướng lâu nhất trong lịch sử Nhật. Từ nhiều năm nay trong các cuộc điều tra dư luận về ai là người xứng đáng làm thủ tướng sau Abe, Ishiba luôn đứng đầu và thường bỏ xa người thứ hai.

Kishida, 63 tuổi, trở thành dân biểu năm 36 tuổi và cho đến nay liên tục được bầu vào Quốc hội 9 lần, từng giữ các chức vụ quan trọng trong chính phủ (Bộ trưởng Ngoại giao) và trong LDP (Trưởng Ban Chính sách Trung ương). Đặc biệt từ nhiều năm nay Kishida được Abe và nhiều lănh đạo khác trong LDP xem là người sẽ thừa kế Abe. Hai năm trước, Kishida cũng quyết định không ra tranh cử Chủ tịch Đảng mà tuyên bố ủng hộ LDP thay đổi điều lệ để Abe làm thêm nhiệm kỳ nữa, với hy vọng Abe sẽ giúp ḿnh làm người kế nhiệm. Cho đến đầu năm nay, ai cũng nghĩ Abe sẽ làm thủ tướng đến hết nhiệm kỳ vào tháng 9 năm sau, và lúc đó Ishiba và Kishida sẽ tranh nhau vào vị trí thay thế Abe. Hai người t́m mọi cách củng cố thế lực chuẩn bị cho cuộc thư hùng vào tháng 9/2021. Ishiba, như đă nói ở trên, được dư luận người Nhật nói chung và đảng viên LDP nói riêng đánh giá rất cao nhưng trong Quốc hội th́ yếu thế và bị Abe và nhiều người khác không ưa (8 năm trước, trong cuộc cạnh tranh với Abe và ba người khác, Ishiba thắng lớn trong cuộc bầu cử sơ bộ ở cấp đảng viên nhưng ở Quốc hội th́ thua nhiều). Kishida th́ chiếm ưu thế trong Quốc hội, đặc biệt Abe và nhiều lănh đạo khác ủng hộ, nhưng không được đảng viên và dư luận nói chung đánh giá cao.

Trong khi Ishiba và Kishida là những ngôi sao nổi lên trên chính trường và đă nhiều năm tích cực chuẩn bị chạy đua vào vị trí lănh đạo đất nước th́ h́nh ảnh Suga khá lu mờ cho đến khoảng một năm gần đây. Đến năm 47 tuổi ông mới trở thành dân biểu quốc hội, cho đến nay chưa từng giữ chức vụ nào trong ban chấp hành của LDP, và trong chính phủ mới chỉ giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ trước khi trở thành Chánh Văn pḥng Nội các từ tháng 12/2012 đến nay. Chỉ có một điểm thuận lợi là ở cương vị Chánh Văn pḥng Nội các hằng ngày ông họp báo hai lần nên dễ được dân chúng biết đến. Tuy vậy trong các điều tra dư luận về ai sẽ là người đủ tố chất làm thủ tướng sau Abe, tên ông chỉ mới xuất hiện khoảng 1 năm gần đây và thường ở vị trí thấp, thứ 4 hoặc 5. Lư do có lẽ v́ ông chưa bao giờ cho thấy ư muốn lănh đạo đất nước và v́ nhiều người khác tỏ ra nổi trội hơn.

T́nh h́nh chuyển biến từ khoảng tháng 6 năm nay. Kishida mất uy tín trong quyết định chính sách của LDP về việc hỗ trợ người dân gặp khó khăn v́ dịch bệnh Covid19, và gây mâu thuẫn với Tổng thư kư LDP Nikai Toshihiro, nhân vật có thế lực trong LDP. Thêm vào đó, Kishida tiếp tục xếp ở vị trí thấp trong các cuộc thăm ḍ dư luận về người có tố chất lănh đạo Nhật Bản trong tương lai. Trong t́nh h́nh đó, Abe và nhiều lănh đạo khác cũng bắt đầu thấy Kishida khó thắng được Ishiba (là người họ không ưa) trong cuộc chạy đua vào chức Chủ tịch Đảng (và thủ tướng). Kết cuộc, họ thấy chỉ có Suga Yoshihide mới có thể thắng Ishiba và kế tục được sự nghiệp của Abe. Sau khi Abe tuyên bố từ chức (ngày 28/8), Nikai, Abe và những lănh đạo khác chính thức yêu cầu Suga ra tranh cử.

Ngày 2/9, chỉ 2 ngày trước khi danh sách ứng cử vào chức Chủ tịch LDP được công bố, Suga mới chính thức tuyến bố sẽ ra tranh cử. Lúc nầy người ta mới biết nhiều về thân thế và cuộc đời học tập, tiến thân của Suga. Trong một tuần vận động tranh cử, ba ứng cử viên Ishiba, Kishida và Suga xuất hiện thường xuyên trên TV, trong các cuộc diễn thuyết do Trung tâm báo chỉ tổ chức, v.v..So với Kishida và Ishida, những chính trị gia lăo luyện, diễn thuyết giỏi và đă có nhiều năm chuẩn bị làm lănh đạo, Suga có vẻ vụng về hơn và ít gây ấn tượng hơn. Tuy nhiên xuất thân từ thành phần nghèo khó và nỗ lực vượt khó của ông đă nhanh chóng tranh thủ được thiện cảm của dân chúng. Người Nhật nói chung rất dễ đồng cảm với những trường hợp như Suga. Sau khi Suga tuyên bố ứng cử vào chức Chủ tịch Đảng, cuộc thăm ḍ dư luận cho thấy Suga vượt Ishiba giành vị trí thứ nhất trong những người được cho là có tố chất lănh đạo Nhật Bản sau Abe.

Suga là con trưởng trong một gia đ́nh nông dân tại một làng quê ở Akita, một tỉnh ở vùng bắc Nhật Bản. Thời nhỏ của ông ở vùng ấy, hơn 1/2 người tốt nghiệp trung học cơ sở (Cấp II, bậc giáo dục cưỡng bách tại Nhật) phải đi Tokyo hoặc những đô thị khác để t́m việc làm, 1/4 th́ làm nông, kế tục công việc của gia đ́nh, c̣n gần 1/4 mới tiếp tục học lên cấp III. Hồi đó Suga nghĩ ḿnh sẽ làm nông v́ là trưởng nam, nhưng cuối cùng học lên được Cấp III. Tốt.nghiệp Cấp III (năm 1967) ông lên Tokyo t́m việc và làm trong một nhà máy chế hộp giấy. Dành được ít tiền đủ đóng học phí ông quyết học lên đại học. Thời đó nhiều đại học tư mở các khóa buổi tối để cho những sinh viên gặp khó khăn về kinh tế có thể vừa làm việc (ban ngày) vừa học đại học. Suga vừa theo học khóa buổi tối ở Đại học Hosei vừa đi làm thêm ở nhà hàng, khách sạn. Tốt nghiệp đại học (1973), ông được nhận vào làm việc tại một công ty, độ 2 năm sau ông chuyển sang làm thư kư cho một dân biểu Quốc hội v́ thấy con đường làm chính trị dễ có cơ hội góp phần thay đổi đất nước. Năm 1987 ông được bầu vào nghị viên thành phố Yokohama và năm 1996 được bầu vào Quốc hội.

LDP là đảng cầm quyền tại Nhật suốt từ khi thành lập (1955) đến nay, trừ hai giai đoạn ngắn tổng cộng độ 5 năm. Trong LDP các dân biểu quốc hội tập họp quanh một lănh tụ tạo thành những phái cạnh tranh nhau giành chính quyền (chỉ có một số ít không muốn thuộc phái nào). Thông thường phải là lănh tụ một phái mới có thể ra tranh cử vào chức Chủ tịch đảng (Kishida và Ishiba đều là lănh tụ phái của họ, Phái Kishida và Phái Ishiba). Suga Yoshihide chẳng những không là lănh tụ mà cũng không thuộc phái nào. Có lẽ v́ vậy mà cho đến gần đây ông không bao giờ nghĩ ḿnh sẽ trở thành lănh đạp LDP và chính quyền. Ở điểm nầy ông cũng là trường hợp rất ngoại lệ.

Trong tuần lễ vận động tranh cử, nói về phương châm xây dựng đất nước, Suga nhấn mạnh là trước mắt sẽ tiếp tục sự nghiệp của Thủ tướng Abe và từng bước đề ra phương sách giải quyết những vấn đề mới và lâu dài. Ông đưa ra chủ trương Tam Trợ (tự trợ, cộng trợ và công trợ). Mỗi cá nhân trước hết phải tự ḿnh lo cho ḿnh (tự trợ), khi tự lo không được th́ gia đ́nh, bè bạn và công đồng sẽ giúp (cộng trợ), cuối cùng tự trợ và cộng trợ vẫn không giải quyết được th́ nhà nước sẽ giúp (công trợ) qua mạng lưới an sinh xă hội. Một lănh vực ông đặc biệt quan tâm là cải cách hành chánh (phá bỏ khuynh hướng bảo thủ, bảo vệ lợi ích cục bộ của các bộ trong chính phủ,…) để việc lănh đạo, quản lư đất nước có hiệu quả hơn. Ở cương vị Chánh Văn pḥng Nội các nhiều năm ông đă thấy rơ tệ hại đó và quyết thay đổi.

Nh́n chung, thủ tướng mới Suga Yoshihide không có tác phong của một lănh đạo toàn diện như Abe Shinzo mà có vẻ giỏi về nội trị qua kinh nghiệm gần 8 năm phụ trách Chánh Văn pḥng Nội các (chức vụ nầy ở Nhật rất quan trọng tương đương Phó thủ tướng thường trực ở Việt Nam), c̣n khả năng ứng phó linh hoạt trên mặt trận ngoại giao, khả năng mở và duy tŕ quan hệ cá nhân với lănh đạo các nước chắc là bị hạn chế, không thể so sánh với người tiền nhiệm. Dù sao, trước mắt Nhật phải đối phó với nhiều vấn nạn trong nước như dịch bệnh, thiên tai, an sinh xă hội,.. và đây là những lănh vực thủ tướng mới Suga Yoshihide sẽ phát huy năng lực lănh đao.

Có lẽ thủ tướng Suga biết giới hạn của ḿnh và thời gian chuẩn bị lănh đạo đất nước quá ngắn nên thành phần nội các (20 bộ trưởng ) ông quyết định chiều ngày 16/9 phản ảnh sự kế tục nội các Abe. Có 8 bộ trưởng được lưu nhiệm chức cũ, kể cả lănh đạo các bộ quan trọng như Tài chánh, Ngoại giao. Có 3 bộ trưởng chỉ thay đổi nhiệm sở và 4 người khác từng làm bộ trưởng của Abe trong những nhiệm kỳ trước. Chỉ có 5 người là mới làm bộ trưởng lần đầu. Trong 3 bộ trưởng thay đổi nhiệm sở có trường hợp Kono Taro được dư luận chú ư. Kono, người có năng lực nhiều phương diện và tỏ ra có tác phong lănh đạo, được dư luận đánh giá cao, được Thủ tướng Suga chuyển từ Bộ trưởng Quốc pḥng sang Bộ trưởng Cải cách hành chánh.

Thành phần Nội các mới của Suga Yoshihide nh́n chung hợp lư, đúng người đúng việc. Suga nhấn mạnh đây là “Nội các làm việc v́ dân”. Một hai ngày sau khi Suga thành lập Nội các, các tờ báo lớn tổ chức điều tra dư luận về sự ủng hộ hay không ủng hộ chính quyền mới. Kết quả cho thấy Nội các Suga nhận được sự ủng hộ rất cao. Theo báo Nikkei (18/9/2020), kết quả điều tra của họ cho thấy tỉ lệ ủng hộ Nội các Suga là 74%, cao thứ ba kể từ khi có những cuộc điều tra tương tự (năm 1987) liên quan các nội các vừa được thành lập. Lư do lớn nhất Suga được đánh gia cao là v́ thái độ, tính cách của ông toát ra sự tin tưởng cao và chính sách của ông cho thấy hy vọng sẽ có sự ổn định.

Suga là người biết lắng nghe giới chuyên gia, trí thức và lănh đạo doanh nghiệp. Được biết trong thời gian làm Chánh Văn pḥng Nội các, ông thường ăn sáng, ăn trưa, ăn tối với những người ông nghĩ là sẽ giúp ông hiểu các vấn đề xă hội, kinh tế, văn hóa, ngoại giao của Nhật và gợi ư cho các chính sách liên quan. Ở cương vị thủ tướng có lẽ ông cũng sẽ tiếp tục tập quán nầy.

Với thành phần chính phủ, với sự tin tưởng cao của dân và thái độ cầu thị của thủ tướng mới, hy vọng Suga Yoshihide sẽ kế tục sự nghiệp của Abe Shinzo đồng thời thực hiện các chính sách mới trong đó cải cách hành chánh là lănh vực ông đặc biệt quan tâm./.

Tokyo, 21/9/2020


Bị chú của ERCT :

* Bài nhận được từ GS Trần Văn Thọ.(21/9/2020)