Thần Tài - Tín ngưỡng văn hóa dân gian Nam bộ

 

(TNO) Nam bộ là vùng đất mới khai phá, là hỗn hợp của các dân tộc Kinh, Hoa, Khơ-me, Chăm sinh sống. Cho nên, dấu ấn về vùng đất này về phương diện văn hóa, tín ngưỡng có sự pha tạp, giao thoa lẫn nhau. Về việc thờ cúng Thần Tài cũng là một đặc điểm đan xen nhau của các dân tộc định cư ở vùng đất mới này.

Có quan niệm cho rằng tục thờ Thần Tài ở nước ta bắt nguồn từ Trung Hoa. Nhưng điều để chúng ta suy nghĩ là tại sao vị thần tượng trưng cho sự may mắn, phát tài mà không được thờ ở một nơi trang trọng, chỉ thờ ở một góc hẹp hay xó xỉnh nào đó.

Theo truyền thuyết ngày xưa, có một người lái buôn tên là Âu Minh, khi đi qua hồ Thanh Thảo được thủy thần cho một con hầu tên là Như Nguyệt. Âu Minh đem Như Nguyệt về nuôi, trong nhà làm ăn phát đạt, chỉ vài năm là giàu to. Về sau, nhân một hôm ngày Tết, Âu Minh đánh Như Nguyệt. Sợ hăi, Như Nguyệt chui vào đống rác rồi biến mất. Từ đó, nhà Âu Minh sa sút dần, chẳng mấy lúc nghèo kiết.

Người ta bảo Như Nguyệt là “Thần Tài” và lập bàn thờ Như Nguyệt. Từ đó, ngày Tết có tục kiêng hốt rác ba ngày đầu năm v́ sợ hốt mất Thần Tài ẩn trong đống rác đổ đi, sự làm ăn sẽ không phát đạt, tiến tới được suốt quanh năm.

Cũng có quan niệm cho rằng Thần Tài là một phiên bản của Thần Đất (Thổ Địa) - vị thần hộ mệnh của xóm làng, cai quản vùng trời, đất đai, phù hộ con người và gia súc trong xóm làng, mùa màng bội thu. Khi những cư dân từ miền Trung vào khai khẩn vùng đất hoang Nam bộ, họ gặp phải rất nhiều khó khăn: thiên nhiên khắc nhiệt, thời tiết thất thường, thú dữ hoành hành… và ư niệm về các vị thần bắt đầu h́nh thành từ đó để trấn an họ trên con đường mưu sinh.

Thần Đất cũng là một trong các vị thần bản địa được họ mang vào phương Nam để thờ phượng, cầu mong cho mưa thuận gió ḥa, mùa màng bội thu, với nhiều lễ thức nông nghiệp khác. Dần dà về sau, thương nghiệp phát triển, kinh tế hàng hóa được phổ biến, nhu cầu mua bán, trao đổi phát triển, người ta cần vàng và tiền bạc hơn. Lúc đó, vàng, tiền bạc là thước đo của cuộc sống sung túc và nghèo hèn, nên Thần Tài xuất hiện. Thần Tài chẳng qua là một dạng thức khác của Thần Đất. Thần Đất - vị thần bảo hộ cây trái, hoa màu, thể hiện tính lư nông nghiệp; Thần Tài - vị thần trông coi tiền tài, vàng bạc là dấu ấn của thời kỳ kinh tế thương nghiệp.

Qua các thời kỳ, h́nh tượng của Thần Tài cũng có nhiều đổi khác, từ tranh đến tượng, từ giai đoạn này đến giai đoạn khác, Thần Tài đều có h́nh dáng khác nhau: Có lúc tượng Thần Tài đầu đội mũ cánh chuồng, hai tay để trên gối, mặc áo thụng, chân đi hài đảo sen, tay cầm túi vải để đựng tiền. Lại có lúc tượng Thần Tài ngồi với tư thế chân co, chân xếp, tay cầm bó lúa và đầu để trần. Sau này có loại tượng Thần Tài cầm xâu tiền ṭn teng, hoặc cầm một thoi vàng xuồng…

Mặc dù Thần Tài được xem là một h́nh tượng khác của Thần Đất, nhưng tựu chung cả hai vẫn mang chức năng giúp cho con người làm ăn phát đạt, tài lai lộc tấn… Cho nên cư dân Nam bộ hiếm khi thờ cúng Thần Tài một ḿnh mà thường thờ cúng chung với Thổ Địa - vị thần cai quản đất đai, nhà cửa. Điều đặc biệt là, người ta không chỉ cúng Thần Tài vào ngày Tết mà cúng quanh năm. Nhất là những gia đ́nh làm ăn, buôn bán. Người ta tin rằng, chỉ khi nào lo cho vị Thần này chu đáo th́ ông mới “phù hộ”, mới “gơ cửa”. Sáng sớm khi mở cửa bán hàng, hay mở cửa tiệm, người ta sẽ thắp hương cầu khấn vị Thần Tài “độ” cho họ mua may, bán đắt, và người ta cũng cúng cho ông Địa một ly cà phê đen, kèm theo một điếu thuốc để ông “độ” cho trong ấm ngoài êm.

Vào ngày Tết, vai tṛ của Thần Tài càng được xem trọng hơn, người ta lo trang hoàng nhà cửa, sửa soạn cho ông “sạch sẽ”, và nếu vị Thần Tài này đă quá cũ hay bị hư th́ người ta sẽ “thỉnh” vị mới về. Họ tin rằng năm mới, mọi cái ngăn nắp, Thần Tài “sạch sẽ” th́ sẽ làm ăn phát tài, năm mới sẽ tốt hơn năm cũ.

Chính tín ngưỡng Thần Tài đă ăn sâu vào cuộc sống của cư dân Nam bộ, nên vào ngày tết cũng như ngày thường, người ta đều cúng Thần Tài để xin tài, lộc đến với ḿnh.

Như vậy, việc thờ cúng Thần Tài là một tín ngưỡng dân gian, mang dấu ấn của sự giao lưu văn hóa, tín ngưỡng. Nó cũng là đức tin giúp người ta làm lụng, phấn đấu để nâng cao cuộc sống của ḿnh.

Trần Phỏng Diều

Nguồn : Thanh Niên