Truyện số 9 TT

Trung của người sống độc lập

FUKUZAWA Yukichi (*)

Dịch : Nguyễn Sơn Hùng

***

Con người tự biết ḿnh khác động vật (1), cũng tự biết “cái tâm” (tinh thần) của ḿnh cao thượng và linh diệu. Khi con người yên trú trong bản tính có sẵn của bản thân, “cái tâm” linh diệu ấy sẽ tự nhiên phát sinh (2). Khi đó, dù bản thân không ư thức, cái tâm phát sinh chắc chắn phù hợp với tôn chỉ của trung quân, hiếu thảo cha mẹ, và con người này chắc chắn là con người trung quân, hiếu thảo thuần túy. Đấy chính là trung của người sống độc lập. 

Thí dụ, nếu việc lập vua của một nước quân chủ là v́ cần thiết lập một nơi để tập trung những dân tâm phân tán th́ không nên đơn giản thay đổi vua. Tương tự, nước cộng ḥa không nên dễ dàng thay đổi hiến pháp

Nếu không thay đổi vua, đất nước sẽ sinh ra bất lợi v́ thời thế thay đổi. Lúc đó bắt buộc phải thay đổi. Nhưng nếu địa vị của vua mới không ổn định trở lại, ḷng dân sẽ dao động và đất nước trở thành bất hạnh trong biến loạn. 

Trong thời bất hạnh của đất nước, người sống độc lập không tính đến cái lợi nhỏ nhen của bản thân, phải nỗ lực gắng sức để có ḥa b́nh, đôi khi dù có hy sinh tính mạng tài sản cũng phải giữ lấy phương châm này.  

Hơn thế, không phải chỉ khi t́nh thế thúc bách mới làm, người sống độc lập thường ngày luôn hướng dẫn ḷng ḿnh cao thượng hơn, quyết không làm những việc như động vật. Nhờ vậy xă hội pḥng tránh được biến loạn. Người sống độc lập xem việc duy tŕ thế gian ổn định là bổn phận của trời giao cho ḿnh, dù ở thời b́nh hay thời loạn cũng không thể sai lầm phương hướng của ḿnh. 

Người sống độc lập ra giúp đời hay thoái ẩn không phải do bắt buộc phải nghe theo mệnh lệnh hay để báo đáp lại ơn huệ đặc biệt của vua. Từ ban đầu người sống độc lập đă không hề nghĩ đến v́ các lư do này. Người sống độc lập chỉ v́ không quên việc tự tôn, tự trọng bản thân, không quên bổn phận phải làm người, không quên nghe theo tiếng nói của bản tâm. Kết quả tự nhiên sẽ phù hợp đạo trung nghĩa. Phải hiểu rằng ḷng trung nghĩa phát sinh tự nhiên từ bản tâm chứ không phải do tác động của người khác.  

Người xưa nói: “Người nhận bổng lộc phải hy sinh mạng sống v́ người cấp bổng lộc”. Ở thời đại xưa, vua một nước tư hữu lănh thổ, lấy đất đai tư hữu đó nuôi sống quần thần (các quan chức), nên các quần thần phải tận trung nghĩa để hoàn trả ơn huệ vua đă chăm sóc sinh sống ăn mặc ở cho họ. Ư nghĩa của lời nói trên là vậy.  

Nhưng nếu điều này đúng, th́ đương nhiên là người-không-sống-bằng- bổng-lộc không có lỗi, dù họ không có ḷng trung nghĩa. Nếu như vậy, việc duy tŕ ổn định xă hội không phải sẽ trở nên rất nguy hiểm lắm sao? 

Kết cuộc, nguyên nhân của kết quả rơi vào t́nh trạng nguy hiểm nói trên là do con người quên rằng ḷng trung nghĩa thực sự là do phát sinh tự nhiên từ ḷng tự tôn, tự trọng có sẵn của con người chứ không phải do người khác tác động của người khác. 

Như vậy có phải chăng sẽ không tránh được sai lầm lớn, nếu một khi tự bản thân quên mất đi cội nguồn có trong bản thân, để người khác ảnh hưởng, chi phối tiến thoái của ḿnh, phán đoán trung nghĩa cũng theo của họ? 

Thí dụ, từ xưa có nhiều quan xấu hoặc thường dân gây phản loạn làm xă hội bất ổn. Trong đó có người v́ tham vọng, nhưng cũng có người rất đàng hoàng, nghiêm chỉnh trực tiếp làm loạn hay tham gia vào. Và sau khi thất bại họ phải hối hận v́ đă sai lầm phương hướng. 

Không nói đến trường hợp người xấu làm chuyện xấu. Có nhiều người thật sự tốt, đàng hoàng nghiêm chỉnh, làm loạn nhưng không lấy đó làm xấu hổ. Họ hy sinh mạng sống để thực hiện chí hướng của ḿnh. Tại sao vậy? Hạng người này tâm hồn họ thật sự thiện lương, họ tự xưng là quan trung nghĩa hay người chính nghĩa v́ xưa nay chưa có ǵ hổ thẹn với lương tâm. 

Tại sao họ có thể chủ trương họ không làm ǵ hổ thẹn với lương tâm? 

V́ họ là những người đă nghe lời giảng dạy cục bộ về trung nghĩa, tự ḿnh quên mất bản thân ḿnh, nghe theo, tin tưởng vào người khác, giao phó người khác phán đoán, tự bản thân họ không có chủ trương để sống độc lập. 

Từ xưa có nhiều nội loạn, chiến tranh, danh nghĩa của chúng rất đa dạng. Nếu nh́n từ lập trường của hai phía, phía ta và phía địch, ai cũng cho ḿnh là trung thần, nghĩa sĩ (người chính nghĩa), như vậy là trung nghĩa xung đột với trung nghĩa hay sao? 

Nếu tra cứu sẽ thấy tinh thần của hai phía từ cội gốc đều giống nhau, chính nghĩa hay không chính nghĩa chỉ là do thắng hay bại. Câu nói “Thắng là quan quân, bại là tặc quân (giống như “thắng làm vua, thua làm giặc”) cho thấy chân dung của sự việc, giữa người được gọi là trung thần và phản thần hoặc người chính nghĩa và người nổi loạn không khác biệt bao nhiêu. Một khi xă hội trở thành như thế, có thể nói là rất nguy hiểm. 

Thật ra từ lúc lịch sử thế giới bắt đầu cho đến giai đoạn văn minh như ngày nay, nếu lấy số trung b́nh của các nước trên thế giới th́ số người thật sự sống độc lập là rất ít. Do đó phương pháp dạy người cách sống độc lập cũng trở nên cục bộ và hạn hẹp. Giảng dạy trung nghĩa hay hiếu thảo giống như giảng dạy đạo đức đều dùng phương pháp “chia khu đất lớn thành nhiều miếng đất nhỏ để dễ bán”. Phương pháp này có giới hạn và cục bộ nhưng không có cách nào khác. 

Tuy nhiên, mục đích của văn minh là làm ổn định xă hội con người để sống ḥa b́nh. Căn bản của ḥa b́nh là mọi người tự ḿnh biết cái tôn nghiêm của bản thân, để có thể theo đó phán đoán được lợi hại của xă hội. Đây là điều mà người phụ trách giáo dục, giảng dạy đạo đức nên suy nghĩ tường tận. 

Nguyễn Sơn Hùng

Tháng 6/2017 

(*) Nguồn: Truyện số 9 trong quyển “Phúc Ông Trăm Truyện Tiếp Theo” của Fukuzawa Yukichi, 1901, Thời Sự Tân Báo Xă phát hành. 

Chú thích

(1)  Nguyên văn là “cầm thú”.

(2)   Cách suy nghĩ này tương tự với “lương tri” của Vương Dương Minh (Trung Quốc, 1472-1528) và “Tâm bất sinh” của thiền sư Bankei Yotaku (Nhật Bản, 1622-1693). “Tâm tự nhiên” của Matsushita Kônosuke (1894~1989) cũng tương tự. Điểm khác nhau là Fukuzawa Yukichi (1835~1901) chủ trương “Duy ngă độc tôn” c̣n Matsushita Kônosuke đề xướng “Tập trung chúng trí”. Có phải chăng khác biệt này là do điều kiện cần thiết khác nhau giữa học giả và doanh nhân?