Để hiểu cụ Phan Bội Châu khi cụ đi Nhật
 

Văn Lang Tôn-tht Phương
 

Mi năm, c đến 29 tháng mưi th́ li nh ngày gi ca c Phan Bi Châu (PBC). Nh, không có nghĩa là đ ca ngi, mà đ t́m hiu thêm v vic làm và nhng suy nghĩ ca ngưi xưa, hu điu chnh nhng nhn đnh v c,  trưc đây có mt thi đă hiu không đưc đy đ 

My chc năm v trưc, do nh hưng ca các bài nghiên cu v c Phan trong tp san Nghiên Cu Lch S (Vin S Hc), ḿnh ch nghĩ c Phan là ngưi ch biết “đánh”, đánh vi bt c giá nào. Phi mt nhiu năm tháng sau đó mi hiu ra đưc c Phan không phi như vy. Đc bài “C Phan Sào Nam vi Vn Đ Khoa Hc” trong tp chí Khoa Hc Ph Thông (s 4, đ ngày 16-10-1934) mi thy đưc c PBC dn dn đi theo ch trương ca c Phan Chu Trinh, nghĩa là đng ư rng con đưng tiến ca dân Vit không phi là chiến tranh mà chính là “Chn Dân Khí, Khai Dân Trí, và Hu Dân Sinh”. [Hu là làm cho sung túc].  

Hôm cui tháng i, nhân ngày gi c, thc ra đă đnh viết mt cái ǵ đó. Nhưng t́nh c có xem mt bài k nim v c, và khi đc phn phn hi ca đc gi, có mt câu phê b́nh c làm ḿnh t nhiên thy “ngui la”!  Ngưi phê b́nh đó chê c Phan: “Đui Pháp mà đi cu Nht!” 

Có th anh ta nghĩ như vy tht. Và kh năng ln nht là anh ta chưa đc –  hay không h biết đến –  bài kho cu “Chuyến Đi Cu Vin Năm 1951” ca nhà nghiên cu s Vũ Ng Chiêu (có trên Internet). Trong lch s c ta, đi cu vin nưc ngoài đâu phi ch mt ḿnh c Phan? 

Tuy nhiên, câu phê phán này cho thy rt rơ v thc cht mà chúng ta đang sng: Nn giáo dc đnh hưng đă rt thành công, đă đào to đưc rt nhiu ngưi Vit ch nh́n thy (và tin) vào nhng ǵ hc đưc hc trên sách giáo khoa. Điu quan trng hơn, đây không phi ch là nhn đnh ca mt cá nhân, mà có v là nhiu thế h hc sinh đă quen vi cách nh́n như thế. Vn đ là mt khi cho rng điu suy nghĩ ca ḿnh là s tht, nhưng là s tht không đy đ, th́ đó không phi là s tht. 

Dù sao đi na th́ trong s nhng lp ngưi tr mi ln lên, cũng có nhiu ngưi mun biết đến các vic c Phan làm đ có th t đánh giá khách quan.  

Vào năm cui cùng ca cuc đi (1940), khi sc khe c Phan đă yếu, có ngưi hi làm sao đ theo đưc chí hưng ca c, c Phan đáp: “Ni chí, thut s”.  Không ni chí c Phan đưc, th́ thut li vic làm ca c, cũng là th hin đưc ḷng mến m đi vi c vy. 

* 

C PBC không phi là thn thánh, mà là mt con ngưi như tt c chúng ta. Nhưng đim khác nhau là t lúc con bé, c nghe v nhng vic làm ca các chiến sĩ Cn Vương mà thy “đm đ́a nưc mt”. Cho nên c tâm nguyn mun “dng li ngn c Cn Vương”, vi mt t chc có quy mô trên toàn quc (Duy Tân Hi, 1904) đ tránh s đu tranh l t sai lm ca Cn Vương cũ. V́ hn chế ca lch s, lúc đó con ngưi đy nhit huyết PBC đă không thy ra đưc là nếu thành công đi na (đui Pháp ra khi b cơi) th́ s phi làm nhng ǵ, hay li s tiếp tc đi theo con đưng ṃn vi “minh quân lương t” tr v́ xă hi như thi trưc khi quân Pháp đến?  

(Dĩ nhiên, v sau, có kinh qua nhng biến chuyn ca thi thế, c mi biết đến th chế Quân Ch Lp Hiến, ri th chế Cng Ḥa; và trong cun “Tân Vit Nam”, c Phan có viết rơ chương tŕnh mt nưc “Vit Nam Mi” s như thế nào vi chế đ Cng Ḥa. Nhưng đó là sau khi đă bôn ba hi ngoi ri, nht là sau khi Tôn Văn bên Tàu đă thành công vào năm 1911). 

Tr li chuyn thi đim 1904-1905: Duy Tân Hi đă thành lp, nhân ḥa đă đt vi cng Đ là Hi Ch, vn đ là làm thế nào đ khi nghĩa mà tránh đưc thm cnh “dân binh như qu nhóm, trương bng mà đ đn”?  Đó là phi có súng đn, mà làm sao đ có?  C Phan k li: “Ôi vũ khí, vũ khí! Các lănh t trong Hi c ṿ đu bt trán mà không nghĩ ra đưc cách nào”... 

Gia lúc bi ri đó th́ bng có tin hi quân Nht đánh thng Nga. Các c bo nhau: “t Nht Bn có ư mun hưng Á, chng li ging Trng, làm mnh ging Vàng... Bi vy, c th qua đó, nói khéo vi h, hoc là thương lưng mua vũ khí, hoc vay mưn”... Thế là Duy Tân Hi đng ḷng c c Phan qua Nht. 

Có c Tăng Bt H dn đưng, c Phan bí mt đi ra khi nưc. Ra đến vùng bin quc tế, c Phan thy trong ḷng sng khoái vi h́nh nh ri đây cc s hàng hàng lp lp “nht t vùng lên như bin tràn sóng dy: 

... Chng chu vn xoay mc ư tri
Trong cu
c trăm năm đành có t

R
i sau muôn thu há không ai?

Non sông đă m
t, ḿnh không sng
Hi
n thánh c̣n đâu, hc cũng hoài
Đông H
i xông pha nương cánh gió
Muôn ngh́n sóng b
c dy ngoài khơi!
 

Sang đến Nht, thc tế mi làm c v mng:  Các nưc ln luôn luôn hp tác vi nhau đ chia chác trên s hy sinh ca các nưc nh, thi nào cũng thế!  C Phan đành chn la mt gii pháp kh thi tt nht: Gi hc sinh sang Nht, hc v quân s. Phong Trào Đông Du bt đu vi sự t́nh như vy.  

Ngay t thu đó, trong các đng chí ca c Phan, tuy hiu và đng t́nh vi vic c đi cu vin Nht Bn, nhưng (trong mt bui hp), c Nguyn Quyn dè dt nói:  “Tôi e rng chúng ta đang làm vic ‘Tin Môn C H, Hu H Tiến Lang’ (rưc beo vào ca sau đ chng cp ca trưc)”.  Các c thuc phái Thiết Huyết (St Máu) cũng nhao nhao phn đi chuyn Đông Du, v́ mc đích ca Hi là đi t́m vũ khí v đánh Pháp, không phi du hc hay ǵ khác. 

C Phan trong t́nh trng trên đe dưi búa, v mt ngoài th́ Pháp đă bt đu bt b, giết chóc các đng chí ca c. 

* 

Trong cun sách ni tiếng “Vietnamese Anticolonialism”, nhà s hc David Marr xếp c Phan (và nhng ngưi như c) vào “thế h đu tiên và cui cùng” (a generation of first and last). Có nghĩa là nhng ngưi này sng vi nhng giá tr cũ trong thi bui thế gii đi thay, xă hi Vit Nam cũng chuyn ḿnh.  

Nói theo ca ngưi Vit chúng ta, nhng ngưi như c Phan, lúc đó, c̣n mang trong bn thân nhng ư nghĩ “pḥ vua giúp nưc” theo mt tích cc ca Nho giáo:  

“Trong lăng miếu ra tài lương đng.  Ngoài biên thùy rch mũi Can Tương”  

Cương thưng bi biết nên mang nng.  H đng làm trai tr n đi”;  vv... 

Có đi cu cnh ai điu ǵ th́ lut đi là vay tr, hn các c cũng hiu điu đó. Cho nên nim tin rng “Nhật Bản t có tinh thn tương trợ Đông Á” kiểu ‘giúp đỡ quốc tế’ hẳn cũng biết là rt mong manh. Nhưng quá cn th́ phi th mà thôi, c c gng hết sc và ráng nuôi hy vng, v́ làm sao có thtay ngi không? 

Vic sang Nht cu vin ca c Phan, rt li cũng ch là mt chuyn cu ly cái may trong muôn mt, như chính c đă nhn đnh: 

Ba h mt nhà Tn, huyết mch c niên c̣n thy đó
M
t thân c̣n nưc S, tóc da by thưc có màng chi!
 

* 

C Phan là danh sĩ đt Vit, đưc s kính phc ca hu như cc: T các quan ln triu đ́nh như c Nguyn Thưng Hin đến các danh sĩ như Trn Quư Cáp, Phan Chu Trinh, vv... Mt hàn nho như c Tú Xương, ai cũng b c Tú cưi chê, nhưng vi c Phan, c Tú Xương khép ḿnh kính cn: 

Em hi thăm qua, bác vn c̣n
Mái tóc Giáp Th́n
đà nhu
m tuyết
Đi
m đu Canh Tư cha phai son
Vá tr
i m hi mây trăm thc
L
p bin ra công đt mt ḥn...
 

Và c Phan ra đi là đ cu nưc, không phi v́ kiếm sng tha phương cu thc. Nhưng gii chính trị Nhật Bn cũng ưm thử cụ, họ ngỏ ư có thể giúp đỡ cụ về cuộc sng phú quư. C Phan nói ra ư ḿnh: 

Chim non sa t, khách qua đưng c̣n biết nâng niu
Tr
con té giếng, ngưi trông thy ra tay cu vt
Hu
ng chi ba mươi triu đng bào nơi đó đang ngao ngao trông ngóng thế kia!
 

C cũng nhc nh ngưi trong nưc, rng đi cu ngưi cũng như ḿnh có bnh, phi “ti Đông lân mà rưc thy sang. Nhưng không th vic ǵ cũng trông cy vào thy, t vic thuc men cho đến ci la, ni siêu sc thuc, giưng chiếu, vv... “trăm th đ mt tay thy c”. Nếu như vy th́: 

Cu thy thế li càng thêm nhc
Thà nh
tay gic giết cho xong
Than ôi cái v
chết ḷng
Xác kia tuy đó, c̣n mong n
i ǵ!
 

li, hoc th ơ, là khi tm ḷng đă chết. Nói theo t ng thu đó, cái v đó là “cái v chết ḷng”, là nguyên nhân ca s mt nưc, dit vong:  “Đng bào ta ơi, nưc Nam ta như thế th́ tuyt dit”  (Phan Bi Châu: ‘Chng Dit D Ngôn’). 

* 

C Phan có đi Nht cu vin tht, đ t́m mt con đưng sng cho dân tc. Vui mng mà đi, v́ trong ḷng c̣n đy p tư tưng cu nưc kiu Cn Vương: Có đưc vũ khí (th́) c đánh cái đă, c̣n sau đó thế nào chưa nghĩ đến.  

Lúc đó, suy nghĩ như vy cũng ch là do hn chế ca lch s thôi.  Nhưng đ công bng cho c, ngay các thế h đi sau c c my chc năm c̣n chưa thoát đưc li “suy nghĩ Cn Vương như thế, hung ǵ mt c Phan (và các đng chí ca c) trong thi c̣n chưa biết t́nh h́nh thế gii bên ngoài, vi bi cnh lit cưng không chng li nhau mà cùng chung sc vi nhau đ xâu xé các nưc nh

Nhưng c Phan là ngưi biết t ci tiến đ theo kp nhng tiến trin ca thi đi. T li suy nghĩ kiu Cn Vương, c đi qua Quân Ch Lp Hiến, ri Cng Ḥa, và quan trng nht là cui cùng, c đi theo ch trương ca c Phan Chu Trinh:

Vn đ ca nưc ta là Dân Trí, Dân Khí, và cuc sng ngưi dân quá lm than, nghèo khó (Dân Sinh). Cho nên dù có lt đ lp ngưi cai tr xung mà Dân Trí vn như cũ, Dân Khí vn như cũ, cuc sng ngưi dân vn không thay đi; th́ lp ngưi mi nm quyn li cũng s làm như lp ngưi cũ, không thay đi đưc ǵ”. 

Mà gii quyết vn đ Dân Trí, Dân Khí, Dân Sinh, th́ không th chn la chiến tranh (như c Phan đă làm thi 1904-1916). Chn la chiến tranh mà không cho thy sau đó s đưa dân tc đến mc tiêu nào, th́ đó ch là “con đưng đi không đến”. 

Tóm li, vi nhng ‘suy nghĩ Cn Vương thi đim năm 1904, vic đi Nht ca c Phan ch có mt lư do: Đó là c gng đ t́m ly chút kh thi, trong muôn mt: 

Ba h mt nhà Tn, huyết mch c niên c̣n thy đó
M
t thân c̣n nưc S, tóc da by thưc có màng chi!
 

(20-11-2022)