Con Mo trong tục ngữ, thnh ngữ Việt Nam

Đặng Quốc Minh Dương

 

Trong bi v về "Mười Hai Con Gip, mo được phc họa như sau:

Tuổi Mo, l con mo ngoao
Hay quấu hay quo, ăn vụng qu tinh.

Mo l loi th được thuần dưỡng từ lu v trở thnh một con vật thn thiết, hữu ch đối với cc gia đnh. Cũng từ rất lu, nui mo, chơi mo l th vui của cc gia đnh đặc biệt l gia đnh kh giả (chẳng hạn, trong giai thoại Truyện Trạng Quỳnh c truyện Ăn trộm mo). Nhn năm mới Tn Mo đến, chng ti thử lm cuộc khảo st về con mo trong văn ha dn gian chủ yếu l qua tục ngữ, thnh ngữ của Việt Nam.

Trước khi tm hiểu vấn đề, xin được ni sơ về tn gọi. Ngoi tn gọi quen thuộc thuần Việt l mo, cn vật ny cn được gọi bằng cc khc tn như: mo, miu (Hn Việt), mỉu, miu v gần đy, dn nhậu cn sng tạo ra tn gọi mới l tiểu hổ!

Mất điểm trong quan niệm dn gian

Khảo st kho tng tục ngữ, thnh ngữ người Việt, chng ti nhận thấy rằng, mo c vẻ bị mất điểm trong quan niệm dn gian. Số cu thnh ngữ, tục ngữ c sự xuất hiện của mo mang nghĩa tch cực khng nhiều lắm. Chng ti chỉ thấy 04 lần mo c pht huy hong. Đ l khi cha ng m tả cch ăn từ tốn, ăn nhỏ nhẻ của mo v từ đ mượn cu ni Ăn nhỏ nhẻ như mo để khuyn người phụ nữ về nết ăn. Phụ nữ ăn nhỏ nhẻ được khen l c nết. Nhưng đn ng ăn như mo th bị ch bai, cho l tật xấu. Khi so snh cch ăn của hai phi ny, dn gian đ ni Nam thực như hổ - nữ thực như miu l vậy. Ngoi cu thnh ngữ trn, chng ti cn thấy thm 2 cu nữa c nghĩa tch cực khi ni về mo l C ăn nhạt mới thương tới mo. Cu ny ngụ ni khi lm cảnh khổ th người ta mới biết thương người khng may mắn bằng mnh. Cu Mo con bắt chuột cống chỉ người trẻ tuổi ti cao, lm được việc m nhiều người lớn lm khng nổi. Ring cu Rnh như mo rnh chuột để chỉ ch v sự kin nhẫn, sing năng khi thực hiện cng việc của một ai đ nhưng cũng c nghĩa l ch bai ai đ t m, xăm soi chuyện người khc. Cu Mo gi ha co ngụ ni người gi sống lu nn đc kết được nhiều kinh nghiệm qu bu. Ngoi ra, n cn nghĩa l người mới đầu lm việc g th rụt r nht nht, nhưng ở lu năm th tinh ma ranh mnh. Hai cu ny c nghĩa trung tnh, nghĩa kp.

Ngoi những điểm sng trn, số cn lại l cc thnh ngữ, tục ngữ m hnh ảnh của mo được nhn với ci nhn tiu cực. Chẳng hạn như để ni về kẻ h tiện, bủn xỉn, dn gian ni Buộc cổ mo, treo cổ ch. Khi ch những người đần độn, ngu ngốc hoặc khng c ti năng người xưa cũng li mo vo Ch gio, mo m. Ai đ tỏ vẻ tức giận người khc bằng cch chửi mắng vu vơ th được m tả l chửi ch mắng mo hay khi bực mnh người khc m trt giận qua những con vật nui trong nh th gọi l Đ mo, quo ch. Ngay cả một tập tnh rất đng qu m con người cũng cần phải học l trước khi đại tiện, mo thường moi một lỗ để sau khi hnh sự xong th chn dấu đi cũng bị gia chủ ni Giấu như mo giấu cứt. Cu ny ch những người giấu diếm thứ g, điều g đ qu ư l kỹ. Mượn thi quen Im ỉm như mo ăn vụng để m chỉ những kẻ cố tnh che giấu tội lỗi bằng cch im lặng tuyệt đối, hoặc những kẻ hễ thấy lợi l giấu giếm hưởng một mnh, khng cho ai hay biết.

Thương mo nhất l khi ni về hạng người v lại, trai trộm cướp, gi lăng lon khiến ai cũng khinh ght th dn gian ni đồ Mo mả g đồng. Tương đồng với thnh ngữ ny l cu: Mo hoang lại gặp ch hoang/anh đi ăn trộm gặp nng bứt khoai. V đặc biệt, do quan niệm m tn, người ta cho rằng tự dưng mo đến nh th thường mang lại điều xui sẻo: Mo đến nh th kh, ch đến nh th giu.

Về mối quan hệ của mo với cc con vật khc c vẻ cũng khngổn lắm. Trước hết l quan hệ với ch. Mo với ch thường tranh ginh thức ăn của nhau, cắn x nhau. Chnh v vậy m khi anh em trong gia đnh hay mu thuẫn, ci lộn nhau, bố mẹ hay so snh: Anh em như ch với mo. Nhưng c lẽ mối quan hệ giữa chuột v mo mới l điểm khng thể bỏ qua. Người ta cho rằng đ l mối th truyền kiếp. Đa số khi ni đến chuột l người ta nhắc đến mo, v ngược lại: Con mo, con mo, con meo/Muốn ăn thịt chuột th leo x nh. Ni về thm tnh ny, người ta hay nhắc đến cu đồng dao tro lộng: Con mo m tro cy cau/Hỏi thăm ch chuột đi đu vắng nh/Ch chuột đi chợ đng xa/Mua mắm mua muối giỗ cha ch mo.

Mượn hnh ảnh mo để gởi gắm những kinh nghiệm, triết l nhn sinh

Song song với nhận định trn, tc giả dn gian đ mượn hnh ảnh mo để gởi gắm những kinh nghiệm, đc kết những triết l sống ở đời.

Trước hết, đ l kinh nghệm cảnh gic khả năng ăn vụng của mo bằng cch Ch treo, mo đậy hoặc Mỡ (chớ để) để miệng mo. Nhiều nhất l mượn hnh ảnh của mo để gởi gắm, đc kết hoặc ph phn những thi hư ở đời. Chẳng hạn như, khi ai đ tự đắc về ti cn của mnh, qu tự tin vo kh năng chắc thắng của mnh, dn gian nhắc: Chẳng biết mo no cắn mỉu no. Cu ny ni mỗi người đều c sở trường ring của người ấy, chưa chắc ai đ hơn ai. Từ cng việc của mỗi loi: Ch giữ nh, mo bắt chuột, dn gian khi qut: ai cũng c nghề nghiệp chuyn mn của mnh, đừng tị nạnh nhau, v cũng đừng can thiệp vo việc của nhau. Nhận định Khng c ch bắt mo ăn cứt ni phải dng một người trong một tnh huống bất đắc dĩ, khng đng với sở trường, khả năng của người đ. Khi bắt tay vo việc, dn gian khuyn rằng Mo nhỏ bắt chuột con. Cu ny ngụ nhắc nhở hy biết liệu sức mnh m đảm đương cng việc. Ti hn sức mọn m ham đảm trch việc lớn th chỉ chuốc lấy thất bại thi. Do vậy m khi ni về ai đ lm một việc nguy hiểm, liều lĩnh, dn gian ni Chuột cắn dy buộc mo hoặc Chuột gặm chn mo. Để ph phn kẻ khng thấy lỗi mnh, m chỉ thấy lỗi người, dn gian ni Ch ch mo lắm lng. Một người ti th tr thiển m muốn cng đng việc lớn lao qu sức mnh, khng đng với khả năng cho php dn gian ni Mo vật đụn rơm. Cn những người khng c ti cn g, nhưng lại đi hỏi quyền lợi cao th dn gian lại ph phn Mo miệng đi ăn xi v. Những người khng c ti năng đi lang thang, vơ vẩn th bị dn gian ch l Ch kh mo lạc. Hnh ảnh Mo m mc cống được dn gian mượn để chỉ những kẻ khng cn phương kế sinh nhai. Cu ni quen thuộc Mo khen mo di đui thực ra, cn một vế nữa Chuột khen chuột nhỏ dễ chui, dễ tro. Cu ny ch trch ai đ qu tự cao, tự ho về bản thn. Suy tư về chuyện quyền chức, địa vị th mượn tương quan của cọp với mo: Hm mất hươu hơn mo mất thịt. Cng mất quyền lợi ở địa vị cao th cng đau khổ hơn người ở địa vị thấp.

Dn gian kh dị ứng với những người đn b bị chồng ch, chồng bỏ v hư đốn, phải về nh cha mẹ ruột, thay v chỉ cn biết m thầm sống đến gi, khng mong được ai cưới hỏi nữa, nhưng lại khoa trương nọ kia để củng cố danh gi mnh. Họ ph phn rất tinh tế Mo lnh ai nỡ cắt tai/gi kia chồng rẫy khoe ti lm chi? Tương đồng với nhận định ny l cu Mo lnh chẳng ở mả, ả lnh chẳng ở hng cơm. Từ đ, dn gian gởi gắm những bi học trong quan hệ vợ chồng: Vợ qu chiều ngoen ngoẻn như ch con liếm mặt/vợ phải rẫy tiu nghỉu như mo lnh mất tai. Cu ny c khuyn cc ng chồng khng nn nung chiều vợ qu, m cũng khng nn hiếp đp qu. Nung chiều th vợ lờn mặt, lu dần sẽ lấn p quyền chồng. Cn hiếp đp th vợ buồn rầu, gia đnh mất ha kh, mất hạnh phc.

Trn đy l vi phc thảo về chn dung con mo trong kho tng văn ha dn gian. Bức tranh chung về mo lmất điểm. Tuy nhin, người viết nghĩ rằng, mo đ/đang lm vật hy sinh, lm tấm bia để cho chng ta thấy r những vấn đề của cuộc sống để từ đ m sống tốt, sống vui ở đời hơn. Đy cũng l tm nguyện v mong ước của chng ti khi viết những dng ny.

Đặng Quốc Minh Dương