Thử nhận diện con người Việt Nam

Gs. Nguyễn Thái Hợp, O.P.


Một trong những câu hỏi nền tảng được nhiều người nêu lên và hầu như chưa ai t́m ra lời giải thỏa đáng : Tại sao một dân tộc có truyền thống đoàn kết chống ngoại xâm lại rất khó hợp tác với nhau để thực hiện mục tiêu dân giàu nước mạnh ? Tại sao một dân tộc đă anh dũng đánh bại tất cả những mưu đồ xâm lược đến từ bên ngoài, nhưng xem ra lại quá nhẫn nhục trong thời b́nh và hơn nữa bước đi quá khó nhọc trên con đường công nghiệp hóa ? Tính cách nào mang lại cho dân tộc Việt Nam một sức sống mănh liệt đến thế, để vẫn tồn tại, vẫn chiến đấu và chiến thắng qua mọi cuộc xâm lăng bạo tàn ?... Nhưng tính cách nào đă có, đang có “trong ta”, để trở thành một lực cản, một sự níu kéo, làm ta bước khó khăn hơn trên con đường hiện đại hóa và công nghiệp hóa đất nước ? Làm sao tạo ra trong xă hội một lối tư duy sáng tạo, một kiểu nghĩ nhất quán, dài hơi, chứ không chắp vá, “ăn xổi ở th́” ?

Trong “Cơ hội của Thánh Gióng”, tiến sĩ Vũ Minh Khương cũng thẳng thắn nói lên nỗi bức xúc của ḿnh trước hiện t́nh của đất nước. Trả lời câu hỏi của phóng viên báo Tuổi Trẻ về nguyên nhân của những tiêu cực trong xă hội ta và đâu là Thánh Gióng hôm nay, ông nói : “Theo tôi, trước hết chúng ta phải nh́n thẳng vào ḿnh và phải biết xấu hổ, nếu cần. Ta hăy tự hỏi : tại sao một dân tộc giàu nhân văn, yêu cái đẹp như vậy mà tỉ lệ người bị HIV, nghiện ma túy lại cao hơn Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản... ? Tại sao người Việt vốn trọng tín nghĩa, khẳng khái, chân chính, thậm chí sẵn sàng chết v́ ḷng trung nghĩa mà nay lại bị xếp hạng nạn tham nhũng cao nhất nh́ Đông Á ? Giới trẻ ngày nay sao không có Trần Quốc Toản, Lê Hồng Phong, Kim Đồng... ? Tại sao trong các cán bộ nhà nước không c̣n ai nói : bệ hạ muốn hàng xin chém đầu thần trước ?

Chúng ta từng làm nên Điện Biên Phủ, mùa xuân đại thắng 1975, vậy 30 năm qua ḥa b́nh độc lập ta làm được ǵ để không hổ thẹn với cha ông ? Chúng ta hoan hỉ về xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới là đúng. Nhưng hăy nhớ rằng cha ông ta đă từng đạt được danh hiệu này từ hàng thế kỷ trước. Trong t́nh huống nào đó ta phải chấp nhận tạm thời nhưng đừng quá vui về các chỉ số xuất khẩu lao động. Hăy luôn canh cánh về thể diện quốc gia, tự hào dân tộc”[2].

Những ḍng dưới đây không phải là những câu trả lời thoả đáng cho những câu hỏi hóc búa ở trên. Đây chỉ là đôi nét phác thảo để nhận diện con người Việt Nam qua những giai đoạn thăng trầm của lịch sử, với hy vọng hiểu thêm đôi chút về con người Việt Nam hôm nay.

1- Mẫu người của Nho giáo

Suốt dọc nhiều thế kỷ dưới chế độ quân chủ theo ư thức hệ Nho giáo, quyền lănh đạo đất nước được đặt vào tay vua, chúa, quan quyền. Ngoài giới thượng lưu đó,xă hội Việt Nam ngày xưa được chia thành bốn giai tầng : sĩ, nông, công, thương. Trên thực tế, hai nhân vật chính của một nước nông nghiệp theo ư thức hệ Nho giáo vẫn là nhà Nho và nhà nông. Thật vậy, thủ công nghệ và thương nghiệp chưa có vai tṛ quan trọng trong xă hội, hơn nữa c̣n bị đánh giá thấp, nhất là đối với người buôn bán.

Giới sĩ phu, trái lại, được triều đ́nh ưu đăi và nhân dân kính trọng. Tuy họ chưa thuộc thành phần quan lại, nên chưa được hưởng bổng lộc vua ban, nhưng giới sĩ phu cũng được Triều đ́nh miễn tô thuế và miễn lao dịch. Trong làng xă, nhà Nho có một thế lực tinh thần và đóng một vai tṛ đặc biệt. Họ sống dựa vào danh vị và vào uy tín, được dân làng và họ hàng vị nể, trọng vọng, biếu xén, giúp đỡ.

Nhà nông chiếm đại đa số dân chúng và là lực lượng sản xuất nền tảng của quốc gia. V́ ruộng đất ít và phương tiện canh tác thô sơ, nên nông dân Việt Nam ngày xưa rất cơ cực. Ngoại trừ một thiểu số ít ỏi thuộc thành phần địa chủ, phú nông và trung nông, c̣n lại phần đông nông dân Việt Nam vừa thất học, vừa thiếu ăn, thiếu mặc, nhà cửa rách nát. Nhưng chính họ lại là lực lượng sản xuất và đóng góp kinh tế chủ yếu cho Nhà nước. Hàng năm họ phải nộp thuế bằng thóc, bằng tiền và bằng cả lao dịch (đi phu, đi xâu).

V́ điều kiện cụ thể của sinh hoạt nông nghiệp lệ thuộc rất nhiều vào thiên nhiên, nhà nông Việt Nam gắn bó mật thiết với thiên nhiên và luôn hướng tới nếp sống hài ḥa, nhưng có phần thiên về âm tính : lấy tĩnh làm gốc, cái vô h́nh trên cái hữu h́nh, t́nh nặng hơn lư, xu thế ổn định nổi trội hơn xu thế phát triển. Khuynh hướng hài ḥa nặng âm tính này biểu hiện rơ rệt qua lối sống t́nh cảm, mềm dẻo, kín đáo, tế nhị, linh hoạt, du di, xuề x̣a, tương đối, “chín bỏ làm mười”.

Sinh hoạt nông nghiệp, đặc biệt nghề trồng lúa nước, với đặc tính thời vụ cao, đ̣i hỏi phải dựa vào nhau để sống. Chính v́ vậy, tính cộng đồng, tinh thần tương thân tương trợ và tổ chức phường hội, giáp thôn, làng xă luôn được đặt nổi. Ngoài ra mỗi gia đ́nh riêng lẻ cũng không đủ khả năng để đối phó một cách hữu hiệu với những bất trắc của môi trường tự nhiên, như thiên tai hay lụt lội, và điều kiện xă hội, như nạn trộm cướp chẳng hạn. Do đó, không phải ngẫu nhiên mà ở Việt Nam tổ chức nông thôn theo huyết thống thường đặt căn bản trên yếu tố gia tộc. Các khái niệm truyền thống như “cửu tộc” (chín đời), “tọc trưởng” (trưởng họ); “từ đường” (nhà thờ họ), “gia phả”; “ruộng kị”; “giỗ họ”; “giỗ tổ”... đều liên quan đến gia tộc chứ không phải gia đ́nh[3].

Ca dao Việt Nam diễn tả thật sắc nét vai tṛ của gia tộc, với khả năng yêu thương, cưu mang và đùm bọc nhau : “Con người có tổ, có tông. Như cây có cội, như sông có nguồn”. Hay “con có mẹ như măng ấp bẹ”. Trái lại, “con không cha như nhà không nóc”. Trong mọi trường hợp, chắc chắn “máu loăng c̣n hơn nước lă”.

Trong hệ thống đại gia tộc của Việt Nam, “chú là cha” và “anh em như thể tay chân, rách lành đùm bọc dở hay đỡ đần”. Nhờ vậy, dù có sa cơ thất thế thế nào đi chăng nữa, con người cũng không cảm thấy bơ vơ côi cút, v́ “sẩy cha c̣n chú, sẩy mẹ bú d́”. Gia tộc không những hỗ trợ về vật chất, mà c̣n là điểm tựa về tinh thần và xă hội. Người xưa thường nói : “Nó lú nhưng chú nó khôn”, và vẫn đinh ninh rằng “một người làm quan cả họ được nhờ”.

Theo truyền thống, tổ chức gia tộc là quan hệ theo hàng dọc, có tôn ti trật tự, có cấp bậc trên dưới, với vai tṛ rơ rệt của tộc trưởng và gia trưởng. Mệnh lệnh và kiến thức thường cũng được truyền đạt theo tương quan chiều dọc từ trên xuống. Ngoài họ nội, c̣n có họ ngoại, họ đàng vợ, đàng mẹ, đàng bà. Mỗi người đều nằm trong một mạng lưới rộng lớn và phức tạp về họ hàng. Giữa những người thân thuộc, nội cũng như ngoại, không những có liên hệ t́nh cảm, mà c̣n có trách nhiệm liên đới với nhau.

Nếu qui tắc xử thế của Tây phương là luật pháp, khách quan, rơ rệt nhưng cứng ngắc, th́ qui tắc xử sự ở Việt Nam ngày xưa là tục lệ. Truyền thống thiên về t́nh cảm của người dân Việt đă làm “mềm đi” tính cứng ngắc của luật pháp bằng những tục lệ của làng xă. Vua được coi là Con Trời (Thiên Tử), nắm trọn quyền sinh sát trong tay. Nhưng trong thực tại cuộc sống, có những lúc “phép vua thua lệ làng”. Nhiều làng giống như một ḥn đảo biệt lập, chung quanh có luỹ tre và ao hồ bao bọc. Sau luỹ tre và cổng làng là một cuộc sống riêng biệt và đóng kín đến độ nhiều khi mỗi làng trở thành một thế giới riêng, với hương ước, tục lệ, nếp sống tinh thần và ngay cả điều kiện vật chất[4].

Nho giáo chủ trương dùng đức để trị dân, nên phải giao phó công việc trị nước trong tay những người có đức, có tài. Lớp người này, nhà Nho gọi là quân tử. Theo nguyên nghĩa, chữ quân tử lúc đầu được sử dụng để diễn tả địa vị của tầng lớp sĩ phu, vua quan, đối lập với đám tiểu nhân là tầng lớp nông dân và thợ thuyền. V́ thế, quân tử th́ tốt đẹp, cao quư, c̣n tiểu nhân chỉ là bọn “phàm phu tục tử, thất học, đê tiện, thấp hèn, lỗ mạng, vô lễ, nhỏ nhen, đáng khinh bỉ. Thành ra, sự so sánh rơ rệt trắng đen : quân tử thượng đạt, tiểu nhân hạ đạt (quân tử đạt về cái lư cao minh, tiểu nhân đạt về cái lư đê tiện); quân tử cầu chư kỷ, tiểu nhân cầu chư nhân (quân tử cầu ở ḿnh, tiểu nhân cầu ở người); quân tử hoà nhi bất đồng, tiểu nhân đồng nhi bất hoà.

Bên cạnh nghĩa nguyên thuỷ đó, c̣n hai ư nghĩa chính nữa, theo đó “quân tử ” thuần tuư ám chỉ tư cách, hoặc vừa địa vị vừa tư cách. Do đó, theo Khổng Tử, quân tử phải là người có đức nhân, hiểu rơ điều nghĩa (quân tử dụ ư nghĩa), giữ vững khí tiết trong hoàn cảnh bần cùng (quân tử cố cùng), trọng trung tín (quân tử… chủ trung tín), thận trọng trong lời nói mà hăng hái trong việc làm, biết th́ nói là biết, không biết th́ chịu là không biết (tri chi vi tri chi, bất tri vi bất tri, thị tri giă), quân tử truy tầm đạo, không lo nghèo (quân tử ưu đạo bất ưu bần).

Dưới ư thức hệ Nho giáo và trong môi trường cụ thể “làng – họ”, con người Việt Nam ngày xưa chỉ là một bộ phận phụ thuộc và hoàn toàn lệ thuộc vào tập thể. Cho đến cuối thế kỷ XIX, tại Việt Nam chưa xuất hiện mô h́nh nhân cách và nhân vị của con người độc lập, tự do, tự tại, với nếp sống và nếp nghĩ riêng. Con người Việt Nam lúc ấy là “con người của gia đ́nh, của họ hàng, của làng nước. Bản thân họ không có ǵ là của ḿnh : thân thể là của cha mẹ cho, phận vị là của vua cho, số mệnh là của Trời cho. Họ có được cái ǵ cũng là nhờ ơn vua, ơn Trời. Giá trị của nó được tính theo chỗ nó là con ai, thuộc họ nào, làng nào, có chức sắc ǵ, chứ không theo chỗ bản thân nó là ǵ. Trong xă hội tất cả là thần dân của vua, đều được xếp vào bậc thang tước vị, rồi lại chia thành hạng cha chú hay con cháu. Con người phải nh́n xuống, nh́n lên trong cái thang trật tự trên dưới đó, tự xác định vị trí của ḿnh mà ăn mặc, nói năng, đi đứng cho phải phép. Đó là con người chức năng trong xă hội luân thường chứ không có nhân cách độc lập”[5].

Thân phận người phụ nữ c̣n bi đát và thê thảm hơn, v́ suốt đời bị trói buộc bởi “Tam ṭng”[6] : khi c̣n sống trong gia đ́nh phục tùng cha, khi lấy chồng phục tùng chồng, chồng chết phải theo con, nghĩa là không được bước thêm bước nữa. Rút cục suốt đời phải quên hạnh phúc riêng tư và chính bản thân để tận tụy lo lắng, hy sinh cho chồng con. Hầu như người phụ nữ lúc ấy không thể nghĩ đến chuyện phát triển bản thân, mà phải tận lực lo cho giang sơn nhà chồng, để rồi suốt đời luẩn quẩn bên cái cối xay sau lũy tre làng.

Hẳn chúng ta chưa quên câu nói đă được người xưa lặp đi lặp lại như một điệp khúc, từ đời nọ sang đời kia : “Nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô” (một con trai kể là có, mười con gái vẫn kể là không). Lư do sâu xa của việc đối xử phân biệt này nằm ở quan niệm Khổng Mạnh về việc nối dơi tông đường, nghĩa là triệt để đặt lợi ích của gia đ́nh và ḍng họ trên quyền lợi của con người cụ thể. Do đó trong ba tội bất hiếu[7], tội lớn nhất vẫn là không có con trai để nối dơi tông đường (bất hiếu hữu tam, vô hậu vi đại).

Mẫu gia đ́nh xây dựng theo tư tưởng Nho giáo là gia đ́nh nề nếp. Trong gia đ́nh này, mỗi thành viên đều biết và cố gắng thi hành cặn kẽ nhiệm vụ, lễ tiết và vị thế của ḿnh. Giáo dục giữ một vai tṛ rất quan trọng và là trách vụ đặc biệt của người gia trưởng. Nguyên tắc nam tôn nữ ti, chồng chính vợ tuỳ, con cái phải có hiếu, anh em hoà thuận… là nguyên tắc căn bản. Riêng người con gái, phải gắn liền với “tam ṭng tứ đức”. Nhưng trong thực tế, ở những gia đ́nh nề nếp không ai v́ nguyên tắc nam tôn nữ ti mà khinh thường người phụ nữ, trái lại chồng luôn tôn trọng và nể vợ. Khổng giáo quy định đôi vợ chồng phải “tương kính như tân”[8]. Và cha mẹ dù tin yêu con ruột ḿnh hơn, vẫn giao việc nhà cho con dâu, nghĩa là tôn trọng chức năng người chủ phụ[9].

Sau khi phân tích hai mẫu người cổ điển, giáo sư Trần Đ́nh Hượu c̣n thêm một mẫu người thứ ba : “bên cạnh mô h́nh người quân tử, ta có một mô h́nh khác, cũng là người nông dân, nhưng không phải nh́n theo cách nhà Nho, mà tổng hợp từ thực tế cuộc sống của nền kinh tế cống nạp và tự túc, của đời sống gia đ́nh, làng, họ, của trật tự trên dưới vua quan với dân, cha chú với con em…”. Ông gọi rất đúng “con người đó là “tiểu kỉ”– cái tôi bé nhỏ – cam chịu thân phận hèn mọn, bị động, nhờ ân huệ, vun quén, xà xẻo, khôn khéo lẩn tránh… Con người đó cũng có quan niệm thế giới của họ, ư thức về bản thân và lựa chọn cho ḿnh cả lí tưởng, cả cách ứng xử, cách đánh giá lợi hại, khôn dại…”[10].

Dĩ nhiên “con người tiểu kỉ” này có lư do và vai tṛ của nó trong một số hoàn cảnh nhất định nào đó. Phải chăng đây là một h́nh thức tự vệ cần thiết, giúp người nông dân bảo toàn sinh mạng trong những giai đoạn lịch sử khắc nghiệt ? Tuy nhiên, hôm nay khi đất nước đang nỗ lực đi vào ḍng chảy chung của nhân loại th́ “con người tiểu kỉ” nói trên lại trở thành lực cản. Năo trạng khép kín, luồn cúi, khúm núm, an phận, phụ thuộc, manh mún, tiểu xảo, ŕnh được một cơ hội nào đó thuận tiện th́ t́m cách xoay xở, vun quén chút ít cho cái tôi nhỏ bé đang làm thui chột óc sáng tạo, tính khách quan, tinh thần tự lập, tự chủ của mô h́nh nhân cách mới.

2- Dưới thời Pháp thuộc

Vào cuối thế kỷ XIX, bộ máy cai trị của thực dân Pháp đă ổn định. Năm 1887, nghĩa quân của Mai Xuân Thưởng ở B́nh Định – Phú Yên bị Trần Bá Lộc đánh tan tành. Tám năm sau 1895, Phan Đ́nh Phùng bị bệnh lị và từ trần ở Hà Tĩnh. Nghĩa quân của ông, số tuẫn tiết, số chạy trốn ra nước ngoài, số c̣n lại ra đầu thú để mong được an thân, nhưng rồi cũng bị người Pháp giết gần hết. Hai năm sau, ở Băi Sậy tiếng súng đă im bặt và Nguyễn Thiện Thuật phải trốn sang Tàu. Cũng vào cuối năm đó, Đề Thám tạm giảng ḥa với Pháp để lập ấp ở gần Nhă Nam, nhưng chỉ ít lâu sau ông bị Pháp bắt tại Nhă Nam vào năm 1898.

Được rảnh tay với công việc b́nh định thuộc địa, nhà cầm quyền Pháp bắt đầu khai thác và phát triển Việt Nam. Một mô h́nh xă hội mới đang h́nh thành với những thay đổi rơ rệt về cơ cấu chính trị, sinh hoạt thương mại, tổ chức xă hội, đường hướng giáo dục, nếp sống, lối nghĩ. Đường giao thông, cơ sở hành chánh, trường học, bệnh viện và thị trấn thi nhau mọc lên. Đô thị chiếm vai tṛ chủ yếu trong mọi sinh hoạt chính trị, kinh tế, văn hoá, xă hội. Văn hoá Tây phương và nếp sống mới bắt đầu lan toả, thâm nhập ngay cả đàng sau luỹ tre làng và bên trong các gia đ́nh.

Ngay các nhà Nho yêu nước vào đầu thế kỷ XX như Phan Bội Châu, nhất là Phan Chu Trinh, Trần Cao Vân, Huỳnh Thúc Kháng… cũng nh́n nhận sự thấp kém và bế tắc của chế độ quân chủ chuyên chế theo ư thức hệ Nho giáo, so với ưu thế của văn minh Tây phương. Thấm thía nỗi nhục của người dân mất nước, họ kịch liệt lên án chế độ phong kiến của ta và ca ngợi chế độ dân chủ của người. Các tư tưởng dân chủ của các tác giả nước ngoài như J.J. Rousseau, Voltaire, Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu được đề cao.

Thay v́ giải pháp bạo động và vọng ngoại[11], Phan Chu Trinh đề nghị phát động phong trào duy tân nhằm mục đích “chấn dân khí, khai dân trí, hậu dân sinh”. Ngược với quan điểm của đại đa số nhà cách mạng lúc đó muốn cầu viện Nhật hay Tàu, Phan Chu Trinh chủ trương “tự lực khai hóa”. Mấy ḍng ngắn ngủi sau đây, viết tại Côn đảo, bộc lộ tâm huyết và chí hướng của ông : “Chưa có tư cách quốc dân độc lập, dẫu có nhờ cậy sức nước ngoài chỉ diễn cái tṛ “đổi chủ làm đầy tớ lần thứ hai”, không ích ǵ (...). Ḿnh không tự lập, ai cũng là cừu địch của ḿnh, Triều Tiên, Đài Loan, cái gương rơ ràng, người Nhật chắc ǵ hơn người Pháp”[12].

Phong trào duy tân chủ trương Âu hoá theo mô h́nh Nhật Bản và coi đó như con đường cứu quốc khả thi nhất. Yêu cầu băi bỏ lối học từ chương và con đường khoa cử ngày xưa để mở học đường theo kiểu phương Tây. Họ đề nghị lập hiệu buôn và phát triển thương nghiệp và khuyên quốc dân theo lối sống mới : cắt tóc ngắn, bỏ tục nhuộm răng, mặc Âu phục…

Vào khỏang cuối thập niên 20, chế độ thuộc địa đă khai sinh lớp người mới theo Tây học và làm biến đổi xă hội nho phong cũng như thôn ấp ngày xưa. Trước hết, việc khai thác kinh tế thuộc địa đă tạo ra một lớp doanh nhân bản xứ. Họ chính là lớp phú hào mới và hấp thụ nhanh chóng nếp sống Tây phương. Việc phát triển kinh tế, khuyếch trương thương mại và mở mang hay kiến thiết đô thị tạo thêm nhiều việc làm : công chức, tiểu thương, công nhân, thủ công nghệ… Đông đảo quần chúng rời nông thôn để lên thành thị kiếm sống. Với thời gian, họ trở thành dân thành phố, với nếp sống, nếp nghĩ và tâm lư khác hẳn với quần chúng tại nông thôn. Đặc biệt, việc thay thế Hán học cổ truyền bằng chương tŕnh Pháp đă tạo ra một lớp trí thức mới xuất thân từ trường Tây, thông thạo ngôn ngữ, hiểu rơ văn hoá, tư tưởng và nếp sống phương Tây hơn các nhà Nho yêu nước trước đây.

Ba thành phần này có điểm gặp gỡ chung là sống gần người Pháp, trong khung cảnh đô thị và đường lối sinh họat do chính quyền thuộc địa tạo ra. Họ tiếp thu nhanh văn hoá phương Tây. Về kinh tế, nếp sống của họ tiện nghi và thoải mái hơn dân quê chân lấm tay bùn. Về văn hoá, đời sống thành thị văn minh, cởi mở, tự do và dân chủ hơn nếp sống u buồn sau luỹ tre xanh.

Từ khung cảnh văn hoá Tây phương và điều kiện sống mới ở thành thị, giới trí thức trẻ gắt gao đả phá xă hội nho phong cũ và hăng say truyền bá lối sống mới. Họ cương quyết loại trừ mô h́nh đại gia đ́nh “tứ đại đồng đường”, với chế độ gia trưởng, với những bổn phận hiếu đễ, tam ṭng, tứ đức. Theo họ, những tục lệ cũ như cúng tế lễ bái, kiêng kị huư nhật, cha mẹ đặt đâu con ngồi đó… được coi là lạc hậu, cần phá vỡ để giải thoát con người. Cần tôn trọng nhân phẩm, hạnh phúc và quyền tự do lựa chọn của cá nhân trong hôn nhân.

Nhóm Tự Lực Văn đoàn được thành lập với mục đích hô hào bỏ cũ theo mới. Văn đoàn triệt để chủ trương đổi mới và thẳng tay phá đổ tất cả những cái cũ cản trở bước tiến của họ. Trong cuộc chiến này, văn đoàn sử dụng nhiều thứ khí giới khác nhau, nhưng thứ khí giới lợi thế nhất vẫn là tiểu thuyết. Hai tác phẩm tiên phong là “Đoạn Tuyệt” của Nhất Linh và “Nửa Chừng Xuân” của Khái Hưng. Nhất Linh kịch liệt đả phá tất cả những tệ đoan, hủ tục, mê tín dị đoan… của xă hội cũ, để sau đó xây dựng một nếp sống tiến bộ hơn. Rất tiếc là h́nh ảnh xă hội mới c̣n rất mơ hồ và mông lung, ngay cả con đường cách mạng được giới thiệu qua nhân vật Dũng cũng chưa có ǵ rơ nét.

Qua ng̣i bút của Nguyễn Tường Long, tức Hoàng Đạo, được coi là nhà xă luận của nhóm, Tự Lực văn đoàn đă bắn thẳng vào Tam Giáo cổ truyền : “Những lư tưởng của các cụ xưa không hợp với tŕnh độ học thức của thiếu niên nữa. Nho giáo lung lay sắp đổ, sắp sửa theo mấy nhà thâm nho c̣n sót lại mà tiêu diệt với thời gian. C̣n đạo Lăo, đạo Phật chỉ đem lại cho thiếu niên những tư tưởng chán đời, ta không thể nương tựa vào đấy mà sống c̣n được”.

Tạp chí Phong hoá và Ngày nay cũng lớn tiếng đ̣i cải cách hương thôn. Nguyễn Tường Long viết về nếp sống nông thôn như sau : “Ta phải thay thế cái mớ lễ nghi cũ rích nó phân đẳng cấp xằng, nó xướng lên rằng một miếng giữa làng bằng một sàng trong xó bếp bằng một cái lễ nghi mới. Những điều lễ nghi mới ấy dạy cho dân quê rằng một người trong làng là một người công dân, có đủ quyền tự do làm một người công dân, dù là một bạch đinh hay một ông Lư ông Chánh, quư hồ ḿnh đóng góp đủ sưu thuế theo đúng luật lệ là không ai ức hiếp được ḿnh, chớ không cần phải khoác cái chức nọ, chức kia”.

Đối với nền luân lư cũ, Nguyễn Tường Long tuyên bố không úp mở : “Nền luân lư ấy bắt ta phải bái phục lời nói cổ nhân, dầu lời nói có sai cũng mặc, không được đem lư luận ra mà bẻ bác. Cha mẹ đẻ ra ta th́ những câu bảo ban, ta phải cúi đầu vâng theo dù những câu ấy trái với tư tưởng của ta. Mà kể thực ra th́ dưới chế độ đó ta chẳng c̣n có tư tưởng ǵ nữa, mà ta là của gia đ́nh. Chữ tự do cá nhân là một chữ từ xưa đến nay ta không biết nghĩa là ǵ. Ngày nay, cái óc biết suy xét của ta bắt ta không nhắm mắt như xưa, mà bắt ta đem lẽ phải, lương tri, ra mà suy nghĩ cứu cánh mọi sự ở đời”[13].

Cũng chính Hoàng Đạo Nguyễn Tường Long đă đưa ra “Mười điều tâm niệm” để kết hợp các phần tử trẻ tiến bộ hầu tạo một lực lượng cách mạng trong tiến tŕnh đ̣i hỏi tự do và dân chủ : Thanh niên nam nữ phải dứt khoát theo mới, phải tin ở sự tiến bộ, phải có lư tưởng dấn thân hành động, phải bỏ óc vị kỷ để góp sức xây dựng xă hội, phải cố gắng rèn luyện nghị lực và một thân thể cường tráng, phải loại trừ mê tín dị đoan, xây dựng tinh thần khoa học, bài trừ thói cẩu thả, học hỏi cách quản lư và tổ chức. Cuối cùng phải biết xem thường danh lợi nhỏ mọn của xă hội phong kiến và thực dân để lo xây dựng một sự nghiệp lớn lao cho ngày mai.

Những nhận xét của Ḥang Đạo khá sát với một thực tế xă hội đang bị ch́m ngập dưới lớp bùn của Tống Nho thời đó. Điều đáng tiếc là tác giả Mười điều tâm niệm chưa sáng suốt “gạn đục khơi trong”, chắt lọc phần tinh hoa trong gia sản của dân tộc.

Cùng với phong trào thể dục – thể thao, phong trào thẩm mỹ và cải cách y phục phụ nữ ra đời. Năm 1934, hoạ sĩ Nguyễn Cát Tường hô hào trên báo Phong Hoá : “Ngày xưa các cụ ăn mặc cốt để che khuất thân thể, nên làm ra một bề ngoài lụng thụng, bây giờ phải ăn mặc sao cho dáng điệu thân thể được tự nhiên phô bày. Hay có khi để chữa cái dáng điệu ấy được uyển chuyển tha thướt thêm”. Trong bối cảnh đó, chiếc áo dài Cát Tường xuất hiện và chẳng bao lâu lan tràn từ Hà Nội về các tỉnh, từ Bắc vào Nam.

Nói chung, giới trí thức Tây học đă ư thức về hạnh phúc cá nhân, tự do kết hôn, quyền b́nh đẳng nam nữ, nhân cách tự lập, sáng tạo, trách nhiệm… Dĩ nhiên, đây chỉ là một thiểu số tiểu tư sản rất ít ỏi sống ở thành thị. Đại đa số người Việt Nam vẫn cam chịu thân phân người dân bị trị, nghèo khổ và lạc hậu. V́ điều kiện nghiệt ngă của lịch sử Việt Nam vào giai đoạn đó, mô h́nh “người trí thức tự do” vừa ló dạng và chưa kịp phát triển đă bị đi vào quên lăng. Nó chỉ để lại một số dấu ấn mờ nhạt ở thành thị và chưa có ảnh hưởng quan trọng nào trên nếp sống, cũng như lối nghĩ thâm căn cố đế ở nông thôn.

Về phương diện kinh tế, Việt Nam lúc đó mới chập chững bắt đầu phát triển và bị chi phối nặng nề bởi chế độ thuộc địa. Trên tổng thể, Việt Nam vẫn là một nước nghèo, chậm tiến và bị đô hộ. Nhưng đó là t́nh trạng chung của các nước Đông Nam Á, nên sự khác biệt giữa Việt Nam với các nước láng giềng hầu như không có. Bảng đối chiếu sau đây của tiến sỹ Lê Đăng Doanh, nguyên Viện trưởng nghiên cứu quản lư kinh tế Trung ương, cho chúng ta một ư niệm : “Nếu lấy mốc tính là năm 1950, thu nhập b́nh quân đầu người của Việt Nam bằng 80.5% của Thái Lan, th́ năm 1999 chúng ta chỉ c̣n bằng 20%. So với Hàn Quốc th́ năm 1950 ta bằng 85.5%, tức là Hàn Quốc với Việt Nam lúc bấy giờ cũng đói như nhau, c̣n bây giờ ta chỉ c̣n bằng khoảng độ 11, 12% Hàn Quốc. Lúc bấy giờ ta giàu có hơn Trung Quốc, Trung Quốc lúc bấy giờ đói khổ hơn ta. Ta bây giờ thu nhập b́nh quân đầu người bằng khoảng 20% Trung quốc mà thôi”[14]. Các con số ở trên cho thấy các nước láng giềng đă phát triển mạnh trong mấy thập niên vừa qua, c̣n Việt Nam đă dậm chân tại chỗ hay tiến quá chậm. Kết quả hiển nhiên là sau 50 năm, khoảng cách giữa họ và ta thay v́ thu hẹp lại, đă nới rộng thêm.

3- Ảnh hưởng thời bao cấp

Cuộc Cách mạng tháng Tám năm 1945 đă tạo nên một sự thay đổi lớn lao và triệt để trong mọi lănh vực chính trị, kinh tế, văn hoá, xă hội… Chính quyền cách mạng được thành lập để thay thế cơ cấu chính trị cũ, Hiến pháp mới được ban hành, nhiều đoàn thể cách mạng ra đời. Vai tṛ của Nhà nước và xă hội được đề cao, trong khi vị trí của gia đ́nh trong cuộc sống toàn xă hội bị giảm nhẹ và thu hẹp. “Chế độ dân chủ xă hội chủ nghĩa xây dựng trên cơ sở cộng đồng xă hội, coi cá nhân chỉ tồn tại trong xă hội, cộng đồng xă hội bằng hành động tập thể, bằng nhà nước tập quyền, hành động theo kế hoạch không gián đoạn để thực hiện một lí tưởng chung đă vạch sẵn là chủ nghĩa Cộng sản để đem lại tự do hạnh phúc cho mọi người”[15].

Con người xă hội chủ nghĩa chủ yếu sống với xă hội và sống cho đoàn thể, chứ không phải sống trong gia đ́nh. Hậu quả tất nhiên là con người có thói quen hành xử như một thành viên của tổ chức, một bộ phân phụ thuộc và phục vụ toàn thể thay v́ là một nhân vị tự tại, tự lập, có trách nhiệm và sáng tạo.

Trong giai đọan đó, tất cả tổ chức làng xă và quan hệ họ hàng được vận dụng tối đa để phục vụ kháng chiến. Có những lúc phải triệt để “tiêu thổ kháng chiến” và di tản tất cả về nông thôn. Dần dần đi đến chỗ nông thôn hoá đô thị, trường học và cả nếp sống. Nền kinh tế căn bản vẫn là nông nghiệp. Cơ cấu tổ chức khép kín và h́nh thức gia đ́nh cũng rất đơn điệu. Theo giáo sư Trần Đ́nh Hượu, trong thời bao cấp chủ yếu có hai loại gia đ́nh tiêu biểu : gia đ́nh xă viên và gia đ́nh cán bộ.

a)- Gia đ́nh xă viên : V́ nông thôn đă hợp tác hoá, nên mọi người phải gia nhập hợp tác xă và trâu ḅ nông cụ cũng tập trung ở hợp tác. Giờ lao động theo kế hoạch và sản xuất theo hợp tác : làm chung và chia sản phẩm theo công điểm lao động.

Mô h́nh sản xuất này đă xóa bỏ được sự phân chia cố hữu giữa các loại gia đ́nh địa chủ, phú nông, trung nông hay bần cố nông. Trên nguyên tắc, tất cả các xă viên sống giống nhau, nhưng trên thực tế lại nẩy sinh sự khác biệt sâu xa giữa cán bộ và xă viên. So với trước, điều kiện sống của các gia đ́nh xă viên khá hơn gia đ́nh bần cố nông, nhưng vẫn chưa bằng gia đ́nh trung nông ngày xưa, mặc dù làm ăn tất bật, ít thoải mái và thiếu ấm cúng hơn. Môi trường mới tạo điều kiện để phát triển gia đ́nh hạt nhân, nhưng thanh niên thoát ly đi bộ đội, làm công nhân, làm cán bộ, đi học… chưa đủ khả năng để sống tự lập, nên trên thực tế vẫn phổ biến gia đ́nh nhiều thế hệ. “Những đứa trẻ, phần lớn vắng mặt cha mẹ, ở với ông bà, cũng được thả rông, phó mặc cho xă hội. Khi lớn lên, chúng đă chán cuộc sống nông thôn, nếu không thoát ly được th́ ngả sang buôn bán để được đi đây đi đó, từ đó đâm ra đua đ̣i, sống bừa băi, làm ăn phi pháp… Việc làm suy yếu gia đ́nh và kinh tế gia đ́nh, việc ào ạt đưa thanh niên vào biên chế, làm việc nhà nước đă làm cho nông thôn xơ xác, tiêu điều. Và hơn thế nữa đă làm cơ sở xă hội rệu ră, mất ổn định, làm phát sinh nhiều tiêu cực trong đời sống cả ở nông thôn, lẫn ở thành thị”[16].

Về mặt tổ chức, “chính quyền và hợp tác quản lí hộ khẩu, quản lí lao động, không để làm ăn riêng lẻ và chạy ngoài. Việc đi lại khỏi làng : nhập ngũ, đi học nghề, làm công nhân hay viên chức phụ thuộc khá nhiều vào ư kiến nhận xét của xă. Người nông dân gắn chặt với xă, đóng kín chỉ có môi trường xă hội ở xă, khó năng động, linh hoạt trong việc kiếm sống và cũng trở lại t́m chỗ dựa ở quan hệ họ hàng”[17]. Vô h́nh trung đă nẩy sinh một thứ “lũy tre làng mới”, với “hương ước” và “tập tục” riêng, nhưng tựu trung vẫn trói buộc con người một cách khắt khe và nghiệt ngă như hay nhiều khi c̣n hơn “lũy tre làng cũ”.

b)- Gia đ́nh cán bộ : Đây là gia đ́nh của những viên chức làm công tác Nhà nước, Đảng hay Đoàn thể và sống bằng lương tháng. V́ chế độ lương bổng thấp và b́nh quân nên đời sống của công nhân, công chức, sĩ quan, trí thức ít cách biệt nhau và tất cả đều chật vật. Gia đ́nh cán bộ chủ yếu tập trung ở đô thị, nhưng v́ đồng lương thấp nên phải làm thêm : nuôi lợn, nuôi gà, may vá nhận làm đồ gia công[18]. Xuất hiện một thứ gia đ́nh nửa quê, nửa tỉnh.

V́ hậu quả khốc hại của chiến tranh, do những khiếm khuyết của chế độ bao cấp, nhất là do chủ trương xây dựng nhà nước, đoàn thể mà coi nhẹ gia đ́nh, nên gia đ́nh rệu ră, lộn xộn, chưa có nề nếp mới, chưa thành tổ ấm. “Ở thành phố, có rất nhiều gia đ́nh vợ chồng là cán bộ ăn lương tháng, con cái được phụ cấp ăn theo, cả gia đ́nh dựa dẫm, trông đợi nền kinh tế bao cấp của nhà nước. Công việc gia đ́nh thành việc phụ, làm tranh thủ, làm cho nhanh để c̣n nghỉ ngơi, c̣n đi làm (…). Gia đ́nh thành một thứ nhà tập thể tạm trú, lỏng lẻo. Chịu hậu quả nặng nề của t́nh trạng lỏng lẻo đó là trẻ con. Phần th́ do cha mẹ đều bận việc xă hội, về đến nhà đă mệt phờ, phần th́ do quan niệm tôn trọng tự do, hạnh phúc “cho con được sung sướng hơn ḿnh”, nhiều gia đ́nh thả lỏng, chiều chuộng, bỏ mặc con cái cho nhà trường và đoàn thể. Bố mẹ đi làm, người th́ nhốt con lại, người th́ đuổi con đi chơi để khoá cửa. Cả hai cách đều đẩy trẻ con đến chỗ ghét gia đ́nh, thích la cà lang thang ngoài đường phố, mà đường phố th́ có nhiều cái lôi kéo trẻ con vào con đường hư hỏng”[19].

Đứng trên phương diện ư thức hệ, mô h́nh “người cán bộ cách mạng” xuất hiện và trở thành mẫu người lư tưởng thay thế cho mô h́nh nhân cách “người quân tử” của Nho giáo và mô h́nh “người trí thức tự do” dưới thời Pháp thuộc. “Qua vận động quần chúng giành chính quyền, lập chính quyền cách mạng, kháng chiến, xây dựng chủ nghĩa xă hội, mô h́nh người cán bộ cách mạng hoàn chỉnh dần. Mô h́nh đó phủ định những mô h́nh có từ trước và cụ thể hoá trong quan niệm về người đảng viên, anh bộ đội Cụ Hồ, người phụ nữ mới,… Phải nói rằng, những nhân vật đó không khác nhau nhiều, mà chỉ là h́nh thức cụ thể của “người cán bộ cách mạng”[20].

Đức tính căn bản của người cán bộ cách mạng là tính giai cấp, đấu tranh chống áp bức bóc lột, căm thù đế quốc thực dân, loại trừ phong kiến, tuyệt đối tin tưởng ở Đảng và có tinh thần cách mạng. Các giá trị đạo đức và các đức tính nhân bản bị giảm giá hay đặt xuống hàng thứ yếu. Cũng chẳng c̣n chủ ư rèn luyện tinh thần trách nhiệm, khát vọng dân chủ, tính tự lập, ḷng tự trọng và tôn trọng kẻ khác. Kết quả là người cán bộ cách mạng trở thành con người “đơn nhất đồng loạt, lấy cái bất biến là yêu nước, giác ngộ cách mạng, ham lao động, có văn hoá, sẵn sàng phục tùng sự sắp xếp của tổ chức để ứng vạn biến”[21].

Nhiều người lấy làm tiếc là đáng lẽ ra phải dồn tất cả năng lực để hiện đại hoá nông thôn và cải tạo con người tiểu kỉ, th́ dưới thời bao cấp người ta lại nông thôn hoá đô thị và đề cao quá đáng tính cách của người nông dân tiểu kỉ như cam phận hèn mọn, tính toán ích kỷ, sự phục tùng tuyệt đối, thái độ khôn ngoan vụn vặt. Hậu quả của nó là đă tái sinh nhiều mê tín dị đoan cũ và dẫn đến một thứ chủ nghĩa xă hội của nông dân công xă. “Nếu chủ nghĩa xă hội, hiểu là sở hữu công cộng với chính quyền chuyên chính vô sản chỉ huy cả kinh tế, sắp xếp cả công việc làm ăn cho từng người, lo chuyện tương cà mắm muối, và xây dựng bằng cách xác lập quan hệ sản xuất, đă dẫn đến quan liêu bao cấp, đến trói buộc cả xă hội, th́ làng – họ, với nền sản xuất nông nghiệp tự túc và cống nạp, với tính cộng đồng, tính đóng kín của nó, cũng dẫn đến cách hiểu chủ nghĩa xă hội “trại lính ” với bệnh địa phương, nạn phe phái, tệ cường hào”[22].

Dưới cái nh́n của nhà nghiên cứu Cao Tự Thanh, những ǵ đang trở thành nhược điểm của người Việt Nam hiện nay chủ yếu được h́nh thành trong thế kỷ 20 này. “Ở miền Bắc h́nh thành cơ chế bao cấp – không có cơ chế đó chúng ta không thắng Mỹ được. Nhưng bao cấp, nhất là bao cấp kéo dài sau 1975 làm nẩy sinh hai đứa con tệ hại là thói đạo đức giả và thói vô trách nhiệm” [23].

Chủ nghĩa xă hội đă đưa ra những lư tưởng cao vời nhằm đạt tới sự giải phóng con người khỏi mọi h́nh thức áp bức và vong thân, tạo điều kiện để mỗi người thực hiện chính ḿnh. Theo lư thuyết, đây là một tiến tŕnh cách mạng và phát triển kinh tế – xă hội ở mức độ cao. V́ thế, khó ḷng thực hiện được mô h́nh lư tưởng này ở những nơi người dân c̣n nghèo về trí thức và vật chất, như nước ta trước đây. Tuy nhiên, do sức ép của chế độ và thái độ duy ư chí, người ta đă gồng ḿnh đốt giai đoạn và nhất quyết thi đua đạt thành tích.

Trên thực tế, xă hội chủ nghĩa đó mang tính cách “hữu danh vô thực”. Thời đó, khi ở nơi công cộng, hầu như mọi người phải làm ra vẻ ḿnh là người tiến bộ, phải lặp lại như vẹt tính ưu việt của lư tưởng xă hội chủ nghĩa và xác quyết tính khả thi của nó, nhưng trong chốn riêng tư lại nghĩ khác hẳn. Có một khoảng cách sâu thẳm giữa thực tại và khẩu hiệu, giữa việc làm và lời nói, giữa con người thật và con người xuất hiện trước đám đông. Hố phân cách thê thảm này nhiều khi chỉ được lấp đầy bằng những tuyên ngôn đẹp đẽ, khẩu hiệu choáng ngợp và những lời nói dối hoa mỹ. Báo “Ong Đất” của Bungari đă diễn tả giai đoạn đặc biệt này một cách sâu sắc và hóm hỉnh qua sáu nghịch lư điển h́nh sau đây :

- Ai cũng có việc làm, nhưng không ai làm việc

- Ai cũng không làm việc, nhưng ai cũng có lương

- Ai cũng có lương, nhưng không ai đủ sống

- Ai cũng không đủ sống, nhưng ai cũng sống

- Ai cũng sống, nhưng không ai hài ḷng

- Ai cũng không hài ḷng, nhưng ai cũng giơ tay “đồng ư”.

V́ quá đề cao xă hội tính và tập thể tính của con người đến độ lăng quên hay, tệ hơn nữa, phủ nhận nét độc đáo của mỗi nhân vị, chế độ bao cấp đă đi đến chỗ đoàn ngũ hóa và đoàn lũ hóa con người bằng các đoàn thể, phong trào, những cuộc thi đua, b́nh bầu, xếp hạng, khen thưởng, đạt thành tích… ba giảm, bốn quyết tâm, năm thi đua, v.v. Mô h́nh này đă đúc khuôn và nhào nặn nên nhiều “chiến sỹ thi đua”, nhiều “anh hùng lao động”… đáp ứng cho đ̣i hỏi của phong trào thi đua tập thể. Họ được dựng nên từ những phong trào thi đua và chỉ t́m được niềm hăng say phấn khởi trong bầu không khí thi đua, chạy theo thành tích, chạy theo đám đông và t́m cách khẳng định ḿnh bằng những thành tích được khen thưởng.

Môi trường này ít tạo nên những con người có nội lực, có bản lănh và t́m cách khẳng định ḿnh bằng những giá trị đạo đức : sống chân thành với lương tâm, không chấp nhận tính đoàn lũ, không nịnh bợ, luồn cúi… Đây là những con người có nội lực, biết t́m thấy niềm tự hào khi thể hiện được giá trị nhân sinh trong đời thường hay cố gắng liêm chính v́ lư tưởng đạo đức, chứ không v́ chạy theo thành tích. Cố gắng trở nên tốt trong hành vi tốt và cái tốt này gắn liền với chính bản chất con người, chứ không phải để đạt thành tích thi đua.

Ngay từ thập niên 60’ một vài thức giả đă cảm nhận được sự bế tắc của mô h́nh này. Nhà dân tộc học Nguyễn Từ Chi là một thí dụ. Nhân dịp kỷ niệm 10 năm từ trần của Từ Chi, nhà nghiên cứu Huệ Chi đă kể lại một nhận định sắc bén của người anh họ, mà gần như chưa ai đề cập đến : “Ông (Nguyễn Từ Chi) là một người sớm nhạy cảm với những bế tắc của con đường nghiên cứu khoa học xă hội chính thống ở Việt Nam. Sự nhạy cảm này bắt nguồn từ một năng khiếu cũng khá đặc biệt, ấy là nhận thức tỉnh táo của ông về mọi chuyển động âm thầm của thời cuộc, hay đúng hơn là một nhăn quan minh mẫn về chính trị. Kể từ năm 1963, sau hai năm làm chuyên gia giáo dục và mải mê điền dă dân tộc học ở Guinée và một số nước trên hai bờ con sông Niger của châu Phi, trên đường trở về ghé qua Moskova khoảng một tuần lễ, khi gặp lại người thân, ông đă có một nhận xét khiến nhiều người trong gia đ́nh sửng sốt : “Mô h́nh xă hội chủ nghĩa xem ra không ổn rồi, v́ nó sans humanité (không người)”[24].

4- Thời tranh tối tranh sáng

Nói chung nếp sống tinh thần của Nho, Lăo, Phật và Kitô giáo xây dựng trên đạo đức cá nhân, với sự tự chế bên trong và sự kiểm soát của lương tâm, cũng như của Trời, Phật, Chúa. Con người sống với nhau được ràng buộc bởi đạo đức cá nhân, t́nh liên đới và t́nh đồng bào.

Tự cổ chí kim, tiền tài, sắc dục, danh vọng, tiện nghi vật chất... luôn mời mọc và quyến rũ con người. Trước ma lực của chúng, không c̣n cách nào khác hơn là lựa chọn : buông thả sống theo xung lực sôi động của bản năng hay biết tự chế trước sức thúc đẩy của bản năng tự phát và thăng hóa dần những khuynh hướng xấu tiềm ẩn trong ta để tạo cho ḿnh một nhân cách, một sự nghiệp, một thế đứng trong xă hội. Giá trị đạo đức cổ truyền đă góp phần tạo nên một lối sống, cách thế ứng xử và sức tự chế bên trong, giúp người dân sống ngay thẳng, cố gắng làm lành lánh dữ, biết sợ tội và gắn bó t́nh cảm với người thân, bạn bè, láng giềng, đồng loại.

Kể từ năm 1945 ở miền Bắc và năm 1975 ở miền Nam, các giá trị xă hội chủ nghĩa được sử dụng làm kim chỉ nam cho cuộc sống, thay thế các giá trị đạo đức cổ truyền. Dưới thời bao cấp, bộ máy tuyên truyền và những h́nh thức chế tài đă được Nhà nước sử dụng để thay thế những giá trị đạo đức cũ bằng đạo đức cách mạng và lư tưởng Cộng sản về một xă hội không giai cấp... Cho đến cuối thập niên 80’, có thể nói các giá trị xă hội chủ nghĩa phần nào đă trở thành chuẩn mực cho cuộc sống và trở thành tư tưởng chủ đạo trong xă hội Việt Nam.

Nhưng từ khi bức tường Bá-linh sụp đổ và việc du nhập “kinh tế thị trường”, các giá trị xă hội chủ nghĩa đă bị xói ṃn. Không những về mặt kinh tế, chế độ bao cấp đă đưa đất nước đến bên bờ vực thẳm, mà ngay cả về mặt chính trị – xă hội cũng không c̣n đủ khả năng giải quyết các vấn đề thực tế và trả lời cho những khát vọng muôn mặt của con người. Xă hội Việt Nam đă rệu rạo, mất định hướng và rơi vào t́nh trạng tranh tối tranh sáng.

Luật sư Nguyễn Ngọc Bích ví von việc “chuyển hướng từ kinh tế kế hoạch sang kinh tế thị trường trong năm 1987 giống như một người điêu khắc, lúc đầu định khắc một h́nh kim tự tháp, được nửa chừng th́ quyết định chuyển từ kim tự tháp sang h́nh cầu. Về mặt tri thức việc này khó. Phần nào của kim tự tháp phải cắt đi và cắt đi bao nhiêu, để – trong ngôn ngữ chính trị – vẫn đạt được sự phát triển kinh tế mà không phải hy sinh an ninh quốc gia cũng như các lư tưởng của Chủ nghĩa Xă hội. Về mặt vật chất, sự chuyển đổi kia giống như việc một chiếc xe buưt chở đầy khách và hàng hóa đang leo núi. Nửa chừng người ta khám phá ra chiếc xe không đủ nhiên liệu để đi lên đỉnh. V́ vậy, chiếc xe buưt phải quay ngang, không quay lại, nhưng rẽ sang trái t́m cách đi về hướng biển mà không thấy có một đường ṃn nào trước mặt. Vấp ngă, sa lầy, nghiêng ngả của chiếc xe trên con đường đi xuống là không thể tránh được. Việc hàng rơi, người ngă chỉ là hệ quả. Chiếc xe buưt tiêu biểu cho nền kinh tế thị trường định hướng, hàng rơi, người ngă tiêu biểu cho tư bản hoang dă. Chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường mà vẫn duy tŕ những giá trị xă hội chủ nghĩa là một điều chưa xảy ra trước đây. Nó đ̣i hỏi chính phủ Việt Nam phải thực hiện nhiều công tác cùng một lúc từ việc chuyển những định chế hiện thời sang những cái mới phù hợp với nền kinh tế mới, trong khi phải chống lại những cách suy nghĩ đă tồn tại từ nền kinh tế cũ”[25].

Đất nước càng mở cửa th́ sức ép của chế độ trên đời sống của người dân ngày càng lỏng lẻo. Lư tưởng xă hội chủ nghĩa hầu như chỉ c̣n là những kư ức xa mờ hay những khẩu hiệu đẹp của một thời đă qua. Kinh tế thị trường được áp dụng ở Việt Nam thực ra chỉ là một thứ tư bản hoang dă và chế độ tự do ở Âu Mỹ nhiều khi bị đồng hóa với thứ tự do phóng túng. Các giá trị đạo đức cổ truyền bị phủ nhận dưới thời bao cấp vẫn chưa được phục hồi đúng mức. Trong khi đó, một số h́nh thức mê tín dị đoan và tục lệ trước đây bị nghiêm cấm lại bùng nổ, ngoài tầm kiểm soát của Nhà nước[26].

T́nh trạng tranh tối tranh sáng và vàng thau lẫn lộn này gây hoang mang cho nhiều người, đặc biệt là giới trẻ. V́ không được giáo dục theo tiêu chuẩn đạo đức cổ truyền, đồng thời cũng chẳng c̣n lư tưởng xă hội chủ nghĩa làm chuẩn mực cho cuộc sống, nhiều người đang chao đảo và mất định hướng trước cuộc sống mới. Thật vậy, nếu không cảm nghiệm được giá trị đạo đức của những tiêu chuẩn tự chế bên trong, mà cũng chẳng c̣n những h́nh thức chế tài bên ngoài của xă hội hay sức thuyết phục của đạo đức cách mạng, th́ cái ǵ sẽ là qui tắc chủ đạo cho cuộc sống nói chung và sinh hoạt kinh tế nói riêng ?

Từ đó, thiết tưởng chúng ta cũng không nên quá ngạc nhiên khi thấy một số người đă đồng hóa thị trường tự do với “tự do phóng túng”, phi đạo đức và bất chấp luật pháp. Ngày xưa, người ta phủ nhận mọi giá trị tâm linh, chối từ Thượng Đế và đối xử tệ với khách hàng. Ngày nay, để kiếm tiền, nhiều người đă không ngần ngại phong khách hàng làm “thượng đế” ! Một khi không c̣n giá trị đạo đức, vắng bóng lương tâm, thiếu vắng lư tưởng xă hội và t́nh tự quốc gia dân tộc... con người biết lấy ǵ để lấp đầy sự trống vắng kinh hoàng đó ? Thôi th́ ai muốn làm ǵ th́ làm, miễn sao kiếm được nhiều tiền và có nhiều cơ hội để hưởng thụ. Trong hoàn cảnh đó, chúng ta hiểu được tại sao một số người trẻ đang choáng ngợp trước vẻ quyến rũ của xă hội tiêu thụ, sống buông thả phó mặc cho sức hấp dẫn của tiền, t́nh, rượu, ma túy ![27]

Viết về con người và cuộc sống hôm nay cho thấu đáo, với sự hiểu biết cặn kẽ về những thay đổi kinh tế, tâm lư và xă hội, hầu như người ta chưa t́m được một cuốn sách đắc ư. Đa số các tác giả vẫn tiếp tục viết về chiến tranh và những ngày đă qua. Một vài người đề cập đến đề tài đương đại th́ nội dung quanh quẩn, vụn vặt, chưa dám xông thẳng vào những bức xúc và vấn đề của con người trong thời mở cửa.

Ít nhất Nguyễn Việt Hà qua cuốn “Cơ hội của Chúa” đă diễn tả một phần cuộc sống ở Hà Nội vào cuối thập niên 80 và đầu 90, với cái bức xúc, sôi động, quay cuồng của một xă hội đang trải qua cơn sốt vỡ da. Trong một xă hội xuống dốc, đạo đức vắng bóng và khủng hoảng lư tưởng đó, dĩ nhiên tiền được phong thần, lên ngôi. Nguyễn Việt Hà viết thẳng thừng, không rào đón : “Muốn biết rơ về ai nên nhúng người ấy nhiều lần vào tiền. Cái thứ dung dịch siêu thặng này làm trôi đi tất cả những màu mè bọc ngoài. Đạo mạo trở nên hau háu lỗ măng. Dịu dàng trở nên chua ngoa cướp giật. Lịch sử nhân loại chứng kiến số người tự tử v́ tiền gấp mười tám lần số người tự tử v́ t́nh. Có phải thế chăng mà đến thời kinh tế thị trường nền văn minh của chúng ta chết sạch những nhà đạo đức thật”[28].

Tâm, nhân vật chính trong chuyện, là một thanh niên đang học cuối năm thứ tư ban Kinh tế kế hoạch, bỏ học để đi lao động hợp tác ở Đông Đức, nhưng kỳ thực là để buôn lậu. Về nước, Tâm xây nhà, cưới vợ và lập công ty sản xuất hàng nhựa. “Công ty kư được ba hợp đồng có lăi, cường độ sản xuất cao mà cung vẫn chưa đủ cầu. Nhưng cái ǵ đến phải đến. Không khí lạc quan phủ đầy ba tháng rồi tắt ngấm (...). Vấn đề đầu tiên vấp phải khá cổ điển: Nguồn vốn (...). Cú vấp thứ hai mang tính quyết định là mặt trái của nền kinh tế thị trường, 93% các công ty tư doanh chọn sự lừa đảo làm kim chỉ nam của hoạt động nghiệp vụ. Khoảng hai năm sau bằng sự dốt nát thượng thặng của các quan chức ngân hàng, hệ thống hợp tác xă tín dụng nhân dân ra đời. Nó chết yểu một cách logic để lại danh thơm là vụ bể bạc lớn nhất thế kỷ của nền tài chính. Nó xứng đáng là cú song phi cước, liên doanh giữa Ngân hàng và Quỹ tín dụng, đá đúng vào trung tâm dưới của các cụ về hưu. Các công ty, đặc biệt là những công ty hay làm từ thiện, lộ rơ bộ mặt bất thiện”[29].

Tiểu thuyết “Hai nhà” của Lê Lựu diễn tả khá sắc nét bối cảnh xă hội và tâm lư của một số người trẻ ở giai đọan tranh tối tranh sáng này. Trong lá thư tuyệt mệnh của Trần Địa gửi người em kết nghĩa Trần Thanh Tâm, chúng ta đọc thấy những ḍng thật xót xa về một thế hệ từng được nuôi dưỡng bằng “hận thù” và đấu tranh, bỗng nhiên bây giờ lại đang ngụp lặn trong thứ “tự do phóng túng” cặn bă từ Âu Mỹ du nhập vào. Dưới đây là một đoạn tiêu biểu :

“Tôi và vợ tôi đều giống cô vợ chú, những kẻ sống suốt đời bằng ḷng hận thù. Tất nhiên ḷng hận thù của tôi là có mục đích, tôi sẽ kể sau, c̣n vợ tôi và cô ấy nhà chú th́ ḷng hận thù hồn nhiên đơn giản lắm. Nó hồn nhiên như thói quen tự nhiên, như ta hút lấy khí trời mà sống. Vợ tôi và cô ấy nhà chú, những lứa tuổi “con, em” chúng ta ấy (cả tôi và chú đều bằng tuổi bố vợ ḿnh chứ c̣n ǵ) từ khi tập tễnh học nói và nghe hiểu được điều người khác nói là đă học căm thù chứ không học yêu thương, ít ai dạy ḷng yêu thương thành thật. Căm thù bọn giặc cướp nước và bán nước là lẽ đương nhiên, hết sức cần thiết, nhưng căm thù giàu sang, có lúc lại căm thù đói nghèo, căm thù dốt nát lạc hậu, căm thù bố, mẹ, căm thù anh em, căm thù vợ, chồng, căm thù con cháu, nếu họ rơi vào cái khung địa chủ, phú nông (...). Sống căm thù nhiều quá thành ra, lúc yêu thương chân thật không quen. Thói quen “căm thù” của một cơ chế cũ cộng với không khí dân chủ lưu manh từ Tây Âu và nước Mỹ đưa lại không phải chỉ phá tan tành lớp người như vợ tôi và vợ chú mà c̣n nhiều sự đổ vỡ tiếp theo nữa. Ai sống không đúng ư họ, căm thù. Ai hơn họ, căm thù. Ai bảo họ phải sống có “đất lề, quê thói”, họ bảo mất nhân quyền. Ai khuyên họ : Phải sống “đói cho sạch, rách cho thơm, giấy rách phải giữ lấy lề”. Họ bảo “mất tự do”. Ai bắt họ phải kính trọng yêu thương và nghe lời bố mẹ, họ bảo mất dân chủ. Cái dịch “căm thù” và “mất” khiến loại người như vợ tôi và cô ấy nhà chú không thể yêu ai hơn chính bản thân họ. Mà họ th́ cái ǵ cũng thấy ḿnh mất, mất rất nhiều thứ nên phải cố giật lại, chụp giật thật nhanh, thật nhiều thứ cũng chả thấm tháp ǵ. Bao giờ cho đủ khi ḷng tham của đàn bà muôn đời vẫn là cái thùng không đáy. Giá như chú hiểu được như thế th́ chú bớt đau khổ đi rất nhiều ”[30].

Bên cạnh “con người tiểu kỉ” ngày xưa, cùng với hai đứa con hư của thời bao cấp là “thói đạo đức giả ” và “vô trách nhiệm”, cơ chế thị trường hoang dă đang được áp dụng tại Việt Nam đă sinh thêm hai đứa con hư nữa : đó là “nóng ruột kiếm tiền” và “cắm đầu hưởng thụ”. Mọi nhược điểm và tệ nạn khác của xă hội Việt Nam hôm nay có lẽ chỉ phát huy tác hại trong môi trường của mấy đứa con hư này. Nếu đất nước chúng ta c̣n đứng vững cho đến hôm nay, đó là nhờ ông bà ta cũng sinh được rất nhiều người con ngoan khác. Chúng ta cần tích cực cộng tác với những người con ngoan để chống lại ảnh hưởng tiêu cực của mấy đứa con hư nói trên.

--------------------------------------------------------------------------------

[1] Trích trong Nguyễn Thái Hợp, Để họ lớn lên, 2005.

[2] Vũ Minh Khương, Cơ hội của Thánh Gióng, Tuổi Trẻ, ngày 19 -7- 2005.

[3] Có lẽ tiếng Việt là một trong rất ít ngôn ngữ trên thế giới có đủ từ đơn để phân biệt rạch ṛi chín thế hệ, chứ không phải dùng từ ghép như các ngôn ngữ khác. Hệ thống cửu tộc của Việt Nam gồm có : Kị, Cụ, Ông, Cha, Tôi, Con, Cháu, Chắt, Chiu. Tiếng Hán chỉ có từ đơn cho bốn thế hệ, c̣n phần lớn các ngôn ngữ khác chỉ phân biệt ba thế hệ thôi.

[4] Trần Ngọc Thêm, T́m về bản sắc văn hóa Việt Nam, Nxb, HCM 2001; Nhất Thanh, “Đất lề Quê Thói”, Đường Sáng, Sàig̣n, 1970; Lê Gia, Tâm Hồn Mẹ Việt Nam, Nxb Văn Nghệ, 1993; Phan Canh, Thi Ca B́nh Dân, Nxb Văn Học, 1993; Lê Văn Siêu, Nếp Sống T́nh Cảm của Người Việt Nam, Nxb Mũi Cà Mau, 1993; Tương Lai, Những Nghiên Cứu Xă Hội Học Về Gia Đ́nh Việt Nam, Nxb Khoa Học Xă Hội, Hà Nội, 1996; Trần Bá Chí, Tấm Gương Hiếu Thảo Thời Xưa, Nxb Văn Hoá Dân Tộc, Hà Nội, 2000.

[5] Trần Đ́nh Hượu, Đến hiện đại từ truyền thống, NXB Văn Hoá, in lần thứ hai, 1996, tr. 394-395.

[6] Theo lễ giáo của Nho giáo :”Phụ nhân hữu tam ṭng chi nghĩa, vô chuyên dụng chi đạo, cố vị giá ṭng phụ, kí giá ṭng phu, phu tử ṭng tử”, theo đó người nữ có cái nghĩa phải theo ba điều mà không có cái lẽ đạo làm theo ư ḿnh, cho nên khi chưa lấy chồng th́ theo cha, khi đă lấy chồng th́ theo chồng và khi chồng chết th́ theo con.

[7] Ba điều bất hiếu là : Cha mẹ sống không phụng dưỡng, cha mẹ chết làm nhục vong linh các người, không có con để nối dơi tông đường.

[8] Theo Gs Vũ Văn Mẫu, tam ṭng của Khổng giáo không tước đoạt mọi năng lực pháp lư hay mọi quyền lợi trong gia đ́nh của người phụ nữ (Cổ Luật Việt Nam lược khảo, Sàig̣n, 1970, 223).

[9] Xem Trần Trọng Kim, Nho Giáo, NXB Văn hoá Thông tin, Hà Nội, 2001, tr. 114-125; Giản Chi & Nguyễn Hiến Lê, Đại cương Triết học Trung quốc, quyển hạ, Cảo Thơm, 1966, tr. 572-577.

[10] Trần Đ́nh Hượu, sđd., tr. 390-391.

[11] “Vọng ngoại tắc ngu, bạo động tắc tử ». Nhiều người c̣n nhớ cuộc bút đàm lịch sử giữa nhà cách mạng Trung quốc Lương Khải Siêu với nhà cách mạng Việt Nam Phan Bội Châu vào đầu thế kỷ XX. Cụ Phan nghĩ rằng lật đổ chính quyền thuộc địa bằng vũ trang là phương tiện duy nhất để dành lại độc lập, nhưng v́ người Việt tự ḿnh chưa địch nổi Pháp nên cần sự trợ lực của các nước “đồng văn đồng chủng” như Nhật bản và Trung quốc. Lương Khải Siêu đă chân thành khuyên Phan Bội Châu không nên quá tin tưởng vào chủ trương “bạo động kịch liệt” và sự trợ lực của nước ngoài, mà nên chú ư đến yếu tố giáo dục trong công cuộc giải phóng đất nước : “Quư quốc chớ lo không có ngày độc lập, mà chỉ nên lo quốc dân không có đủ tư cách độc lập (...). Thực lực của quí quốc là dân trí, dân khí và nhân tài”.

[12] Huỳnh Thúc Kháng, Thi tù tùng thoại, Nam Cường, Sàig̣n, 1951, tr.105.

[13] Dẫn theo Phạm Thế Ngũ, Việt Nam văn học sử, t. III, Quốc học Tùng thư, Sàig̣n, 1965, tr. 435.

[14] Lê Đăng Doanh, Bài nói chuyện với các cán bộ, ngày 02/11/2004,

[15] Trần Đ́nh Hượu, Đến hiện đại từ truyền thống, sđd., tr.275-276.

[16] Ibidem, tr. 367.

[17] Ibidem, tr. 345.

[18] Trong cuốn “101 truyện vui các nhà văn hiện đại Việt Nam”, Nxb Thông tin, 1996, ông Nguyễn Bùi Vợi kể lại một câu chuyện xảy ra năm 1964, liên quan đến việc nhà văn Đ̣an Phú Tứ nuôi lợn như sau : “Hà Nội đă lên đèn. Xe Thủ tướng Phạm Văn Đồng đi qua chợ Hàng Da, thấy một người lom khom nhặt ǵ ở chợ. Thủ tướng hỏi thư kư :

- Ai trông giống anh Đoàn Phú Tứ thế ?

Thư kư của Thủ tướng xuống xe chạy lại th́ đúng là Đoàn Phú Tứ. Ông nói thản nhiên :

- Các con tôi có nuôi một con lợn. Tiền mua rau không đủ, chiều chiều tôi ra đây nhặt ít vỏ chuối, thêm vào rau cho chúng nấu cám lợn.

Nghe thư kư thưa lại, Thủ tướng xuống xe đến tận nơi mời Đoàn Phú Tứ chiều mai đến nhà riêng ăn cơm.

Sau bữa cơm Thủ tướng bảo :

- Tôi biết anh rất giỏi tiếng Pháp. Tôi có đọc một ít tiểu thuyết cổ điển Pháp dịch ra tiếng Việt. Người dịch chỉ dịch được ư mà không giữ được văn. Sao anh không dịch cho các nhà xuất bản ?

- Hoàn cảnh của tôi ! dịch ai in ?

- Tôi sẽ đảm bảo cho anh chuyện đó.

Sau bữa ấy, Thủ tướng trực tiếp trao đổi ư kiến với giám đốc NXB Văn hoá. Ít lâu sau, bạn đọc nước ta được đọc tiểu thuyết Đỏ và đen do Tuấn Đô, tức nhà văn Đoàn Phú Tứ dịch”.

[19] Ibidem, tr. 366.

[20] Ibidem, tr. 392.

[21] Ibidem, tr. 393.

[22] Ibidem, tr. 303.

[23] Xét tật ḿnh, người Việt, op.cit., tr.14.

[24] Nguyễn Huệ Chi, “Từ Chi – Anh tôi“, www.talawas.org, ngày 11.8.05. Xc. Trần Đức Thảo, Vấn đề con người và chủ nghĩa “Lư luận không có con người“, Tp. HCM, 1988.

[25] Nguyễn Ngọc Bích, “Việt Nam trong thời đại ṭan cầu hóa : kinh tế thị trường định hướng hay tư bản hoang dă“, trong Khơi Ḍng chảy cho đồng vốn, NXB Trẻ, 2003, tr. 169-170.

[26] Xem Bài trừ mê tín dị đoan, NXB Sự Thật, Hà Nội, 1982.

[27] Nguyễn Thái Hợp, Giá trị đạo đức trong cơn lốc thị trường, Dấn Thân, Houston, tái bản I, 2000, tr. 130-151; Đỗ Lan Hiền, Vấn đề xây dựng đạo đức trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường, Triết Học, 4 – 2002, 16-19; Nguyễn Đ́nh Tường, Một số biểu hiện của sự biến đổi giá trị đạo đức trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay và giải pháp khắc phục, Triết Học, 6 -2002, 20-22.

[28] Nguyễn Việt Hà, Cơ hội của Chúa, Nxb Văn học, 1999, tr.436. Tiểu thuyết Luật đời và cha con (Hà Nội, 2005) của Nguyễn Bắc Sơn tiếp tục giải phẫu một cơ chế có quá nhiều tiêu cực, tham nhũng, thối nát...

[29] Ibidem, tr. 92.

[30]Lê Lựu, Hai nhà, NXB Thanh Niên, Hà Nội, 2000, tr. 289 -291.

 



Nguồn: www.dunglac.net . Đăng lại với sự đồng ư của Dũng Lạc