Tục rước ông bà về ăn Tết

 

(TNO) Đối với dân tộc ta, chữ hiếu được xem là một trong những thước đo phẩm chất con người. Và một trong những cách thể hiện cho trọn chữ hiếu đó là việc thờ cúng tổ tiên, ông bà.

Trong quan niệm dân gian, mặc dù ông bà đă chết nhưng linh hồn vẫn c̣n sống về phù hộ cho con cháu mạnh khỏe, làm ăn phát đạt. “Sự tử như sự sinh, sự vong như sự tồn”, nên những dịp lễ Tết, người ta hay mời ông bà về chung vui với ḿnh. Đó là sợi dây vô h́nh nối giữa người c̣n sống và người đă chết.

Thờ cúng tổ tiên, ông bà là tấm ḷng biết ơn của người c̣n sống đối với tiền nhân - những người đă có công sinh thành, dưỡng dục, dạy dỗ ḿnh nên người. Ngoài ra, nó c̣n là một nét đẹp truyền thống, đạo lư sâu xa của dân tộc về việc giáo dục chữ hiếu, nguồn cội cho cháu con, nhắc nhở họ nhớ về những kỷ niệm, công đức của ông bà.

Chính v́ lẽ đó mà từ nhà giàu sang cho đến gia đ́nh nghèo khó đều đặt bàn thờ gia tiên ở nơi trang trọng nhất, ngay chính giữa nhà, như là sự tôn kính tuyệt đối của ḿnh đối với vong linh những vị tổ tiên trong gia đ́nh.

Theo nhà văn Sơn Nam, ngày xưa ở Nam bộ, cái bàn thờ ông bà c̣n gọi là cái giường thờ. Đem cái giường mà cha mẹ thường nằm để thờ ngay giữa nhà, giữ nguyên vị trí cái ô trầu, cái gối.

Phía trước giường thờ, xưa kia bố trí cái bàn bốn chân. Trên mặt bàn chưng bộ lư, chân đèn, vùa hương. Gọi đó là cái “bàn nghi”, để phủ dưới chân bàn dùng tấm vải đỏ, thêu rồng phượng hoặc chữ Hán, chúc phước.

Lúc cúng giỗ, dọn thức ăn lên giường thờ, trên “bàn nghi” th́ thắp nhang. Nhưng lần hồi, đơn giản hóa, cái giường thờ thu hẹp, như cái bàn nhỏ chừng 30cm, đủ dọn bốn món cúng.

Ngoài những ngày giỗ, việc cúng tổ tiên c̣n được tổ chức vào các ngày đầu năm mới. Đây cũng là dịp cúng long trọng v́ con cháu tề tựu đông đủ.

Đúng giao thừa, người ta đặt những thức cúng lên bàn thờ gia tiên, thắp hương tưởng niệm, khấn vái, rước ông bà về nhà cùng con cháu vui xuân. Các ngày tiếp theo, người ta đều cúng cơm cho đến hết Tết, làm lễ tiễn ông bà th́ việc thờ cúng gia tiên trong ngày Tết mới coi là xong.

Tục rước ông bà của người Nam bộ xưa rất cầu kỳ. Sau khi dọn mâm cỗ lên bàn thờ, người chủ nhà phải mặc áo dài, khăn đóng, kính cẩn hai tay bưng khay lễ có trầu, rượu ra tận cổng hoặc phần mộ để mời tổ tiên vào nhà. Cùng đi có hai đứa trẻ cầm hai cây mía chừa lá ngọn buộc túm lại, gọi là gậy ông bà. Vào đến nhà, cặp gậy ông bà được cột đứng hai bên bàn thờ. Người chủ nhà bắt đầu dâng hương, rót rượu mời tổ tiên và báo cáo ngày hôm sau là ngày Nguyên đán, mời ông bà cùng về vui với con cháu.

Song song với các sản vật được đặt lên bàn thờ của tổ tiên là mâm ngũ quả được bày biện gọn gàng, đẹp mắt trên một cái dĩa to, chiếm một nơi trang trọng ở bàn thờ.

Theo như tên gọi th́ mâm ngũ quả phải có đủ 5 loại trái cây. Việc chọn các loại quả cũng có sự khác nhau theo từng vùng. Có nơi người ta dùng ư nghĩa của màu sắc để thể hiện quan niệm tốt lành của ḿnh trong ngày Tết, như: màu xanh tượng trưng cho sức sống mănh liệt (chuối xanh), màu vàng tượng trưng cho sự ấm no (bưởi, đu đủ)... Có nơi lại dùng ư nghĩa tên gọi của từng loại quả để thể hiện ước vọng của ḿnh trong ngày xuân, như: hồng, quưt tượng trưng cho sự thành đạt, phật thủ tượng trưng cho sự an lành…

Riêng ở Nam bộ, mâm ngũ quả vẫn cứ như truyền thống gồm: măng cầu, sung, dừa xiêm, đu đủ, xoài, mà quan niệm dân gian thường gửi gắm một ước mơ đơn sơ: cầu sung vừa đủ xài, hay cầu vừa đủ xài mà thôi.

Mâm ngũ quả ngày Tết thể hiện sự phong phú của hoa trái thiên nhiên, thành quả lao động mệt nhọc sau một năm gặt hái. Đồng thời cũng thể hiện đạo lư nhớ về cội nguồn “ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, có lộc trời th́ thành kính dâng lên tổ tiên, tạ ơn trời đất...

Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam có truyền thống lâu đời, là một biểu hiện của văn hóa dân tộc, đến mức nâng lên thành đạo - đạo thờ ông bà, đạo làm con.

Trần Ngu Lạc

Nguồn : Thanh Niên