NĂM MO KHO CHUYỆN MO

Tri Chi

Theo Hn tự, chữ Mo cũng được ta pht m l Mẹo, tn của chi thứ tư trong 12 địa chi. Theo m lịch nước ta Mo c con mo lm biểu tượng, khc với cc nước khc dng con thỏ lm vật chủ của năm Mo. Nhn ngy đầu năm Mo, chng ti c cũng cố cng tm hiểu về con vật cầm tinh trong năm ny, như lấy cu chuyện lm qu Tết, để qu vị biết thm về con mo, theo khoa học, trong ngy đầu Xun mới.

Nguồn gốc loi mo

Cc nh khoa học đ tin rằng, giống mo c nguồn gốc từ một loi động vật nhỏ m cc nh động vật học gọi l Miacis, đ c từ năm mươi triệu năm trước. Con vật thuộc giống mo đầu tin đ xuất hiện trn tri đất cch nay cũng đến bốn mươi triệu năm. Khng ai biết chnh xc mo đ được thuần ho trước tin tại nơi no v vo thời điểm no. Nhưng nhiều tc giả tin rằng mo nh l dng di từ một giống mo hoang Phi chu, do nguười Ai-cập thuần ho vo khoảng năm 3500 trước Dương lịch. Những con mo hoang được thuần ho ny đ gip người giệt cc loại chuột v rắn, nn đ ngăn chận được nạn dịch hạch tại cc nng trại Ai-cập v bảo vệ được cc kho ngũ cốc. Mo đ trở thnh con vật được trọng dụng v người Ai-cập đ vinh danh mo trong cc tranh vẽ v cc tc phẩm điu khắc.

Người Hy lạp v cc thương bun đ đem mo đến chu u v miền Trung Đng vo khoảng năm 1000 trước Ty lịch. Những người cổ Hy lạp v La-m đ nui mo để giệt loi gặm nhấm. Tại Rma, mo đ l biểu tượng của tự do v được coi l thần bảo hộ cho cc b nội trợ.

Từ Trung Đng, mo được lan đến chu , lc đ mo được nui nhiều để giệt chuột tấn cng ph hoại cc kn tằm dng lấy tơ dệt lụa. Người Đng phương hm mộ vẻ đẹp v sự huyền b của mo. Con vật ny trở thnh chủ đề hấp dẫn cc nghệ sĩ v văn sĩ tại Trung Hoa v Nhật Bản.

Thế kỷ thứ 17, chu u đi chiếm thuộc địa, cc thương bun đem mo đến Tn thế giới khoảng những năm 1600 đến 1700. Những năm 1800 dn Mỹ lm một cuộc ty tiến khi mở rộng bờ ci đến miền Viễn ty, họ cũng mang mo theo. Như vy hầu hết mo tại Mỹ v Canada ngy nay đều thuộc dng di của những con mo từ chu u mang đến.

Tại Anh quốc, con mo đầu tin đến Lun-đn vo năm 1871, chỉ 16 năm sau, 1887, Cu lạc bộ Vương quốc Anh về mo đ được thnh lập. Th vui nui mo được tiến mạnh. Ngy nay việc nui mo thnh phổ thng, nn kỹ nghệ cung cấp dịch vụ v phẩm vật cho mo cũng như cho chủ nhn của chng đ ln đến hng tỷ mỹ kim.

Mo thần mo quỷ

Khong năm 1500 trước Cng nguyn, người Ai-cập đ bắt đầu coi mo l con vật huyền b. Họ đ thờ thần tnh i Bastet bằng một pho tượng đồng người phụ nữ c đầu l đầu mo. Nếu ai giết một con mo, người ấy sẽ bị tử hnh. Khi con mo họ nui bị chết, người Ai-cập xưa cạo đi lng my như một dấu hiệu để tang cho mo. Họ đem ướp xc con mo đ v chn cất tử tế. Cc nh khoa học đ tm được tại Ai-cập một nghĩa địa cổ chn đến hơn ba trăm ngn con mo, đ được ướp xc cẩn thận

Tri lại với người Ai-cập cổ, người u chu thời Trung cổ lại coi con mo l hnh ảnh của ma quỷ. Những người m tn cho rằng mo, nhất l mo đen, l một loại ph thuỷ c php thuật v chnh l quỷ dữ. V những l do đ m người ta đ giết đến hng trăm ngn con mo.

V sự m tn m qung đ số mo tại u chu đ hầu như tuyệt chủng, mất cn bằng hệ sinh thi. Lũ chuột khng cn bị săn bắt nn sinh si nẩy nở trn lan, khng g ngăn cản nổi. Ngoi ma mng bị ph hại, chuột cn mang dịch bệnh đến st hại con người, đ c đến một phần tư dn số u chu bị tử vong v dịch hạch, giữa những năm 1300.

Hai, ba trăm năm sau, vo thế kỷ thứ 17, người u chu mới bắt đầu nhận thức lại tầm quan trọng của mo. C mo nạn chuột bọ, chồn sc mới bị chế ngự, lương thực, dịch tễ mới đỡ l mối lo của cư dn. Mo lại được người ta đn tiếp hoan h, việc nui mo được cổ v khuyến khch.

Hnh thể cấu tạo con mo

Nhiều người hằng ngy tiềp xc với con mo, nhưng c mấy ai đ biết r về con mo thế no. Theo cc nh khoa học th một con mo trưởng thnh cao khoảng từ 20 đến 25 centimet (từ bn chn trước đến vai). Đa số mo cn nặng từ 2,7 kg đến 7 kg. Tuy nhin c con nặng tới 9 kg, cũng c con chỉ đạt được hơn 2 kg.

Xương mo: Mo c bộ xương v lục phủ ngũ tạng giống như ở cc động vật ăn thịt khc. Bộ xương mo c 250 ci xương lớn nhỏ, số xương chnh xc mỗi con cn tuỳ theo đui n di hay ngắn. Xương l khung sườn v l vật che chờ cho cc cơ quan nội tạng của mo. Cc bắp thịt của mo phần lớn l di, mỏng v dễ đn hồi, khiến mo c thể hoạt động dễ dng v nhanh chng. Người ta tnh tốc độ mo ở khong cch ngắn c thể tới 30 dặm một giờ.

Sự sắp đặt của bộ xương v cc khớp xương ở mo khiến n c thể xoay tứ pha: Khc với những con th khc, mo bước đi cng lc cả chn trước v chn sau ở mỗi bn, đ l l do tại sao mo c thể chạy nhanh như lướt. Khớp nối xương hng mo khiến mo dễ dng nhảy vọt. Cc khớp nối đặc biệt khc lm cho mo c thể quay đầu đến phần lớn cc nơi trn thn mnh n.

Chn mo: Mo c 4 chn, mới trng chng ta tưởng chn mo c 4 ngn, nhưng thật ra hai chn trước mỗi bn chn c 5 ngn, như ngn tay dể giữ mồi. Ngn như ngn ci ẩn vo trong da, chỉ được giương ra khi bắt con mồi. Mỗi chn sau c 4 ngn, c con c thm ngn đặc biệt ở cao hơn pha sau, ta gọi l mng huyền đề.. Mỗi ngn chn mo c một ci mng cong như lưỡi cu, gọi l ci vuốt. Mng vuốt ny khi khng dng đến th mo giấu vo trong lớp da. Khi mo muốn giương vuốt ra, một bắp thịt đặc biệt nhanh chng co lại đễ đẩy ci vuốt ra. Mo dng mng vuốt ny để leo cy, để bắt con mồi v để tự vệ.

Dưới bn chn mo c những ci đệm bằng da dầy, nhờ những ci đệm ny, mo đi nhanh v khng gy tiếng động.

Đui mo: Đui mo l do xương sống nối di, mo c đui di để giữ thăng bằng. Khả năng thăng bằng của mo rất giỏi, n c thể đi trn đỉnh hng ro hay mp tường hẹp. Khi mo t, đui mo sẽ uốn li thế no cho 4 chn mo bao giờ cũng đp xuống đất trước, v thế mo lun được an ton, mặc dẩu bị t từ nơi cao

Đầu mo: Đầu mo nhỏ, c bộ hm ngắn, nhưng rất khoẻ, lc dưới 6 thng tuổi mo c 26 ci răng sữa nhọn. Khi được su thng, răng tạm đ được thay thế bằng răng khn. Mo trưởng thnh c 30 ci răng để cắn, giữ mồi, đề cắt để x mồi thnh miếng nhỏ. Mo khng c răng hm để nghiền đồ ăn, nhưng dạ dầy v ruột mo c thể tiu ho đồ ăn chưa được nghiền nt. Lưỡi mo rất nhp, v c những gai mc, khiến mo c thể gặm sạch thịt dnh st xương v gip mo dng lưỡi chải lng cho mượt.

Mũi mo: Mo c ci mũi nhỏ hnh chữ V Đầu mũi được phủ bằng một lớp da đặc biệt. Da mũi mo c những mầu khc nhau, da đ lun ẩm ướt v lạnh. Khi mo bệnh da mũi nng v kh.

Mo c khứu gic rất nhạy bn. Những con mo con chưa mở mắt vẫn nhận ra được ổ khi lỡ nhoai đi xa, bằng cch đnh hơi biết hướng ổ m b về. Để hỗ trợ cho khứu gic, mo cn c cơ quan đnh hơi ở miệng, gip mo phn biệt được mi g một cch chnh xc.

Mắt mo: Phần c mầu ở mắt mo l trng mất, thường l mầu xanh hoặc vng, cam, đồng, xanh l. Mo c hai trng mắt mầu khc nhau gọi l mo c mắt lẻ, c thể l một mắt mầu xanh, một mắt mầu lơ.

Pha sau mỗi con ngươi mo c một cơ phận đặc biệt như knh soi gọi l bộ phận chỉnh quang, dng để điều khiển con ngươi cho nh sng vo mắt, như ta điểu khiển cho nh sng vo my chụp hnh. Bộ phận ny điều chỉnh để mắt mo c thể trng r vật trong nh sng lờ mờ, hoặc nếu sng chi, con ngưoi cũng khp chỉnh cho sng vừa đủ. Bộ phận chỉnh quang cũng lm tăng thm tầm nhn của mắt mo. Trong mắt mo cn c m mắt thứ ba ở kho mắt, khi chớp m mắt thứ ba chạy trm hết c mắt, rồi ko nhanh về lại kho mắt, m mắt thứ ba dng đề bảo vệ mắt cũng như lm trơn cho trng mắt.

Tầm nhn của mo khng được tinh tường như ở mắt người. Nhn vo mầu sắc, nhưng mo ch thấy mầu rm v mầu xm. Tuy nhin mo c thể chỉnh mắt sng để gip n săn bắt mồi. N nhn được cả trong nh sng lờ mờ, nhưng khng thấy g khi hon ton l bng tối.

Tai mo: Hai tai mo ở st hai bn đỉnh đầu. Mỗi tai đều c thể cử động độc lập. Mo c thể chỉnh tai cho hướng về pha tiếng động để tiếp nhận nhiều m thanh hơn. Mỗi tai c thể cng lc quay theo hướng khc nhau để mo phn biệt được m thanh pha no gần hơn m thch ứng.

Tai mo rất thnh, c thể nghe được hầu hết những m thanh ta nghe được. t c con mo no lại điếc. Nếu c điếc chăng l thường ở loại mo trắng, đặc biệt l mo c mắt lẻ

Ru mo: Ru mo l những sợi lng cứng v di, mọc ở hai bn mp mo v ở trn mắt mo, nơi ta gọi l lng my. Đy l một loại lng c nhiệm vụ đặc biệt như xc gic ở tay ta. Khi những sợi ru mo đụng phải vật g, n liền bo về c cho mo biết. Lng di trn mắt mo l để bảo vệ mắt mo, trong đm tối khi lng chạm vo đu mo liền biết để trnh ngay sang hướng khc.

Đời sống con mo

Một con mo mạnh khoẻ bnh thường c đời sống từ 12 đến 15 năm. C những con mo sống được 18 hay 19 năm. Đặc biệt c con sống lu nhất đến 30 năm.

Truyền đời: Khi con mo ci được từ 5 đến 9 thng tuổi, mo đực ở tuổi từ 7 đến 9 thng, chng c thể giao phối để truyền giống. Mo đực c thể gieo mầm sống vo bất cứ thời gian no trong năm, nhưng mo ci thường chỉ hứng th tm bạn tnh trong ma xun hay ma thu. Đy l ma mo gặp gỡ tnh tứ. Những ngy xốn xang của c mo ko di từ 6 đến 10 ngy. Nếu khng c cơ hội mang thai, c mo phải đợi sau ba tuần lể mới c thể tm vui trở lại. C mo no trong ma tnh tứ gặp được tnh qun, c trở nn trầm tĩnh v sắp thnh mo mẹ.

Mo ci mang thai chn tuần lễ. Khi cảm thấy sắp đến ngy đặp bầu, mo ci tm nơi no vắng vẻ, an ton để xy tổ ấm cho bầy con nhỏ. Thng tường mỗi lứa mo đẻ từ 3 đến 5 mo con. Tuy nhin c trường hợp một con mo đẻ một lứa tới 14 mo con. Trong khi mo đẻ, mo mẹ tự mnh lo cho mo con chu tất mọi việc m khng cần bất cứ sự gip đỡ no.

Mo con: Phần lớn mo con mới đẻ chỉ nặng khoảng 99 gam (chừng 3 ounces rưỡi), mo mẹ liếm lng từng con cho kh ro, rồi kch thch cho mo con thở, cũng như cho mo con cử động. Như loi động vật c v khc, mo mẹ cũng nui con bằng sữa của mnh. Mo con mới sinh khng nghe, khng thấy được g, v mắt v cả tai chưa mở, nn hon ton lệ thuộc vo mo mẹ: cho b liếm dọn cho mo con sạch sẽ, v đm bọc cho mo con. Trong khi mo đực khng hề biết g đến đn con nhỏ.

Mo con cứ thế lớn dần, mỗi ngy đều tăng cn. Sau khi sinh khoảng từ 7 đến 10 ngy mo con mở mắt. Theo kinh nghiệm của người Việt Nam xưa th ngy mở mắt của mo (hoặc ch) cn tuỳ theo số con cng lứa, đem cộng thm 10 ngy, như lứa mo c ba con th 13 ngy sau khi đẻ, mo con mở mắt. Sau đ t ngy tai chng được mở ra để nghe, v răng chng bắt đầu mọc ci đầu tin. Sau ba tuần lễ, mo con bắt đầu biết đi, chng nhoai đi lm quen với quang cảnh chung quanh ổ. Mo mẹ lun trng chừng chng v tha chng về khi chng đi xa ổ.

Khi được 5 tuần tuổi, mo con đ mọc gần đủ răng sữa. Chng bắt đầu tập ăn thức ăn cứng v tp nước. Đ cũng l lc mo mẹ cai sữa cho chng, v chấm dứt khng cho b sau khi chng được 7 tuần.

Day mo con: Đối với chủ nui, muốn tập cho mo quen với người th khi mo được chừng 4 tuần tuổi, ta nn dng tay đề tiếp xc với mo con, vuốt ve nng niu trn tay v.vNhững con mo được cưng chiểu sớm sẽ dễ dạy để trở thnh con vật ngoan, khng sợ hi người lạ. Nếu muốn mo con sau ny khng sợ ch, cũng cho n tiềp cận với ch trong tuần tuổi ny.

Khi mo được 6 tuần tuổi, c v thần kinh của n đ pht triển đầy đủ, lc ấy c thể tch khỏi mo mẹ. Tuy nhin nếu được, nn để mo sống chung với mẹ v mo cng lứa cho đến khi được 9,10 tuần tuổi th tốt hơn.

Mo pht triển về sự khn kho được nhiều khi sống chung, chng học được những kỹ năng ở những con mo khc. Hơn nữa chng tiến triển nhanh vi năng khiếu, nht l về cch săn bắt mồi bằng cch quan st v bắt chước mẹ n. Khi được một năm tuổi, mo thật sự trưởng thnh.

Cch mo giao tiếp

Mo giao tiếp với đồng loại, với cc con vật khc hay l với người bằng nhiều cch khc nhau. Mo dng tiếng ku, bằng biều hiện của thn thể v bằng mi đặc biệt của n lm phương tiện để giao tiếp.

Bằng tiếng ku: Người ta đ thử nghiệm v thấy rằng mo c thể pht ra hơn 60 m thanh khc nhau, từ tiếng gừ gừ nhẹ nhng tới tiếng ngao ngao to lớn hay c lc ta nghe mo go như khan tiếng Những tiếng ny pht xuất từ thanh quản ở cổ họng mo, pht ln khoang mồm. Tiếng mo được phối hợp giữa m thanh v độ rung khi m thanh thot qua cửa thanh quản, tuỳ theo nhu cầu m mo điều chỉnh.

Tiếng ku của mo biểu hiện nhiều nghĩa khc nhau tuỳ theo trường hợp: tiếng meo c khi l lời cho hỏi, c khi l lời ku cứu, hoặc ku khi đi hay lc c đơn Tiếng mo gừ gừ thường tỏ vẻ bằng lng hay khi bị bệnh m phải rn lnKhi mo go hay rt ln l tỏ vẻ sợ hi hoặc giận dữ

Bằng cử chỉ: Mo cũng biểu lộ cch giao tiếp như dng đui, dng đầu, dng nt mặtMột con mo đang thoải mi thường nằm p ngực xuống v lim dim đi mắt. Muốn rủ bạn chơi hay tỏ vẻ u yếm, c con mo lăn trn một vng rồi đưa chn quo quo vo khng kh Để tỏ vẻ sợ hi hay khi phải tự vệ mo thường giương vuốt, nhn chằm chằm, vnh tai vảnh lại đng sau.

Một con mo thn thiện với người thường lm quen bằng cch vươn cao đui, di đầu cọ vo chn người, c khi cn liếm tay họ. Một con mo ngoan ngon thường ci đầu xuống, tai cp lại v trnh khng nhn thẳng vo người chủ. Tri lại khi con mo giận dữ, n quất đui qua lại, cong lưng ln, lng x ra, c thể cn nhăn răng, trợn mắt

Bằng mi hương: Mo cũng tỏ dấu giao cảm bầng mi hương của n. Mo c tuyến mi hương đặc biệt của n nằm ở trn trn, ở quanh miệng v ở khấu đui.

Mo tiết ra mi hương ny để đnh dấu người m n thch, cũng như cc con vật khc m n ưa c thẻ chơi đa, Khi n chọn đối tượng no, n xịt mi hương của n vo đối tượng ấy. Mỗi khi n ngửi được mi của n, n biết đ l đi tượng thn. Chỉ c mo v một số rất t con vật khc c thể cảm nhận được mi hương ấy.

Mo đực cn dng nước đi của n để lm ranh giới lnh địa của n, Khi cc mo đục khc thấy mi bất khả xm phạm ấy th nn trnh để khỏi xảy ra tranh chấp.

Người tuổi mo

Theo cc nh khoa học th mo đ sống chung với con người từ 35 thế kỷ trước Cng nguyn. Ni cch khc. người ta đ nui mo từ rất xa xưa, cch nay đến 5.500 năm. V dng điệu con mo dịu dng, nhanh nhẹn khn kho, coi như nhn hạ v hiền hậu, nn tổ tin ta đ chọn con mo lm biểu tượng cho chi Mo trong 12 địa chi, đề tnh thời gian theo m lịch. Giờ Mo từ 5 giờ đến 7 giờ sng, giờ con mo no n ngơi nghỉ sau khi săn mồi, giờ rạng đng v bnh minh của một ngy mới. Ngy Mo thường l những ngy c nhiều điều nn lm m t điều cấm kỵ. Thng Mo l thng giữa ma Xun, thời tiết mt mẻ cy cối đm chồi nẩy lộc xanh mầu xanh non l mới, cũng l thng m mo ci xốn xang muốn được truyền giống. Năm Mo l năm thứ bốn theo cch tnh m lịch, qua chu kỳ 12 năm lại tới năm Mo, năm c vũ điều phong thuận, khiến nh nng được ma, khng phải ci cảnh năm Thn năm Tỵ, chị chẳng nhn em.

Chi Mo c con mo cầm tinh, nn để đon thời vận cho người tuổi mo, người ta tm ra những tnh nết của con mo, rồi bn rộng ra p dụng cho ci gọi l vận mệnh của người sinh năm mo. Trong 12 con gip, mo l con vật dịu dng nhất. Ảnh hưởng của thin nhin vũ trụ dường như cũng theo chu kỳ m lặp lại, khiến cho người sinh ra trong năm Mo tuy khng thuộc loại nghing nước nghing thnh, nhưng lại tot ra một kh chất đặc biệt, rất dịu dng, khng thch gy gỗ, lun mong muốn mọi người đều l bạn, nn cũng được nhiều người thương mến. Tuy nhin, người tuổi mo cũng rất hiếu động, quyết khng ngồi yn khi họ bị chn p, m ngay lập tức họ c phản ứng thch hợp. Đ l một số những nhận xt của những nh tướng số khi đon vận mệnh cho người tuổi mo, tin hay khng tin l tuỳ theo nhận thức của từng người.

(Ti liệu dựa theo Tự diển World Book)

Tri Chi