THƠ HAIKU NHẬT BẢN

Đm Trung Php (*)

Mỗi bi thơ haiku -- pht m lối Hn Việt l bi c, khng phải hi c như một số người lầm tưởng -- của người Nhật Bản l một tiểu vũ trụ thu gọn trong vẻn vẹn 17 m tiết. Trong ci hạn hẹp tối đa ấy, nh thơ diễn tả cảm nghĩ của mnh trước thin nhin v đi khi cn cho độc giả thong thấy hnh ảnh một vĩnh cửu pht hiện qua một cảnh tr thng thường chng phai mờ. Về điểm ny th hnh như mỗi nh thơ lớn, ở phương trời no cũng vậy, đều c đi cht tm hồn haiku. Như  William Blake trong văn chương Anh đ thấy cả vũ trụ trong một hạt ct (to see a world in a grain of sand), cả thin đường trong một đa hoa dại (a heaven in a wild flower); hoặc như Đinh Hng của chng ta mới chỉ nhn vo cặp mắt lưu ly của Kỳ Nữ m đ  thấy cả bng một vầng đng thuở trước / cả con đường sao mọc lc ta đi / cả chiều sương my phủ lối ta về / khắp vũ trụ bỗng v cng thương nhớ!

Tổng số 17 m tiết của một bi haiku được thu xếp thnh 3 dng, thng thường với 5 m tiết cho dng thứ nhất, 7 m tiết cho dng thứ hai, v 5 m tiết cho dng thứ ba. Ba dng thơ ấy khng bắt buộc phải vần với nhau v cũng khng cần những dấu chấm cu. Thi b Matsuo Basho thuộc thế kỷ XVII l người đ nng thơ haiku ln hng nghệ thuật siu đẳng, v cũng từ đ haiku l thể thơ thng dụng nhất trong văn chương Nhật Bản. Nghệ thuật siu đẳng ny gắt gao đi hỏi nh thơ phải diễn tả rất nhiều, gợi tối đa trong một hnh thức vắn tắt, c động nhất. Mỗi bi haiku phải gy nn một ấn tượng trọn vẹn bằng cch đặt vo bn cạnh yếu tố thin nhin một cu gợi về một ma trong năm (hoặc một cảm xc mạnh). Bi thơ dưới đy của Basho dng hai yếu tố thin nhin (con đường, lc xẩm tối) để lm bối cảnh cho cu gợi ln nghĩ c liu:

Kono michi ya
Yuku hito nashi ni
Aki no kure

Con đường ấy
Khng người qua lại
Trời xẩm tối ma thu

V nhiều chữ Nhật ở dạng đa m tiết, khi bị ghp vo m thức haiku tiết chế, c khi chỉ một hai chữ thi đ chiếm hết cả dng thơ rồi. Cho nn cả bi thơ haiku chỉ l vi ba nt chấm ph để gợi cảnh, gợi tnh, hon ton tại ngn ngoại.

Ba thi nhn haiku hng đầu trong văn học Nhật Bản l Matsuo Basho (1644-1694), Yosa Buson (1716-1784), v Kobayashi Issa (1763-1827). Basho lừng lẫy nhất, thường được v như một William Wordsworth của Nhật Bản v ng cũng đ suốt đời đi tm sự cảm thng với thin nhin. Thơ Basho phảng phất cốt cch tin của L Bạch v cũng nhuộm mầu ly tao của Đỗ Phủ. Buson cn l một danh họa; thơ ng rất đẹp nt, trữ tnh v nhậy cảm. Issa mồ ci mẹ từ thuở ấu thơ v bị mẹ ghẻ hắt hủi; từ năm 14 tuổi đ tự lập v nghin cứu haiku. Thơ Issa dng ngn ngữ bnh dị v đề cập đến cc sinh vật nho nhỏ như chim sẻ, dế, bươm bướm với nhiều thn thương. Haiku l thơ vịnh thin nhin qua bốn ma xun, hạ, thu, đng. Chng ta hy xem ba thi nhn nu trn chấm ph cảnh tr thin nhin như thế no qua cc bi haiku lừng danh của họ, được trch dẫn bằng romaji l lối viết tiếng Nhật rất dễ pht m, dnh cho những người quen với mẫu tự la-tinh, như chng ta chẳng hạn. Ưu điểm của lối viết ny l người đọc sẽ thấy r được cc từ ngữ tượng thanh cũng như sự ha hợp cc m tương tự trong cc dng thơ. Cc dng chuyển sang tiếng Việt chỉ cốt thot v khng theo m thức haiku. Người viết bi ny đ sử dụng 3 nguồn tham khảo đặc sắc sau đy về thơ haiku: (1) Kenneth Yasuda, The Japanese Haiku, Nh xuất bản Tuttle, Tokyo, 1957; (2) Makoto Ueda, Matsuo Basho, Nh xuất bản Kodansha, Tokyo, 1970; v (3) Yuzuru Miura, Classic Haiku, Nh xuất bản Tuttle, Tokyo, 1991.

Xin bắt đầu bằng ma hạ, khi m Basho chỉ nghe thấy tiếng ve sầu vang vọng vo kẽ đ. Thi nhn ghi lại cảm gic rất thiền ấy như sau:

Shizukasa ya
Iwa ni shimi-iru
Semi no koe

Nhẹ nhng thanh thot
Tiếng ve ca
Thấm vo non ni

Trong cuộc vui, mấy ai thấy chết chc đang chờ. Những con ve ấy của Basho khng biểu lộ một dấu hiệu no l cuộc sống của chng sắp tn:

Yagate shinu
Keshiki wa miezu
Semi no koe

Ve sầu vui ht
Khng mảy may hay biết
Chết đ gần kề

Nhn sinh thực v thường, c khc chi đm my tri lun thay hnh đổi dạng qua ngi bt huyền diệu Issa:

Oni to nari
Hotoke to naru ya
Doyoo-gumo

Đm my trong ngy khổ ải
Từ hnh quỷ
Chuyển sang hnh Phật

Cỏ ma hạ tốt tươi thật đấy, nhưng Basho cũng thấy dưới lớp cỏ ấy l mồ chn những ước mơ hiển hch của biết bao kẻ trượng phu:

Natsu-kusa ya
Tsuwa-mono-domo ga
Yume no ato

Cỏ ma hạ
Đang chn vi
Bao giấc mơ chiến thắng cố chinh nhn

Chỉ nhn những tri ớt chn mọng trn cy, danh họa Buson đ thấy cả một ma thu đang lm thin nhin lộng lẫy:

Utsukushi ya
No-waki no ato no
Toogarishi

Đẹp biết bao
Những tri ớt đỏ tươi
Sau trận gi thu

Người thường khi nghe tiếng dế rn rỉ đm thu th c lẽ chỉ buồn thi, nhưng thi sĩ Issa đa cảm đ vội nghĩ ngay đến ngy mnh xuống mộ. Hy nghe người thơ c đơn đ căn dặn người bạn nhỏ nhoi đi lời:

Ware shinaba
Haka-mori to nare
Kirigirisu

Ny ch dế
Hy lm người gc mộ
Sau khi ta la đời

Bng đm dầy đặc, một vi tia chớp, v tiếng ku xo xạc của một con chim đi tm mồi l những chấm ph kiệt xuất vẽ ln một đm thu c quạnh đến rng mnh qua thần bt Basho:

Inazuma ya
Yami no kata yuku
Goi no koe

Vi tia chớp lập le
Tiếng ku con vạc ăn đm
Bay vo ci tối

V ma đng đ tới, với băng gi ngoi trời v băng gi trong lng thi nhn. Lc ấy Buson ước ao đi ở ẩn trong ni Yoshino:

Fuyu-gomori
Kokoro no oku no
Yoshino yama

Ma đng ẩn dật
Ngọn ni Yoshino
Chiếm trọn tm tư

Basho t khi dừng bước giang hồ. Tuy vậy, ng ngao ngn trạng huống ốm đau khi chu du ma đng qua những vng hẻo lnh:

Tabi ni yande
Yume wa kare-no o
Kake-meguru

Lữ hnh trong bệnh hoạn
Bng ma chờn vờn
Trn cnh đồng hoang

  V rồi, sau chuỗi ngy ma đng gi lạnh, ma xun đ trở lại. V thiếu tnh mẫu tử từ tấm b, Issa rất tru mến những sinh vật của ma xun. C lẽ khi hỗ trợ tinh thần ch ếch mảnh mai, thi nhn cũng tự an ủi chnh mnh:

Yase-gaeru
Makeru na Issa
Kore ni ari

Ch ếch yếu ớt
Đừng bỏ cuộc nh
Issa đang vỗ về ch đy

Mưa xun khiến hoa cỏ tốt tươi, nhưng phũ phng lm sao, dưới mưa xun cũng c một l thư bị ai đ quăng đi để gi thổi v rừng, như Issa đ viết:

Haru-same ya
Yabu ni fukaruru
Sute tegami

Mưa xun
L thư vứt bỏ
Gi cuốn v rừng

Xun l ma của hạnh phc, của ti sinh, nhưng buồn thay, Buson thấy xun cũng l ma của tn st sinh linh:

Hi kururu ni
Kiji utsu
Haru no yama-be kana

Hong hn
Tiếng bắn chim trĩ vang dội
Triền ni ma xun

Trong nh xun rực rỡ, thi b Basho ước ao c tự do, khng vướng lụy hồng trần, như con chim sơn ca kia đang lu lo giữa bi cỏ xanh. Cho php ti mượn ci ước ao của thi b Basho mấy trăm năm trước tại xứ Ph Tang như một  lời chc Tết qu bạn, sao cho năm mới được an nhin tự tại như thế nh:

Hara-naka ya
Mono nimo tsukazu
Naku hibari

Giữa bi cỏ
Sơn ca lu lo
Tự do, chẳng ưu phiền.

ĐM TRUNG PHP

 


* Thơ Haiku Nhật Bản - Đm Trung Php, Gio Sư Ngn Ngữ Học, Texas Womans University. Bi đ đăng v post lại với sự đồng của www.dunglac.net.