Thiên vị và b́nh đẳng trong công việc ở Úc

 Phạm Vũ Thịnh (Exryu Úc Châu)

 Ư kiến của Độc giả

Favouritism (thiên vị) và trong đó, Nepotism (thiên vị người thân) là chuyện không thể nào tránh khỏi trong bất cứ xă hội nào. Làm người, ai cũng có t́nh cảm thiên trọng, nhất là đối với người trong gia tộc, và rộng hơn, với bạn bè, với người quen biết. Rồi những cân nhắc lợi hại, bánh ít đi bánh quy lại, "You scratch my back and I'll scratch yours", đổi chác quyền lợi, hối lộ, ... luôn luôn ảnh hưởng đến mọi hoạt động trong xă hội loài người.

Favouritism, Nepotism đi ngược lại lư tưởng về công bằng xă hội của loài người, và những người thiếu khả năng được chọn do thiên vị đều gây tổn hại cho xă hội. Làm thế nào để hạn chế Favouritism, Nepotism trong công ăn việc làm là nguồn mưu sinh của đại đa số dân chúng ?

Ở tiểu bang New South Wales (và tương tự trên toàn nước Úc), từ những năm 1980, chính phủ đă có đạo luật về cơ hội đồng đều trong công việc, gọi là luật EEO Equal Employment Opportunity. Đạo luật này cấm chỉ những hành động hay biểu hiện có tính cách kỳ thị về màu da, chủng tộc, phái tính, tôn giáo, gia đ́nh, thai nghén, khuyết tật, tuổi tác, khuynh hướng tính dục, trong môi trường làm việc và quá tŕnh chọn người. Một hệ quả của đạo luật EEO là cấm chỉ Favouritism, Nepotism như những biểu hiện bất b́nh đẳng về cơ hội việc làm, và là một h́nh thái tham nhũng.

Có Văn pḥng EEO của chính phủ kiểm soát việc thực thi đạo luật.

Có Ủy ban điều tra tham nhũng ICAC Independent Commission Against Corruption độc lập với chính phủ.

Các cơ quan và các tư sở nữa, có các cẩm nang chỉ thị hoặc hướng dẫn việc thực thi EEO cho các cấp nhân viên.

Nạn nhân của Favouritism, Nepotism có thể than phiền, khiếu kiện lên cấp trên trực tiếp, hay cấp trên gián tiếp, đến Pḥng nhân viên, và / hay nhờ Nghiệp đoàn Lao động can thiệp.

Có Toà án (Tribunal) để phán xét luận cứ của hai bên nguyên bị. Có luật sư được cắt đặt để bênh vực mỗi bên.

Có những người tố giác gọi là whistleblower (thổi c̣i báo động) tuy không phải là nạn nhân nhưng v́ thấy chuyện bất bằng, cũng lên tiếng vạch trần chuyện thiên vị, thường lúc đầu là nặc danh, báo cáo lên Văn pḥng EEO, hay báo chí.

Có luật FOI Freedom of Information (tự do về thông tin) cho phép người dân đ̣i hỏi được xem hồ sơ của các cơ quan công quyền nếu không xếp vào loại tối mật ảnh hưởng đến an ninh quốc pḥng.

Báo chí, truyền thanh, truyền h́nh (có tự do ngôn luận) thường đứng về phía nạn nhân bênh vực cho lẽ công bằng, vạch mặt tham nhũng.

Để có được sự công bằng tối đa, các công việc được quảng bá rộng răi trên báo chí, truyền thông đại chúng để chiêu mộ người làm từ đông đảo quần chúng, dựa trên nguyên tắc EEO. Các điều kiện đ̣i hỏi của công việc được minh định thật chi tiết, tuyệt đối tránh những biểu hiện có vẻ kỳ thị (đời nay gọi là Politically Incorrect) về phái tính, màu da, ...

Một ban tuyển chọn được thành lập, thường có chừng ba người, trong đó tốt nhất là có một người thuộc các nhóm đối tượng bị kỳ thị, ví dụ phụ nữ, người da màu, người di dân, ... Ban này chọn người qua hai kỳ. Kỳ thứ nhất là đọc hồ sơ xin việc, dựa theo các điều kiện đ̣i hỏi của công việc, để lọc bớt (culling) một số, giữ lại những người nào thoả được tất cả hay nhiều nhất các điều kiện thiết yếu. Kỳ thứ hai là ban tuyển chọn phỏng vấn (interview) trực tiếp từng ứng viên đă qua sàng lọc. Các câu hỏi thường được soạn sẵn và mọi người được hỏi giống nhau. Sau đó, ban tuyển chọn thảo luận, b́nh giá. Tiêu chuẩn tuyển chọn là Effectiveness và Efficiency. Các ứng viên được so sánh xem nếu được chọn vào làm việc th́ có thể có hiệu quả (Effectiveness, làm được việc) hay không, và có hiệu năng (Efficiency, làm giỏi) hơn ứng viên khác hay không. Không được tính đến chuyện có là thân nhân hay quen biết với người nào trong ban tuyển chọn hoặc người nào trong công ty ! Nhưng cũng không có nghĩa rằng thân nhân hay người quen biết th́ tự động không được xin việc, hay tự động bị loại bỏ.

Cuối cùng, người trưởng ban viết báo cáo ghi rơ lư do chọn hay không chọn từng ứng viên. Báo cáo này cùng các đơn xin việc được giữ lại thành hồ sơ trong Pḥng nhân viên, và có thể được yêu cầu xem xét theo luật FOI Freedom of Information.

Tóm lại, để ngăn ngừa Favouritism, Nepotism, nước Úc có những công cụ sau :

(1) Luật EEO, làm nền tảng

(2) Cơ cấu thực thi EEO : Văn pḥng EEO, Toà án về EEO, Ủy ban ICAC chống tham nhũng

(3) Cẩm nang hướng dẫn EEO cho các cấp nhân viên

(4) Nghiệp đoàn lao động

(5) Pḥng nhân viên và cách thức khiếu kiện

(6) Cách thức quy định và quảng bá công việc, cách thức và cơ cấu tuyển chọn người làm

(7) Truyền thông, báo chí và luật FOI

Đặc biệt vai tṛ của truyền thông, báo chí rất quan trọng. Thông thường, các công tư sở đều gắng giấu kín chuyện nội bộ, rất nhạy cảm về những chuyện đưa người thân quen vào làm việc một cách thiên vị, gây nên xung đột quyền lợi (conflict of interest) với người khác, nên rất sợ chuyện bị phanh phui ra trước công luận, phải bào chữa trước công chúng. Truyền thông, báo chí và công chúng th́ thích làm "người hùng" đứng về phía chính nghĩa, nên ưa lôi những chuyện "nội bộ" bất công kiểu này ra ánh sáng. Truyền thông, báo chí độc lập là sức mạnh dân chủ.

Nền tảng, cơ cấu, cách thức, công cụ, để thực hiện EEO ở Úc là như thế.

Nguyên tắc EEO đă thấm sâu vào ư thức người dân Úc, như một giá trị phổ quát phải chấp nhận tuy bất tiện ! Công sở và các công ty tư nhân lớn cố gắng thi hành nghiêm chỉnh theo luật định. Có điều các công ty nhỏ chừng mươi người th́ vẫn ưa dùng người thân quen, và các công việc, chức vụ có tính cách không chính thức, hay tạm thời, ngắn hạn, th́ không quảng bá rộng răi hay không qua quy tŕnh và cơ cấu EEO. Thỉnh thoảng cũng có những vụ thiên vị gia đ́nh, đưa người thân quen vào làm việc hay trúng đấu thầu một cách mờ ám, bị phanh phui trên TV hay báo chí, nhưng người ta ngầm hiểu là có rất nhiều những bất công v́ thiên vị trong việc làm vẫn thường xảy ra mà không bị ánh sáng mặt trời chiếu đến.

Bởi ai cũng hiểu là chuyện thiên trọng người thân quen vẫn là mạch ngầm không ngừng ảnh hưởng lên mọi mặt của đời sống. Con người vốn yếu đuối, cần nương tựa vào người thân quen tin cậy được, và vào bè phái có số đông và quyền lực. Không thể nào tận diệt được Favouritism, Nepotism. Nhưng cũng chính v́ thế mà cần phải có EEO để hạn chế bớt những tai hại của Favouritism, Nepotism, bảo vệ một giá trị của nhân loại là công bằng xă hội.

Như thế, về chuyện EEO này th́ mục đích là chọn người làm việc sao cho có hiệu quả (Effectiveness, làm được việc) và có hiệu năng (Efficiency, làm giỏi) tối đa, đồng thời thoả măn ḷng yêu chuộng sự công chính, công bằng xă hội của con người tiến bộ; nhưng quan trọng hơn ư thức quần chúng, vẫn là sự cần thiết phải có một nền tảng vững chắc là đạo luật EEO, cơ cấu hành chánh hữu hiệu, toà án nghiêm minh, và nhất là báo chí ngôn luận độc lập và tích cực.  

Nói chuyện bên lề chơi : Việt Nam thời xưa đă có chính sách EEO này rồi ! Các kỳ thi tuyển Tú tài Cử nhân có mục đích t́m người ra làm quan, đều được thực hiện trên nguyên tắc b́nh đẳng (tương đối, bởi cũng có vài thành phần dân chúng bị cấm thi, như trường hợp con phường hát Đào Duy Từ,...) với những quy tắc nghiêm ngặt, như Giám khảo phải hồi tỵ (thoái thác không chấm thi) ở trường thi nào có con em của ḿnh ứng thí; quyển bài phải rọc giấu phần có ghi tên thí sinh; ... để tránh chuyện quan chấm thi thiên vị.

Vậy mà, nước Nhật Bản măi cho đến thời Minh Trị (1868) th́ lại đă dùng người hoàn toàn theo Favouritism, Nepotism đấy. Cũng là một nước chịu ảnh hưởng văn hoá Trung Hoa, nhưng Nhật Bản cho đến thời ấy hoàn toàn không dùng các kỳ thi phổ thông toàn quốc để tuyển người từ dân chúng. Tất cả chức vụ trong các phiên trấn, hay Mạc phủ, đều được sắp xếp giao cho người trong gia đ́nh, gia tộc, thân tín hay quen biết cả. Một phần là v́ chế độ thân phận (mibun), giai cấp "sĩ, nông, công, thương" quá nghiêm ngặt, "Con vua th́ lại làm vua, con nhà thày chùa lại quét lá đa". Phần khác là v́ Nhật Bản thời trước trên căn bản đă liên tục ở trong t́nh trạng Sứ quân, "nước" này chống chọi với "nước" kia, chuyện dùng người thân quen, tin cậy được đă là phương cách duy nhất để sống c̣n.

Về "networking" (giăng mạng lưới quen biết, chủ yếu để t́m việc và trao đổi về việc làm) th́ nguyên nghĩa không có ǵ xấu, mà lại c̣n rất cần thiết cho người t́m việc, bởi qua đó, có thể t́m được những việc làm không quảng bá trên truyền thông đại chúng, và c̣n biểu hiện được sự sốt sắng nhiệt thành t́m việc và quan tâm về công tư sở cần người. Miễn là đừng qua đó mà đút lót, "bôi trơn" hay nhờ người làm áp lực lên ban tuyển chọn để lấy được việc làm.

"Head-hunting" (dịch vụ điều tra giúp t́m người làm, đặc biệt cho các chức vụ cao cấp) nói chung, là một nhu cầu của xă hội tiên tiến, và cũng là một dịch vụ như mọi dịch vụ kinh doanh khác, để t́m ra người làm thích hợp cho các sở làm.

Nói cho cùng, vẫn là : Để tránh tệ hại thiên vị trong việc làm, cần thiết phải có một nền tảng vững chắc thành luật, cơ cấu thực thi hữu hiệu, toà án nghiêm minh, và nhất là báo chí ngôn luận độc lập và tích cực.

 

Phạm Vũ Thịnh

Sydney 09-2010

 

Ư kiến của Độc giả :

Nhân đọc bài viết “Thiên vị và b́nh đẳng trong xă hội Úc”, tôi muốn đóng góp về đề tài này trong xă hội Hoa Kỳ.

Nepotism, Favoritism, Whistle Blower cũng có trong xă hội Hoa Kỳ. Nepotism là thiên vị người thân cũng thựng xảy ra ở Mỹ. Nepotism trong công ty do tư nhân làm chủ là chuyện đương nhiên. Công ty nào cũng có con, cháu, bà con trong nhiều chức vụ quan trọng mà phần đông không có khả năng tương xứng với chức vụ. Trong những hăng nhỏ do gia đ́nh lập nên th́ những chức vụ then chốt đều do những người thân cận như vợ làm giám đốc, con làm trưởng pḥng,... Luật cấm nepotism chỉ áp dụng cho công sở tiểu bang và liên bang, chứ không có luật nào của địa phưong, tiểu bang hoặc liên bang nói đến nepotism ở những công ty do tư nhân làm chủ. Dù cho công ty tư nhân có đặt ra điều lệ ngăn cấm nepotism, Ṭa Án có áp dụng những nguyên tắc đó không khi giải quyết một vụ tranh tụng liên quan đến tư sở th́ cũng c̣n tùy.

Whistle blower trong công ty tư nhân về nepotism th́ hầu như ai can dự vào việc tố cáo đều nhận những hậu quả là bị đuổi việc,... Mặc dù công ty có nhận lỗi đă dùng người không xứng đáng vào những chức vụ quan trọng bằng cách thuyên chuyển những người đó vào những nhiệm sở khác, th́ người tố cáo vẫn bị trả thù bằng những biện pháp mạnh sau này nếu đuơng sự vấp một lỗi lầm dù rất nhỏ.

Nói tóm lại ở tư sở, nếu nepotism ảnh hưởng đến bạn trực tiếp, như không được tăng lưong mà vẫn phải làm viêc nhiều hơn, phải làm việc dưới quyền của một supervisor không có khả năng hơn bạn, và nếu bạn có khả năng kiếm một job tương tự ở một hăng khác, th́ bạn hăy mạnh dạn làm một whistle blower, c̣n không th́ hăy theo nguyên tắc này : “Mũ ni che tai, phận ai nấy giữ”, nói theo lối Mỹ là: “Hear no evil, see no evil, speak no evil”. (Phương châm này rất thịnh hành ở nước Việt Nam ta, có thể là motto của tất cả các đầy tớ của nhân dân).

Một dạng cao cấp hơn nepotism là cronyism cũng thường xảy ra tại Mỹ. Cronyism là tiến cử bồ tèo vào những chức vụ ngon lành dù bạn ḿnh không có khả năng với chức vụ. Tổng thống Bush con hồi c̣n trị v́ nước Hiệp chủng Quốc Xê Kỳ cũng bị tố cáo là cronyism khi đề cử Harriet Miers vào Ṭa Án Tối Cao Pháp Viện, v́ Miers không có kinh nghiệm về xử án và hiểu biết rất hạn chế về Hiến Pháp Hoa Kỳ.

Ở Mỹ, Equal Employment Opportunity Commission (EEOC) là một cơ quan độc lập của liên bang có nhiệm vụ áp dụng triệt để Luật cấm kỳ thị ở Công Tư Sở. EEOC có nhiệm vụ điều tra những đơn tố cáo kỳ thị về màu da, sắc tộc, tôn giáo, tuổi tác, phái tính, tàn tật; và áp dụng triệt để luật cấm kỳ thị để bảo vệ quyền lợi của moị người sinh sống ở Hoa Kỳ. Cũng nhờ có đạo luật này mà dân Việt Nam ở Hoa Kỳ mới có cơ hội t́m đuợc những việc làm tốt hợp với khả năng, tŕnh độ học vấn… Phần lớn các công ty đăng báo mướn công nhân đều kèm theo câu “An equal opportunity employer (EOE)” có nghĩa là không kỳ thị ứng viên dù ứng viên là người từ... Hỏa Tinh mà có năng khiếu và khả năng hợp với viêc làm th́ O.K mướn liền. (Không biết nước Việt Nam ta có luật này không, chắc phải hỏi mấy cô mấy chú chuyên gia về Việt Nam mới rơ).

Và cũng có Freedom of Information Act FOIA (tương tự luật FOI ở Úc) là đạo luật bảo đảm công chúng có quyền được tham khảo hồ sơ của các cơ quan trực thuộc chính phủ liên bang.

Nói chung, dù ở Úc hay ở Mỹ th́ chúng ta cũng được chính phủ bảo vệ để có cơ hội đồng đều làm ăn sinh sống dễ dàng một cách tương đối.

Phạm Vũ Thi

 


® "Khi phát hành lại thông tin từ trang này cần phải có sự đồng ư của tác giả 
và ghi rơ nguồn lấy từ www.erct.com"

Cảm tưởng, ư kiến xin gởi về  t4phamvu@hotmail.com