KHĂN LAM TRÙM ĐẦU

(Aozukin)

Nguyên tác: Ueda Akinari

Dịch: Nguyễn Nam Trân 

 

「青頭巾」の画像検索結果 

Ngày xưa có một vị thánh tăng đạo cao đức trọng tên gọi Kwai.an (Khoái Am) (1). Từ trẻ, ông đă tâm đắc yếu chỉ của Thiền tông (2) và vẫn thường chu du trong thiên hạ. Có một năm, sau khi đă xong ba tháng an cư kiết hạ ở chùa Ryôtai (Long Thái Tự) trong xứ Mino (nay là Gifu), ông tự nhủ “Mùa thu này, ḿnh sẽ lên tu ở vùng Ôu (Áo Vũ tức miền Đông Bắc) xem sao” và bắt đầu cuộc hành tŕnh.

Khi đến được thôn Tonda (=Tomida) trong xứ Shimotsuke (nay thuộc Tochigi) th́ trời đă nhá nhem, ông bèn t́m đến ngôi nhà một nông gia có vẻ là người có của để xin tá túc qua đêm. Vừa lúc đó, bọn trai tráng từ ngoài đồng cũng đang đi làm về. Trong bóng chiều chập choạng, nh́n dáng nhà sư đang đứng, không hiểu sao họ lại tỏ ra khiếp đảm và la ầm lên: “Con quỷ trên núi xuống rồi đó! Tất cả hăy ra đây!”. Bên trong nhà cũng náo động, đàn bà con nít vừa la khóc, chạy và vấp ngă lăn chiêng, kiếm chỗ này chỗ nọ để ẩn nấp. Chủ nhân ngôi nhà th́ vác đ̣n gánh xông ra, nh́n về phía cổng. Ông thấy có một nhà sư già xấp xỉ 50 (3), đầu chít một chiếc khăn màu xanh lam (konzome-zukin), người cao lêu nghêu, thân h́nh bọc trong tấm áo tăng nhuộm đen đă rách nát (4), tay đang đưa gậy vẫy ông đến gần, rồi bảo:

-Cớ sao đàn việt nghi ngại đến mức đó. Tôi chỉ là một hành giả trên đường vân thủy, đến xin ông một chỗ trọ qua đêm, và tôi đang đứng đây đợi người trong nhà ra thôi mà! Đâu đáng cho ông phải nghi kỵ! Một nhà sư ốm yếu như tôi lẽ nào là phường đạo tặc! Xin các ông dẹp bỏ thái độ ấy đi!”

Chủ nhà nghe thế mới vứt cái đ̣n gánh, vỗ tay cười lớn:

-V́ bọn người nhà của tôi loáng quáng đưa đến hiểu lầm khiến cho vị chân tu như thầy phải kinh sợ. Vậy chúng tôi xin mời thầy ở lại tối nay để tạ cái lỗi đó.

Thế rồi ông ta lễ phép mời nhà sư vào gian trong cùng và cho dọn cơm nước thết đăi.

Chủ nhà cũng là trưởng thôn mới nói với thầy rằng:

-Hồi năy, nếu bọn đầy tớ nh́n thấy thầy mà hoảng sợ, cho là quỷ sứ th́ điều đó cũng có lư do. Số là vùng chúng tôi đă xảy ra một chuyện kỳ quái lắm, thầy ạ. Trên đường, nhờ thầy loan báo những nơi khác để mọi người đều biết nhé. Thực ra th́ ở trên ngọn núi cuối thôn này, có một ngôi chùa. Xưa kia nó là ngôi chùa họ (bodai.in = bồ đề viện) do gia đ́nh Oyama lập nên, đời này qua đời khác, các thầy trụ tŕ ở đó đều là những cao tăng hết sức đức độ. Thầy (a-xà-lê) trụ tŕ hiện tại là cháu trai của một vị họ Mỗ (5), bản thân lại nổi tiếng học vấn uyên thâm và tu hành cần mẫn. Người trong vùng tôi vẫn thường mang nhang đèn (6) lên chùa, thành tâm qui y với thầy. Thầy ấy cũng đôi khi vẫn xuống thăm gia đ́nh tôi, tỏ ra thân thiết và hoàn toàn không có vấn đề. Thế nhưng, mùa xuân năm ngoái đă xảy ra một chuyện. Số là thầy chúng tôi được một ngôi chùa ở vùng Koshi (tức Hokuriku bây giờ) mời nhận đi làm chứng sư cho một buổi thọ giới qui y (7). Thầy ở đó khoảng trên một trăm ngày rồi mới trở về nhưng lại dắt theo một cậu con trai 12, 13 tuổi về cùng. Từ ngày ấy, cậu này lo việc hầu hạ, chăm sóc cho thầy. Cậu không những có vóc dáng đẹp đẽ mà tính t́nh lại thanh nhă nên thầy rất yêu. Ít lâu sau, thầy bắt đầu trễ biếng rồi hầu như bỏ mặc việc tu hành mà thầy từng chăm chỉ theo đuổi trong ngần ấy năm. 

Đến tháng 4 năm nay, từ một cơn bệnh nhẹ, cậu bé kia đă nằm liệt giường. Bệnh cậu ngày càng trầm trọng khiến cho thầy trụ tŕ lo âu, buồn bă, phải đi rước cả một vị danh y của nhà nước trên phủ về chữa cho. Thế nhưng bao cố gắng đều đổ sông đổ biển và rốt cuộc, cậu bé đă qua đời. Thầy cảm thấy ḿnh như đánh mất ḥn ngọc dấu trong áo, bị băo thổi mất đóa hoa đẹp cài đầu, v́ than khóc quá độ đến nỗi khô cạn nước mắt và tắt cả tiếng. Thầy không mang di hài cậu đi thiêu và cũng không chịu chôn cất, mặt cứ ấp mặt, tay cứ siết tay, hết ngày này đến ngày khác. Về sau thầy hóa cuồng, tiếp tục âu yếm vuốt ve cậu như ngày c̣n sống, rồi đến khi thịt cậu thối ră, thầy v́ thương tiếc quá mà hết mút thịt rồi lại liếm xương, chẳng bao lâu đă ăn hết ráo. 

Người trong chùa kinh hăi bảo với nhau: “Thầy viện chủ đă hóa quỷ”, rồi cả bọn cùng tháo chạy. Từ đó về sau, đêm đêm thầy lại xuống núi, tấn công người làng, làm cho dân t́nh hoảng sợ. Có lúc thầy đi đào những ngôi mộ mới, kiếm xác chết c̣n tươi để xơi. Cảnh tượng xảy ra chẳng khác những ǵ nghe được về quỷ sứ trong chuyện cổ tích. Thế mà bao câu chuyện kinh hoàng đó giờ đây lại xảy ra ngay trước mắt chúng tôi. Khổ một cái là chúng tôi không biết cách nào để chấm dứt thảm họa ấy. Mỗi khi trời sụp tối, mọi nhà chỉ c̣n biết đóng cửa cài then thật chặt. Mấy lúc sau này, câu chuyện kia đă đồn ra khắp tiểu quốc, làm khách bộ hành không c̣n dám đi ngang vùng chúng tôi nữa. Chính v́ lư do đó mà người trong thôn mới nhầm thầy là yêu quái!”. 

Nghe thủng câu chuyện, thiền sư Kwai.an mới than thở: “Ở trên đời, có lắm chuyện lạ nhỉ! Được sinh ra làm người mà không thiết đến những lời giảng dạy quảng đại của chư Phật và chư Bồ Tát, sống trọn đời trong sự u mê, để cho t́nh dục và nghiệp chướng dẫn dắt. Có lúc th́ hiện ra với h́nh ảnh của kiếp trước rửa hận trong kiếp này (8), có khi th́ hóa thành quỷ hay măng xà để tác hại (9). Những ví dụ như thế từ xưa đến nay kể sao cho xiết. Lại có chuyện người đang sống mà đă trở thành ác quỷ (10). Ngoài ra, hăy c̣n tích cung nhân của Sở vương hóa rắn (11) , bà mẹ của Vương Hàm biến thành quỷ Dạ Xoa (12), vợ gă Ngô sinh hóa bướm đêm (13). Đó là chưa nói chuyện một nhà sư khi trú chân trong ngôi nhà dột nát vào một đêm mưa to gió lớn, không đèn không đóm và không sao dỗ được giấc ngủ, đă nghe tiếng như dê kêu giữa đêm khuya vọng đến bên tai. Sau đó, c̣n đang nửa tỉnh nửa mê, nhà sư lại ngửi thấy có mùi hôi hám. Thấy là kỳ quái nên ông mới cầm cây thiền trượng đặt ở đầu nằm, vung lên đánh tới tấp th́   có một tiếng hét và như có vật ǵ thật lớn đang đổ ập. Nghe tiếng động ấy, bà lăo chủ nhà bèn thắp đèn đến soi. Nh́n lại mới thấy kẻ vừa ngă xuống là một nàng con gái trẻ. Bà già van xin nhà sư hăy tha mạng cho cô gái ấy. Ông không biết phải làm sao bèn bỏ mặc họ mà ra đi. Thế nhưng về sau, một lần có dịp qua ngôi làng này, ông chợt thấy có một đám đông đang tụ tập giữa ruộng để xem một vật ǵ. Nhà sư bèn đến gần và hỏi: “Có chuyện ǵ vậy?” th́ họ mới đáp:”Dân làng vừa bắt sống được một con quỷ đội lốt đàn bà và mới chôn nó xong” (14).

Tất cả những chuyện vừa nêu trên chỉ liên quan đến đàn bà. Thí dụ kiểu đó mà dính tới đàn ông th́ tôi chưa được nghe nói đến. Phải chăng v́ bản tính lầm lạc của phụ nữ nên họ mới là đầu mối của những chuyện ma quái kinh hoàng như vậy ? (15). Nói là nói thế chứ về phía đàn ông vẫn có trường hợp người bày tôi của Tùy Dượng Đế là Ma Thúc Mưu (16) vốn thích ăn thịt con nít, thường lén bắt cóc con cái nhà dân rồi chưng cất hay nướng lên ăn. Những chuyện như vậy đều đến từ kẻ có sẳn tâm địa dă man, nhưng đem so với câu chuyện của thí chủ vẫn có hơi khác.    

Dù sao đi nữa, tôi không dám chắc chuyện thầy trụ tŕ hóa quỷ là cái nghiệp đă được định từ kiếp trước. Nếu ngày thường thầy ấy chăm lo tu hành và được người ta quí mến v́ đức độ là bởi thầy đă thành thực quy y Phật pháp. Nếu như không dắt cậu bé kia về, có lẽ thầy vẫn là một nhà tu đáng kính. Một khi t́nh cảm len vào quấy phá trái tim, thầy sẽ đánh mất ngay bản ngă, bị ngọn lửa dục vọng thiêu đốt, con đường t́m về tín ngưỡng hoàn toàn bị phong tỏa, rốt cuộc thầy biến thành quỷ. Việc đó xảy ra chỉ v́ thầy đă sinh ra vọng tưởng, cứ tiến theo một chiều rồi đi đến chỗ quẫn trí. Có câu ngạn ngữ: “Kẻ chạy theo dục vọng sẽ hóa thành quỷ, c̣n ai kiểm soát và sửa đổi được sẽ thành Phật” (17). Câu chuyện của thầy trụ tŕ ấy là một ví dụ cụ thể. Nếu như tôi dạy được con quỷ này biết giác ngộ để trở về với bản tính của nó th́ ít nhất điều đó có thể xem như cách tôi trả ơn thí chủ về sự tiếp đăi tối hôm nay”.

Thấy thiền sư Kwai.an có nguyện vọng đáng quí như vậy, chủ nhà bèn sụp đầu xuống mặt chiếu để cảm ơn ông, vui mừng đến rơi lệ:

-Nếu cao tăng giúp được chuyện này th́ cư dân trong vùng chúng tôi sẽ xem ḿnh chẳng khác nào những kẻ đang từ Địa Ngục lại được thác sanh vào cơi Tây Phương Tịnh Độ.

V́ cớ đó mà thiền sự lưu lại trong ngôi làng núi ấy, nơi không c̣n nghe  tiếng tù và ốc loa hay tiếng chuông của nhà chùa báo thời giờ nữa (18). Qua ngày 20 âm lịch khi con trăng hạ huyền ló dạng, nh́n qua khe cánh cửa cũ kỹ thấy le lói ánh trăng len vào, biết rằng đêm đă thật khuya, chủ nhà bèn thưa “Mời thầy đi nghỉ ạ!” th́ thiền sư mới vào pḥng trong để ngả lưng. 

*** 

Nhân v́ chùa trên núi không c̣n ai ở, gai góc đă mọc um tùm trên cổng tam quan, gác tàng kinh không ai mó tay vào, cũng đă xanh rêu. Nhện làm tổ, giăng tơ từ bức tượng Phật này qua tượng Phật khác, phân chim én đă lấp đầy hộ ma đàn (bàn bày đồ cúng). Từ phương trượng, hành lang cho đến các pḥng ốc, tất cả đều cực kỳ tiêu điều hoang phế. Vào giờ Thân, lúc mặt trời đang ngả bóng về Tây, thiền sư Kwai.an mới bước vào chùa. Ông khua tích trượng và lên tiếng: “Bần tăng là sư vân du tứ phương, hôm nay đến đây, dám xin thầy cho tá túc một đêm”. Tuy lập đi lập lại nhiều lần câu đó nhưng ông vẫn không nghe tiếng ai trả lời. Măi một lúc sau, từ bên trong pḥng ngủ, một tăng sĩ người khô đét mới loạng choạng bước ra, nói với ông bằng một giọng khàn đục: “Thầy đây định đi về hướng nào mà lại ghé qua đây? V́ một vài duyên do, chùa chúng tôi đă trở nên hoang phế, chẳng khác nào cánh đồng hoang vắng bóng người. Lại không c̣n một hạt gạo nấu cơm, làm sao có đủ phương tiện mời thầy nghỉ chân. Xin thầy hăy nhanh nhanh xuống dưới làng cho!” 

Thiền sư mới đáp:

-Tôi là kẻ ra đi từ đất Mino, đang tiếp tục cuộc hành tŕnh về vùng Michinoku (19). Khi ngang qua ngôi làng dưới chân núi, ḷng bị lôi cuốn bởi cảnh núi non khe suối nên vô t́nh lạc bước tới đây. Ngày đà ngả bóng, từ đây xuống tới làng, đường lại khá xa. Dám xin thầy cho tôi được nán  lại đây một đêm nay thôi.

Thầy trụ tŕ mới bảo:

-Nơi quá đỗi hoang phế như thế này thường dễ sinh ra chuyện không may. Tôi không muốn giữ thầy lại làm ǵ. Thế nhưng tôi cũng không cố ư đuổi thầy ra khỏi đây. Thôi th́ thầy cứ làm theo ư thích! (20)

Nói xong, ông ta không mở miệng lần nào nữa.

Thiền sư cũng chẳng nói thêm một lời, ngồi trầm ngâm bên cạnh thầy trụ tŕ. Chẳng bao lâu, mặt trời đă khuất nhưng trăng chưa mọc nên chung quanh tối đen v́ chẳng có đèn đóm ǵ cả. Ngay vật trước mặt cũng không thể nào phân biệt. Chỉ nghe từ phía thung lũng có tiếng nước róc rách ở đâu vọng đến bên tai. Thầy trụ tŕ bèn đi vào pḥng ngủ rồi từ đó, không c̣n có tiếng động nào cả. 

「青頭巾」の画像検索結果 

Vào khuya, trăng mọc. Ánh trăng trong vắt và đẹp lung linh chiếu vào mọi ngơ ngách. Đến khoảng giờ Tư (nửa đêm), Thầy trụ tŕ mới từ pḥng ngủ bước ra, bắt đầu chộn rộn như muốn t́m kiếm vật ǵ. T́m măi không được, ông mới hét lên:

-Thằng trọc (Tôro!) kia (21). Mi nấp ở đâu? Rơ ràng là mi mới đâu đây thôi mà!

Thầy ta mấy lượt chạy qua chạy lại trước mặt thiền sư nhưng không hề nhận ra là ông đang ngồi đó. Định bụng đi về phía chánh điện xem thử, ông bèn chạy ṿng quanh khu vườn và múa may quay cuồng như gă điên. Một lúc sau, thầy kiệt sức, ngă phục xuống và nằm nguyên ở đó, không sao dậy nổi.

Đêm sáng ra và ánh nắng mai chiếu rạng ngời, thầy trụ tŕ giống như người vừa tỉnh lại sau một bữa rượu say túy lúy, nhận ra rằng thiền sư vẫn ngồi bất động ngay chỗ cũ. Thầy sửng sốt đến độ không thốt nên lời, tựa lưng vào cột đền, phát ra một tiếng thở dài rồi im lặng.

Thiền sư bèn tiến tới gần thầy và bảo:

-Này viện chủ! Tại sao thầy lại thẫn thờ như thế? Nếu như thầy đói, xin cứ ăn thịt lăo tăng cho no bụng.

Thầy trụ tŕ mới bảo:

-Cả đêm khách tăng vẫn ngồi ở chỗ đó hay sao ạ?

Thiền sư bèn đáp:

-Phải. Tôi đâu có ngủ và vẫn ngồi ở đó đấy!

Thầy trụ tŕ thưa:

-Đến nay tôi đă bao lần làm chuyện đáng xấu hổ là thích ăn thịt người nhưng vẫn chưa có cơ hội nếm được thịt một vị Phật sống (22). Ngài chính là một vị Phật sống đấy ạ. Ngài đă hiện ra dưới dạng tướng của một Sinh Phật, thế mà với con mắt mê muội của một kẻ đă rơi xuống địa ngục của súc sinh ngạ quỷ như tôi, nếu có thấy mà tuồng như chưa thấy th́ cũng là điều đương nhiên. Ôi, ngài thật đáng tôn kính! 

Nói xong, thầy chỉ biết im lặng cúi đầu.

Thiền sư mới bảo:

-Theo lời dân làng kể lại th́ nhà ngươi đă bị t́nh dục loạn tâm, nên rơi ngay vào ṿng ngạ quỷ súc sinh, Đừng cho ḿnh là xấu hổ hay đáng thương! Trước đây, ngươi đă gây bao điều ác khó lường. Hằng đêm, ngươi đă xuống núi tấn công người làng khiến cho dân chúng không thể sống yên ổn. Ta nghe họ than văn như thế và không thể làm ngơ (23). Do đó ta mới cố t́nh t́m đến đây để giáo hóa ngươi, cho người trở về với tính thiện ban sơ. Vậy ngươi chịu nghe hay không chịu nghe ta?

Thầy trụ tŕ bèn trả lời:

-Ngài đúng là một vị Phật sống. Cúi xin ngài chỉ dạy cho tôi cách nào để có thể vứt ngay cái ác nghiệp đáng khinh mà tôi đă tạo ra từ trước đến nay..

Thiền sư bảo:

-Nếu ngươi chịu nghe lời th́ hăy đến đây!

Thiền sư mới bảo thầy ta ngồi lên trên một phiến đá (24) phẳng phiu trước cái sàn trúc ngoài hiên (25), gỡ cái khăn lam ḿnh vẫn bịt đầu mà đội cho thầy trụ tŕ rồi truyền lại hai câu thơ (26): 

Giang nguyệt chiếu, tùng phong xuy,

Vĩnh dạ thanh tiêu, hà sở vi. (27) 

(Ánh trăng sông sáng, gió tùng lay,

Đêm dài trời lặng, hỏi v́ ai?) 

(Ư nói cớ sao lại có cảnh đêm khuya thanh vắng với ánh trăng sông và ngọn gió tùng. Thật ra th́ không v́ cớ ǵ cả, thiên nhiên xưa nay vẫn hiện ra trước mắt chúng ta như thế thôi).

 *** 

Một năm rồi cũng chóng qua. Đầu tháng 10 âm lịch mùa đông năm sau, Thiền sư Kwai.an trở về sau chuyến vân du miền Đông Bắc, lại đi ngang qua làng, có ghé trang viên để thăm chủ nhà, người đă cho ông trọ qua đêm, nhân đó hỏi thăm về những chuyện gần đây. Gia chủ vui vẻ nghênh tiếp nhà sư và thưa rằng:

-Nhờ cao đức của thiền sư nên ác quỷ kia không c̣n héo lánh đến làng chúng tôi nữa. Mọi người đều vui mừng thấy như ḿnh được thác sanh Phật quốc. Tuy nhiên, không ai dám lên núi v́ họ vẫn c̣n sợ. Do đó chúng tôi không biết từ dạo ấy, thầy kia đă ra sao! Chả lẽ thầy ta c̣n gánh cái ác nghiệp cho đến bây giờ. Đêm nay, xin thiền sư nghỉ lại đây và làm một buổi cầu siêu cho linh hồn thầy ấy. Chúng tôi xin phép được tụng kinh cùng.

Thiền sư mới bảo:

-Nếu t́m ra chính đạo để có thiện quả mà thành Phật (28) th́ thầy ấy là một lương sư hay tiền bối của tôi trên đường học Phật. C̣n nếu thầy c̣n sống đến ngày nay th́ thầy sẽ là đệ tử của tôi. Dù sao, tôi cũng phải lên tận nơi để xem thầy ta giờ đây thế nào.

Nói xong, thiền sư bèn leo lên núi. Trên đường, nh́n chung quanh thầy mới thấy quả nhiên đă lâu không có người lai văng chốn này. Ngay cả thầy là ngươi mới leo lên đây hồi năm ngoái mà c̣n thấy con đường đă hoang vu đến mức không nhận ra nổi.

Khi vào đến chùa, thiền sư thấy lau sậy đă mọc rậm rạp và c̣n cao hơn cả đầu người. Bên trên cành cây lá cỏ, hơi nước rơi tí tách chẳng khác nào những giọt mưa thu. Hơn nữa, thầy không sao t́m ra dấu vết lối ṃn dẫn vào chùa. Bên trong th́ các cánh cửa từ chính điện cho đến gác tàng kinh đều mục nát và ngả nghiêng xiêu vẹo. Hành lang bao quanh phương trượng và trù pḥng cũng mục hết, v́ nhiều hơi ẩm nên rêu đă mọc đầy. Thế rồi khi thiền sư thử đi t́m tảng đá bên hàng hiên nơi ông đă đặt thầy trụ tŕ ngồi xuống th́ thấy có một người – đúng ra là cái bóng – đang ở đó. Không thể nào phân biệt cái bóng ấy là tăng nhân hay tục khách (29) bởi v́ râu tóc đă mọc dài và rối bù như một mớ ḅng bong. Bóng ấy lại nằm chen giữa một vùng lau sập ngả rạp dưới bàn tay thiền sư và đang phát ra một âm thanh mỏng dính như tiếng ŕ rầm của ruồi nhặng. Lắng tai thử nghe th́ thấy đó một giọng th́ thào ngắt quăng 

Giang ...nguyệt .... chiếu ..., tùng .... phong ...xuy,

Vĩnh ...dạ ...thanh... tiêu ..., hà ...sở ...vi... 

Vừa nh́n ra cảnh tượng ấy, thiền sư bèn sửa lại thiền trượng và cất tiếng hỏi:

-Hà sở vi ? Hà sở vi ? (V́ cớ chi hả? Có cớ ǵ sao?)

Rồi quát lên một tiếng (29) và vung trượng bổ xuống đầu cái bóng đó.

Chỉ trong nháy mắt, tựa như băng tan dưới ánh sáng mặt trời, chỉ có mảnh khăn lam trùm đầu và mớ xương cốt trắng hếu là c̣n vương lại trên lá cỏ. Phải chăng lúc bấy giờ cái vọng tưởng lâu năm của thầy trụ tŕ cuối cùng mới tan ra từng mảnh ?

 

V́ những điều thiền sư đă làm mà đức độ của thầy vang dội mấy tầng mây, băng qua bốn biển để mọi người đều biết tới. Ai cũng khen ngợi: “Như là tổ Đạt Ma tái sinh vậy!”. Sau đó, người trong làng đă họp nhau tẩy uế và trùng tu cảnh chùa, mời thiền sư trở thành vị trụ tŕ đầu tiên của ngôi chùa mới và xin ông vào tu ở đấy. Thế rồi chùa đă đổi hệ từ tông Shingon (Chân Ngôn) sang tông Sôtô (Tào Động) (30), vẫn c̣n là một đạo tràng tôn nghiêm và thịnh vượng cho đến ngày nay.

 

Dịch ngày 6 tháng 2 năm 2021 (NNT)

 

Bên lề tác phẩm: 

Trong các tác phẩm cổ điển như Konjaku Monogatari (Kim Tích Vật Ngữ, tiền bán thế kỷ 12) quyển thứ 19 và Uji Shuui Monogatari (Vũ Trị Thập Di Vật Ngữ, đầu thế kỷ 13) quyển 47 đều có chép truyện một thầy tu (a-xà-lê) thích trẻ con và ăn thịt (ái đồng thực nhục). Cả hai đều bắt nguồn từ truyền thuyết về Ôe Sadamoto (? -1034), một nhà quí tộc, tăng nhân và thi nhân Waka thời Heian. Thế nhưng, về sự tích của ông này th́ chỉ v́ quá yêu một cô ái thiếp đă chết, ông bèn ăn thịt cô và sau đó, đă biết hối cải để trở thành  nhà sư nổi tiếng có pháp danh là Jakushô (Tịch Chiếu) và được phong làm Entsuu Daishi (Viên Thông Đại Sư).  

Dù nguồn gốc của truyện thế nào đi nữa, có thể tóm tắt câu chuyện Akinari sáng tác bằng một câu như sau: “Cao tăng Kwai.an (Khoái Am) của Thiền tông đă chữa trị cho một nhà sư (a-xà-lê) phái Chân Ngôn hết bị quỷ ám”. Thế nhưng đây không phải là một hành động siêu nhiên nếu nh́n từ quan điểm của người đời nay. Bởi v́ theo cách hiểu bây giờ th́ thầy trụ tŕ phái Chân Ngôn trong câu chuyện chỉ là kẻ mắc chứng bị ám ảnh (obsession) đến độ tha hóa (alienated) nghĩa là bám lấy một định kiến rồi bị nó chủ động dẫn dắt, khiến cho ḿnh không c̣n là ḿnh nữa. Sự tha hóa này, nếu mượn ngôn ngữ nhà Phật, đă đến từ một cái Nghiệp (karma) của kiếp trước vốn ở ngoài tầm tay của đương sự dù phần lớn trách nhiệm vẫn thuộc về anh ta. Ngày nay, chúng ta hiểu rằng thiền sư Khoái Am, khi chữa trị cho thầy trụ tŕ, đă làm việc của một nhà phân tích tâm lư và trị liệu (psychoanalyst, therapist), chỉ cho ông phương pháp thiền định (meisô, meditation) để lư giải nguồn cội của vấn đề. Lư do là phương pháp của nhà Thiền để thoát khỏi nghiệp chướng chính là sự giác ngộ (satori, illumination) dựa vào thiền định. 

Nhà sư phái Chân Ngôn đă đắm ch́m trong ái dục, đi đến chỗ cực đoan là có hành động ăn thịt người (shokujin, cannibalism). Khoái Am muốn dùng  phương pháp thiền định để tạo nên một sự trống rỗng trong đầu óc nhà sư, giúp ông t́m ra ánh sáng ban sơ. Khi đề cập đến điều này, không phải Ueda Akinari muốn đặt Thiền lên mọi thứ h́nh thức Phật giáo khác. Bằng cớ là ông đă đề cao vai tṛ của phái Chân Ngôn trong truyện Tiếng chim thần bí (Bupposô) và nhất là trên thực tế, cả Chân Ngôn lẫn Thiên Thai đều sử dụng phương pháp thiền định trong tu tập. Giáo sư René Sieffert cho biết, Akinari chưa bao giờ gắn bó đặc biệt với một tông phái Phật giáo nào. Ông kính trọng tất cả ngoại trừ những lối giải thích giáo lư cứng nhắc hay ḷng tin mê tín dị đoan. Qua lập luận mà Akinari đặt vào miệng Khoái Am, ông cũng cho thấy ḿnh không hề tin vào nguyên nhân của sự điên khùng đó là do ma hành quỷ ám. Dù con bệnh phải chịu trách nhiệm về hành vi của ḿnh hay không, trước tiên, anh ta cần được điều trị. Như thế, Khoái Am cũng như Akinari đă có một cái nh́n sáng suốt và hiện thực về vấn đề. 

Cũng theo René Sieffert, cách tŕnh bày sự giải thể (decomposition) của thân xác thầy trụ tŕ trong phần cuối có thể đă lấy cảm hứng từ một truyện trong Nihon-ryôiki (Nhật Bản Linh Dị Kư), tập truyện nhà Phật dùng để răn đời, xuất hiện vào khoảng năm 822 thời Nara (truyện số 1, quyển 3) trong đó nói đến một người kia có cái lưỡi nhờ tụng Diệu Pháp Liên Hoa Kinh (Lotus sutra) mà vẫn c̣n tươi tốt trong khi cả cái đầu th́ đă chết khô. H́nh ảnh thân xác thầy trụ tŕ trở về với đất nghĩa là với đại tự nhiên trong khung cảnh ngôi chùa hoang vắng có thể xem như tượng trưng cho một tự do vừa t́m thấy. Đó cũng là một nét độc đáo trong bút pháp của Akinari.  

Các nhà nghiên cứu Takada Mamoru và Inada Atsunobu cho biết văn hào Tanizaki Jun.ichirô đánh giá cao tác phẩm này bởi v́ theo ông, tuy nó có tích chất kỳ quái, gây sốc (grotesque) nhưng tác giả của nó đă biết tŕnh bày với một văn phong thanh nhă. Hai vị nói trên cũng nêu lên việc Akinari đă sử dụng cùng lúc những điển cố đến từ sách vở Ḥa văn và tiểu thuyết bạch thoại thông tục Trung Quốc như Thủy Hử Truyện, Tây Du Kư hay loại tùy bút, kỳ đàm dật sự như Ngũ Tạp Trở và ngay cả các thiền ngữ lục để giúp cho cốt truyện trở nên phong phú.

  

Chú thích:

 

1)     Kwai.an Myôkei (Khoái Am, Diệu Khánh), cao tăng phái Vô Cực thiền Tào Động. Đi tu từ năm 15. Mất năm 1493, thọ 72 tuổi. Tiểu truyện có ghi lại trong “Bản triều cao tăng truyện” của Nhật Bản và các bộ sách khác.

2)     Giáo ngoại biệt truyền của Thiền tông tức phương pháp dựa vào trực giác và không thông qua sách vở. Điều này chứng tỏ Kwai.an có cách suy nghĩ độc đáo chứ không từ chương.

3)     Tuổi 50 là đă già so với người thời cổ. Ngũ thập tri thiên mệnh.

4)     Khăn bịt đầu xanh lam (thanh đầu cân) và áo chùng đen (hắc y) là y phục thường thấy của tăng lữ Nhật. V́ tấm áo rách (nạp), phong sương,  nên các thiền sư thường tự xưng là “lăo nạp” hay “nạp tăng”.

5)     Xưa các nhà gia thế thường gửi ít nhất một người con vào chùa đi tu.

6)     Nhang đèn không chỉ là hương trầm và bạch lạp nhưng ư nói cả của cải tiền bạc cúng cho chùa.

7)     Giới sư (kaishi), người chứng minh trong một buổi lễ thọ giới qui y hay nhập đạo. Phái Chân Ngôn Mật Tông có lệ tưới nước thơm lên đầu tu sĩ nhập môn (gọi là Quán đỉnh hay Kanchô).

8)     Ư nói người chết mượn h́nh ảnh người sống để phục thù.

9)     Măng xà (như bạch xà hóa thành nàng Manago trong truyện Ḷng dâm của rắn) hay người cung nhân của Lư Thế chép trong Ngũ Tạp Trở..

10)           Ư nói mặt người dạ thú.

11)           Theo sách Ngũ Tạp Trở, bộ thứ 5 về người cung nhân của Sở Trang Vương hóa thành bướm đêm. Đây là một tập truyện gồm 5 bộ (Thiên, Địa, Nhân, Vật, Sự) thu thập cố sự, dật thoại và truyền thuyết do Tạ Triệu Xế (Chiết), một người đời Minh soạn..

12)           Theo sách Ngũ Tạp Trở, quyển 5 về người mẹ của Vương Hàm ở Thái Nguyên hóa chó sói.

13)           Theo sách Ngũ Tạp Trở quyển 5 về Lưu thị, người thiếp của thư sinh họ Ngô đă hóa thành quỷ Dạ Xoa.

14)            René. Sieffert phỏng chừng Akinari chỉ dựa vào trí nhớ khi chú thích đoạn này bởi v́ ở đây, chúng ta nhận thấy câu văn ông viết không ăn khớp với nội dung của Ngũ Tạp Trở.

15)           Phản ánh cái nh́n chậm tiến về phụ nữ của người thời Edo, kể cả Akinari.

16)           Ma Thúc Mưu, bầy tôi của Tùy Dượng Đế Dương Quảng. Tương truyền ban đầu Thúc Mưu ăn thịt con nít để chữa bệnh u uất sau đâm ra ghiền (theo Cổ Kim Thuyết Hải).

17)           Ngạn ngữ: Câu nói chép trong sách Ma Kha Chỉ Quán: “Phóng tâm thành yêu ma, thu tâm đắc Phật quả” (tư tưởng Phật Ma nhất như). Lại cho một câu tương tự nhưng dài hơn trong Thông Tục Tây Du Kư.

18)           Ư nói trên chùa không c̣n ai lo tu hành thường nhật như việc gióng chuông hay thổi tù và làm bằng con ốc loa.

19)           Michinoku: tên văn vẻ để chỉ vùng Đông Bắc Nhật Bản.

20)           Thèm thuồng thịt người lắm rồi nhưng c̣n cố chống trả thú tính.

21)           Lăo trọc: nguyên là Con lừa hói (Ngốc lư) là tiếng chửi, nhục mạ một nhà sư.

22)           Sinh Phật, Hoạt Phật. Người đang c̣n sống mà đă đạt đến tâm cảnh giác ngộ tức là một nhà tu vô cùng đạo đức.

23)           Thiền sư đă hành động không những để cứu dân làng nhưng c̣n để cứu thầy trụ tŕ đang mê lầm.

24)           Phiến đá là chỗ tọa thiền. Tuy nhiên phương pháp thiền định (tọa thiền hạnh) cũng có trong cách tu tập của các phái Cổ Phật Giáo như Chân Ngôn, Thiên Thai.

25)           Su no ko : trong trường hợp này là mặt sàn hàng hiên lót bằng tre.

26)           Hai câu thơ này là một bài tập, một công án Thiền để thầy trụ tŕ suy ngẫm.

27)           Đây là hai câu 103 và 104 trong bài Chứng Đạo Ca, một bài thơ 7 chữ dài 616 câu của thiền sư Vĩnh Gia Huyền Giác đời Đường. Ở Nhật, có chép trong tác phẩm Thiền Lâm Cú Tập ra đời vào thời Edo.

28)           “Thành Phật” ở đây không chỉ được hiểu là trở thành một vị Phật nhưng c̣n có nghĩa là “đă chết”, “đă hết khổ đau”, “đă giác ngộ”...

29)           Nếu không phải tăng lữ và tục khách th́ chỉ có thể là ... quỷ sứ.

30)           Ikkatsu (nhất hát): Katsu (hát) là tiếng hét thị oai của sư gia để kẻ u mê phải thức tỉnh.

31)           Phái Chân Ngôn của thầy trụ tŕ là Cổ Phật Giáo Nara. Phái Thiền của Khoái Am là Tân Phật Giáo Kamakura.

 

THƯ MỤC THAM KHẢO:

1)     Ueda Akinari, Ugetsu Monogatari (nguyên tác Truyện tối trăng mưa, có dịch sang kim văn, chú giải và b́nh luận bởi Takada Mamoru và Inada Atsunobu), 1997, Chikuma Gakugei Bunko, do Nxb Chikuma Shobô, Tôkyô xuất bản. Bản in lần thứ 7 năm 2004.

2)     Ueda Akinari, Ugetsu Monogatari quyển 1 và 2, nguyên tác được Aoki Masatsugu dịch sang kim văn và chú thích trong quyển 1, 1981, Kôdansha Geijutsu Bunko số mă 487 và 488, Nxb Kôdansha, Tôkyô xuất bản. Bản in lần thứ 24 năm 1996.

3)     Ueda Akinari, Ugetsu Monogatari dịch sang Pháp văn dưới nhan đề Contes de pluie et de lune bởi René Sieffert trong khuôn khổ Unesco, 1956, loại sách bỏ túi Folio, Nxb Gallimard, Paris, xuất bản.

4)     Ueda Akinari, Nguyễn Trọng Định dịch 7 trên 9 truyện của Ugetsu Monogatari và in dưới nhan đề Hẹn Mùa Hoa Cúc, Nxb Kim Đồng, Hà Nội, 2000.

 


* Nguyễn Nam Trân :

Một trong những bút hiệu của anh Đào Hữu Dũng, sinh năm 1945 gần Đà Lạt. Nguyên quán Hương Sơn, Hà Tĩnh. Theo học Chu Văn An (1960~1963) và Đại Học Sư Phạm Sài G̣n trước khi đến Nhật năm 1965. Tốt nghiệp Đại Học Đông Kinh (University of Tokyo) và Đại Học Paris (Pantheon-Sorbonne). Tiến sĩ khoa học truyền thông. Giáo sư đại học. Hiện sống ở Tokyo và Paris. E-mail: dhdungjp@yahoo.com

.........................

® "Khi phát hành lại bài viết của trang này cần phải có sự đồng ư của tác giả (dhdungjp@yahoo.com)
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com