Phần Lan và Hoa Kỳ

Phạm Vũ Thịnh dịch

 

 

Lời người dịch:

Thử lướt qua những khác biệt về hiệu quả dân sinh giữa hai mô h́nh tư-bản-chủ-nghĩa Phần Lan và Hoa Kỳ được đề cập trong bài báo của Paul Constant và bài điểm sách của April Spaugh, về cuốn sách “The Nordic Theory of Everything - Lư thuyết Bắc Âu về mọi thứ” của Anu Partanen  xuất bản năm 2015.
 

(1)  Giống như Hoa Kỳ, Phần Lan có nền kinh tế tư bản chủ nghĩa.
Tại sao người Phần Lan lại hạnh phúc hơn chúng ta?

Phần Lan có thể cho chúng ta một kế hoạch chi tiết để thành công.

Paul Constant
 15 tháng 2 năm 2020.

• Paul Constant là một tác gia tại Civic Ventures, đồng sáng lập của Seattle Review of Books, và là người đồng chủ tŕ thường xuyên của podcast “Pitchfork Economics” cùng với Nick Hanauer.
• Ông viết rằng có thể chọn một mô h́nh tốt hơn của chủ nghĩa tư bản so với mô h́nh được áp dụng ở Mỹ.
• Phần Lan là một ví dụ điển h́nh về mô h́nh của chủ nghĩa tư bản này, theo tác gia Anu Partanen.

 

Cứ bốn năm một lần, chúng ta lại nghe các ứng cử viên tổng thống nói rất nhiều về quyền tự do của dân chúng Hoa Kỳ. Họ thích sử dụng từ “tự do” như một lời nói tắt giải thích tất cả những khả năng mà chúng ta có thể tận hưởng với tư cách là người Mỹ: như tự do làm những ǵ ta muốn trong cuộc sống riêng tư của ḿnh, tự do nuôi dạy con cái theo cách ḿnh muốn, tự do bắt đầu cuộc sống lại từ đầu. Họ lập luận rằng nước Mỹ là chốn tự do nhất trên trái đất, một vùng đất của tự do, nơi không ai bị cản trở hoặc hạn chế bởi những quyền lực ngoài tầm kiểm soát của ḿnh.

Đó là một lư tưởng trữ t́nh - một truyền thuyết lâu đời từ các Tổ sáng lập ra quốc gia này.

Nhưng khi điều tra các quyền tự do thực tế của chúng ta với tư cách là người Mỹ, truyền thuyết đó bắt đầu rạn vỡ. Bởi thực sự có thể tự do đến mức nào, khi cứ 10 người Mỹ th́ đến 4 người không có được chừng 400 đô la Mỹ trong ngân hàng để trang trải những chi phí khẩn cấp? Thực sự có thể tận hưởng tự do của ḿnh không, khi không dành dụm được đủ tiền để nghỉ hưu, trong khi niềm tin của chính ḿnh vào nền kinh tế đang bị xói ṃn nhanh chóng?

Sự thật là trong thế giới hiện đại, an ninh kinh tế là ch́a khóa của tự do. Nếu bạn không có đủ tiền dành dụm, hoặc không có tiềm năng thu nhập ngày càng tăng, hoặc khả năng giúp tạo nền tảng tương lai cho con cái ḿnh, th́ bạn không tự do được. Nếu bạn không thể rời bỏ công việc hiện tại để t́m kiếm một khả năng mới hứng thú hơn, hoặc khả năng thoát ra khỏi một đống nợ nần chồng chất, th́ bạn không tự do được - bạn đang mắc kẹt trong một chu kỳ gia tăng nghèo đói bó buộc bạn phải phụ thuộc vào chủ nhân (công ty) của ḿnh để có tiền lương (càng ngày càng giảm giá trị) và bảo hiểm y tế (nếu bạn may mắn hơn nhiều người khác).

Nhiều người trẻ tiến bộ giải thích trên mạng internet rằng tự do của người Mỹ đang băng hoại là một thất bại của chủ nghĩa tư bản. Không khó để hiểu tại sao như vậy. Khi bạn được mớm cho cái ư tưởng về chủ nghĩa tư bản “thị trường tự do”, trong đó thực sự chỉ một nhóm nhỏ những “kẻ thắng” liên tục nhét tiền phồng căng các ví tiền của riêng họ, trên lưng c̣ng của lớp người c̣n lại dưới đáy chiếm 90% dân số, th́ rất dễ dàng để đổ lỗi cho toàn bộ hệ thống kinh tế gọi là “nhỏ giọt xuống – trickle down” ấy đă làm bạn thất bại.

Thế nhưng hầu hết mọi người không nhận ra được rằng các quy luật của các nền kinh tế không phải là bất khả xâm phạm. Chúng không bất biến ở mọi nơi trong vũ trụ như các quy luật vật lư. Nền kinh tế là một lựa chọn, và hoàn toàn có thể lựa chọn một mô h́nh tốt hơn của chủ nghĩa tư bản - một mô h́nh kinh tế mang lại nhiều tự do hơn, nhiều cơ hội và lựa chọn hơn cho mọi người dân.

Trong chương tŕnh tuần này của podcast “Pitchfork Economics”, Nick Hanauer và David Goldstein phỏng vấn hai chuyên gia về: quốc gia nào ổn định nhất, an toàn nhất và được quản lư tốt nhất trên thế giới - một quốc gia thường trực xếp hạng gần mức cao nhất trong các cuộc khảo sát quốc tế về mức giàu có của từng cá nhân, tham nhũng ít, ư thức tiến bộ và công bằng xă hội. Quốc gia đó là Finland - Phần Lan.

Và trước khi các nhà phê b́nh thốt ra từ “S” (Socialism), hăy nói rơ rằng mặc dù người Phần Lan được hưởng một lưới đỡ an sinh xă hội rộng lớn, lương hưu tốt và các biện pháp vững chăi bảo vệ ốm đau và ngày nghỉ cho gia đ́nh; th́ công bằng mà nói, nền kinh tế của họ không phải là xă hội chủ nghĩa. Phần Lan là một quốc gia hoàn toàn tư bản chủ nghĩa: một số người kiếm được thật nhiều tiền, và những người khác kiếm được rất ít. Nhưng Phần Lan đă chọn một h́nh thức chủ nghĩa tư bản bao-biện hơn để đảm bảo rằng những người Phần Lan giàu có nhất phải trả phần thuế công bằng của họ, trong khi những người Phần Lan nghèo nhất không phải chịu đựng chuyện thiếu thốn thực phẩm, quần áo, chỗ ở và chăm sóc y tế. Làm như vậy, Phần Lan đă xác định lại ư nghĩa của tự do trong thế giới hiện đại.

Trong cuốn sách tuyệt vời và dễ tiếp thu “The Nordic Theory of Everything - Lư thuyết Bắc Âu về mọi thứ”, tác giả Anu Partanen lập luận rằng Phần Lan cho được một kế hoạch chi tiết cho bất kỳ quốc gia nào quan tâm và muốn thực thi một chủ nghĩa tư bản nhân ái hơn, mà bà mô tả là “Nordic theory of love - Lư thuyết Bắc Âu về t́nh yêu thương”. Trong một bài xă luận trên tờ New York Times với tiêu đề “Phần Lan là thiên đường tư bản chủ nghĩa”, Partanen và đồng tác giả là Trevor Corson lập luận sâu hơn, và bảo rằng sau một năm sống cùng nhau ở Phần Lan, họ đă trải nghiệm “sự gia tăng tự do cá nhân” so với Hoa Kỳ.

Trong cuốn sách của Partanen, bà cho rằng các nền kinh tế ở các quốc gia Bắc Âu như Phần Lan “được thiết kế có chủ đích để tính đến những thách thức cụ thể của đời sống hiện đại, và mang lại cho mọi công dân mức độc lập cao nhất trong ṿng khả thi, về tài chính và phương tiện hậu cần”. Lược qua chế độ chăm sóc sức khỏe toàn dân, dịch vụ chăm sóc trẻ em giá cả phải chăng với giới hạn 300 USD mỗi tháng, cao đẳng đại học miễn phí và các kỳ nghỉ được trả lương phong phú, hai tác giả ấy cho biết đă tận hưởng tự do trong cuộc sống không phải lo lắng về một khoản chi phí lớn đột ngột nào có thể phá hủy cuộc sống của họ.

Ở đây, câu hỏi duy nhất quan trọng là: Loại tự do nào quan trọng nhất đối với bạn? Tự do cho phép các tập đoàn kinh doanh tránh thuế bằng cách vận động hành lang để thay đổi luật thuế, hay tự do cho bạn có thể bắt đầu sự nghiệp mới ở độ tuổi 40? Tự do cho phép băi bỏ quy định về ô nhiễm, hay tự do lấy ngày nghỉ có lương? Khi bạn quyết định rằng mục tiêu của nền kinh tế của quốc gia ḿnh phải là tạo hạnh phúc cho mọi người dân, thay v́ tạo phần chia lời tối ưu cho các cổ đông, th́ bạn sẽ ngạc nhiên thích thú khi thấy định nghĩa về tự do của ḿnh có thể thay đổi theo hướng tốt hơn đến mức nào.

*

(2)  Cuốn sách:The Nordic Theory of Everything: In Search of a Better Life  - Lư thuyết Bắc Âu về mọi thứ: T́m kiếm cuộc sống tốt đẹp hơn”, năm 2015, của Anu Partanen.

Điểm sách: April Spaugh, 08 tháng 7 năm 2016:

“Tôi chọn cuốn sách này ở thư viện v́ tên sách hấp dẫn và tôi thích vẻ đẹp của trang b́a. Mới đọc phần giới thiệu ở b́a ngoài, tôi nghĩ hẳn phải có nhiều lời ba hoa xă hội chủ nghĩa ǵ đấy, nhưng thây kệ cứ đọc xem sao.

Tác giả sinh ra, lớn lên và làm việc tại Phần Lan. Bà chuyển đến Hoa Kỳ năm 2008 và kết hôn với một người Mỹ. Bà trở thành công dân Mỹ vào năm 2013 và hiện vẫn sống ở Mỹ.

Rốt cuộc, cuốn sách này tạo ấn tượng cực kỳ tốt đẹp cho tôi. Tiền đề chính là sự so sánh giữa chính quyền của hai quốc gia, chủ yếu tập trung vào các cách thức làm việc của Phần Lan có thể mang lại lợi ích cho Hoa Kỳ. Về giáo dục, hệ thống thuế, chăm sóc sức khỏe, v.v.

Phần Lan là một quốc gia có những chính sách bị gán cho là "socialist - xă hội chủ nghĩa", nhưng không phải theo cách mà người Mỹ chúng ta nghĩ. Phần Lan không có vô số người hưởng phúc lợi xă hội như chúng ta ở đây. Họ không hề tạo ra các “nữ hoàng phúc lợi” như người Mỹ dè bĩu. Ở Phần Lan th́ làm việc và đóng góp cho xă hội thực sự mang lại lợi ích tốt nhất cho chính bạn. Các khoản thuế bạn trả vào hệ thống chung sẽ được hoàn trả cho bạn chứ không phải cho người khác, thông qua các lợi ích như:

Chăm sóc sức khỏe chi phí rất thấp
Thuốc theo toa với chi phí rất thấp (Phần Lan không cho phép các công ty dược phẩm tính giá cao vô lư)
Giáo dục K-12 miễn phí (trẻ em bắt đầu học muộn hơn, ngày học ngắn hơn, có nhiều thời gian ngoài trời, và học sinh Phần Lan đứng đầu thế giới về điểm số học vấn)
Đại học miễn phí
Cao đẳng miễn phí
Nhà trẻ chi phí rất thấp
Chăm sóc người cao tuổi với chi phí rất thấp
Thời gian nghỉ hàng năm hào phóng cho bạn và vợ/chồng hoặc bạn đời của bạn, càng nhiều hơn nếu có con
Kỳ nghỉ hàng năm hào phóng (4-5 tuần, bạn được khuyến khích lấy ngày nghỉ)
Giờ làm việc b́nh thường
Nghỉ phép rộng răi khi bị ốm
Bảo hiểm thất nghiệp,...

Tôi thích cách ở Phần Lan mọi người được đối xử với tính cách cá nhân. Bạn không đóng thuế theo t́nh trạng hôn nhân của ḿnh, mà trả theo cá nhân. (Lại nữa, khi bạn nộp thuế th́ đấy là một bản mẫu thuế đơn giản chỉ cỡ một trang cho hầu hết mọi người.) Chăm sóc sức khỏe của bạn không gắn liền với việc làm của bạn, v́ vậy nếu bạn mất việc, bạn vẫn không mất bảo hiểm y tế. Phần Lan c̣n có một gói trợ cấp thất nghiệp rất hào phóng nếu bạn bị sa thải hoặc bị ngưng việc, để bạn có đủ thời gian t́m việc mới mà không phải lo lắng về việc kiếm sống qua ngày. Bất chấp bố mẹ bạn kiếm được bao nhiêu, học đại học hay cao đẳng đều miễn phí, và hỗ trợ tài chính trong khi học không phụ thuộc vào t́nh trạng tài chính của bố mẹ bạn. Mọi thứ đều hướng tới việc giúp đỡ từng cá nhân, và kết quả là tạo ra và giữ được gia đ́nh bền chặt. Tác giả cuốn sách gọi đấy là "Lư thuyết Bắc Âu về t́nh yêu thương".

Bà cũng phá vỡ huyền thoại rằng hầu hết người Phần Lan phải trả một nửa thu nhập của họ hoặc hơn thế nữa cho sở thuế. Trường hợp của bà th́ khoảng 30%, gồm cả thuế liên bang và thuế thành phố (khoảng $ 18,000.00 trong số $ 67,000.00 USD mà bà đă kiếm được năm cuối cùng khi c̣n làm việc ở Phần Lan). Khi tính đến những lợi ích bà ấy nhận lại được từ chính phủ, th́ đó thực sự là một thỏa thuận trao đổi rất tốt.

Lại nữa, Phần Lan là một quốc gia Tư bản chủ nghĩa. Bạn đă nghe nói rồi chứ, về các thương hiệu Supercell, Nokia, Ikea, H&M hay Angry Birds? Tất cả là sáng tạo của các xứ Scandinavia này đấy. Cách thức mà hệ thống chính trị kinh tế của họ thiết lập ra giúp các doanh nhân dễ dàng mở các doanh nghiệp mới ở đấy.

Điểm chính mà tôi thu nhận được từ cuốn sách này là “Chính phủ thông minh, chứ không cần chính phủ lớn”. Tôi nghĩ rằng Hoa Kỳ có thể học hỏi được nhiều từ cách thức làm việc của Phần Lan và các quốc gia Scandinavia nói chung. Phần Lan đă trải qua những cơn đau vỡ da để trưởng thành của chính họ, như tác giả thừa nhận, và Phần Lan đă thực hiện rất nhiều cải cách bắt đầu từ những năm 1970.

Tác giả cuốn sách này yêu thích tinh thần và sự hào phóng của người Mỹ. Tôi nghĩ rằng bà đă đưa ra một cái nh́n rất công bằng về cả hai quốc gia”.

Phạm Vũ Thịnh dịch
04 Sep 2021

 


® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ư của tác giả 
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com"

Cảm tưởng, ư kiến xin gởi về  t4phamvu@hotmail.com