Trần Văn Thọ
Exryu Japan

Hồi tưởng kỷ niệm về thơ nhân gặp lại nhà thơ thuở học tṛ

 

Tháng 5/2022 vừa qua nhân chuyến về thăm Đà Nẵng, tôi gặp lại Nguyễn Hoàng Thọ, người bạn thời trung học. Hơn nửa thế kỷ mới được tái ngộ. Hiện nay anh là nhà giáo đă nghỉ hưu và cũng là một nhà thơ. Anh tặng tôi thi tập Ngăn kéo thời gian, tập thơ thứ hai vừa xuất bản, không kể những tập in chung với người khác. Gặp lại bạn xưa và được tặng thơ làm tôi nhớ lại một thời có rất nhiều bạn làm thơ và ḿnh đă thích thơ từ thuở ấy.

Tôi học Trung học đệ nhất cấp (Trung học cơ sở bây giờ) ở trường Nguyễn Duy Hiệu (Điện Bàn, Quảng Nam) và đặc biệt thân với Nguyễn Hoàng Thọ và 5-6 bạn khác, toàn những bạn làm thơ rất hay. Năm học Đệ Tứ tức năm cuối Trung học cơ sở, các bạn ấy đă tập họp những bài thơ hay của ḿnh để in thành Thi phẩm Mộng, tập thơ ca tụng tuổi thanh xuân nhiều mơ mộng và gói ghém hoài băo về tương lai.

Trường Nguyễn Duy Hiệu hồi đó không có bậc Đệ nhị cấp (Trung học phổ thông bây giờ) nên tôi và nhiều bạn xuống Hội An học trường Trung học Trần Quư Cáp. Đa số các bạn thân của tôi cũng xuống đây, mang theo tâm hồn thơ từ một thị trấn nhỏ trên Quốc lộ số 1 xuống thành phố cổ gần biển. Tôi nhớ như in một buổi sáng ở sân trường Trần Quư Cáp, trong lúc tôi và vài bạn đang tṛ chuyện bỗng nhiên Nguyễn Hoàng Thọ chạy đến ch́a ra một tờ giấy: “Bài thơ ni mới làm tối hôm qua, các bạn đọc thử”. Thế rồi cả bọn xúm lại đọc và b́nh.  Không khí giữa bạn bè quanh tôi thời đó là thế. Khi ở sân trường, lúc ở nhà trọ hoặc buổi tối ngồi quanh cột điện trên đường phố.

 

 Tác giả thăm lại trường Trung hoc Nguyễn Duy Hiệu ở Quảng Nam (1992)

Tôi có nhiều bạn làm thơ nhưng riêng tôi th́ không có năng khiếu đó. Nói chính xác th́ không có năng khiếu làm thơ hay. Tôi nghĩ ai cũng có thể làm thơ nhưng làm thơ hay th́ khó. Thời đó tôi cũng có thử làm một số bài thơ nhưng đọc thấy không hay, tự thấy ḿnh không thể làm thơ hay nên từ đó không làm nữa.

Thế nào là một bài thơ hay, một câu thơ hay?

Tôi nhớ có đọc ở đâu đó, nhà thơ Nguyên Sa cho rằng một câu thơ hoặc một bài thơ được cho là hay khi muốn giải thích ư nghĩa của nó người ta phải viết ra cả một trang giấy. Theo định nghĩa đó có lẽ những bài như Màu thời gian của Đoàn Phú Tứ, Tống biệt hành của Thâm Tâm hay Lá diêu bông của Hoàng Cầm là đại biểu của những bài thơ hay. Hoặc những câu thơ khéo dùng những điển tích phù hợp cũng hay, như hai câu của Quách Tấn trong bài Đêm thu nghe quạ kêu:

Trời bến Phong Kiều sương thấp thoáng

Thu sông Xích Bích nguyệt mơ màng

Đúng là ư có sâu xa th́ thơ hay. Nhưng theo tôi có nhiều câu thơ ư sâu xa nhưng người đọc cảm nhận được ngay, thấy rất thi vị và không cần phải giải thích nhiều, không cần viết ra cả trang giấy mới nói hết ư nghĩa mà vẫn hay. Câu thơ hay c̣n nhờ âm điệu, cách gieo vần, cách dùng chữ bóng bẩy, gợi mở trí tưởng tượng, và nhất là gợi cảm, thấm sâu vào tâm hồn người đọc. Thí dụ th́ rất nhiều.

Chẳng hạn hai câu thơ của Hoài Khanh mà tôi gặp hồi c̣n học năm cuối trung học phổ thông, đọc thấy ḷng bâng khuâng, đúng với tâm trạng đang lo nghĩ về một tương lai bất định:

Nước xuôi lạnh một ḍng sầu

Biết về đâu hỡi mấy màu thời gian.

Cũng suy tư về thời gian, sau này đọc hai câu thơ cũng rất hay của Nhă Ca nói lên tâm trạng nuối tiếc tuổi xuân qua đi của người con gái:

Khi về tay nhỏ che trời rét

Nghe giá băng ṃn hết tuổi thơ

Đă từng nh́n ánh trăng soi bóng trên ḍng nước, nhà thơ tưởng tượng con hổ đứng uống ánh trăng tan bên bờ suối ở rừng sâu (Thế Lữ) hoặc vẽ ra cảnh các cô gái múc ánh trăng vàng khi tát nước bên đàng ở một vùng nông thôn (Bàng Bá Lân) để sáng tác ra những câu thơ hay.

Mượn h́nh ảnh để gián tiếp diễn đạt t́nh cảm cũng thường làm cho câu thơ hay mà vẫn không có ǵ khó hiểu. Có sự đau buồn trong ly biệt nào thống thiết, khổ đau hơn như mấy câu thơ của Hoàng Cầm?

Cả Thái B́nh dương là giọt lệ

Mỗi người đi biệt một hành tinh?

Thanh Tịnh khóc Phùng Quán bằng một hỉnh ảnh so sánh bóng bẩy:

Đời xếp anh, tôi và Thạch Lam

Vào chung một chiếu giữa văn đàn.

Than ôi chiếu đă hai lần lạnh,

C̣n lại ḿnh tôi giữa thế gian

Một cách tỏ t́nh gián tiếp bằng h́nh ảnh rất đẹp mà dễ hiểu cũng cho ra hai câu thơ hay:

Hồn anh như hoa cỏ may

Một chiều cả gió, bám đầy áo em (Nguyễn Bính)

Hoặc đôi khi có những câu thơ xem ra rất đơn giản, chữ dùng b́nh dị nhưng lại hay v́ đi nhẹ nhàng vào tâm hồn người đọc:

Một buổi trưa không biết tự thời nào

Như buổi trưa nhè nhẹ trong ca dao (Huy Cận)

Đối với tôi đó là những câu thơ hay. Kho tàng thi ca Việt Nam c̣n rất nhiều câu thơ hay như vậy.

 

Trở lại tập thơ Ngăn kéo thời gian của Nguyễn Hoàng Thọ. Tôi rất vui đọc được nhiều bài thơ hay trong tập này. Không ít bài hay theo như định nghĩa của Nguyên Sa nhưng cũng nhiều bài hay theo như cách cảm nhận, suy nghĩ của tôi.

Nói đến ngăn kéo tôi liên tưởng đến câu thơ của Xuân Tâm đọc thời trung học: Rương chật rồi khó nhốt cả niềm vui. Câu thơ nầy trong bài Nghỉ hè nói về tâm trạng của học sinh khi hết niên học, sửa soạn rời trường để vui với Chín mươi ngày nhảy nhót ở miền quê. Tuổi thanh xuân hầu như chỉ có niềm vui và hy vọng, nhiều đến nỗi không chất hết trong rương. Nhưng ngăn kéo của nhà thơ ở tuổi cổ lai hy th́ chắc chắn chất đầy những trải nghiệm chuyện ḿnh chuyện đời, chuyện gia đ́nh, bè bạn, quê hương, đất nước, và đầy ắp bao kỷ niệm vui cũng có, buồn lo cũng nhiều, những ngọt bùi cay đắng đă từng như tác giả viết ở trang đầu tập thơ.

Một số bài thơ đưa tôi về với kư ức tuổi thơ ở một miền quê Quảng Nam trong thời chiến:

Cây cầu đưa tuổi thơ tôi qua sông

Gió trời hung hăng bẻ nhịp

Tôi lớn lên giữa cánh đông mây chiều

Rách tươm bạc phếch

Nghe cây lúa trở ḿnh

Trổ trắng hạt mồ côi   (Mồ côi)

Miền đồng ruộng thời chiến tranh thường vắng bóng người cha, nổi bật là h́nh ảnh người mẹ suốt đời lam lũ, tuổi xuân tan theo với ruộng đồng:

Một đời/cơng rét mùa đông

cắm cây mạ đắng/ xuống ḷng ruộng sâu.

Đến ngày tóc trắng/ phau phau 

mùa xuân mẹ/ngấm đất màu thời gian  (Bóng mẹ)

Những câu thơ gợi nhiều thương cảm và ḷng biết ơn sâu nặng đối với người mẹ thời đó.

Ở tuổi ngă bóng, khi trời đất sang mùa, nhà thơ Nguyễn Hoàng Thọ cũng hồi tưởng lại quăng đời đă qua của ḿnh, suy nghĩ về những trải nghiệm buồn vui: 

Trắng đầu/ sợi tóc c̣n đau

đi t́m hư thực/chuyến tàu thời gian (Chớm đông) 

 và thấy cuộc đời là ngắn ngủi, phù du, chẳng cần bon chen danh lợi mà cần sống đẹp:

Nh́n trời từ thuở nằm nôi

Mai kia gối đất cạn đời phù sinh

Săm se góc chiếu giữa đ́nh

Bận ḷng ai rối ḷng ḿnh mà chi?  (Không đề)

Những câu thơ đầy triết lư nhưng cách diễn đạt rất thơ, rất hay.

Những bài thơ liên quan lịch sử, văn hóa Việt Nam cũng nhiều hàm súc, dẫn chúng ta đi từ những cảm nhận xa xưa đến suy tư trước hiện thực ngày nay. Thăm đền thờ Chu Văn An ở Chí Linh (Hải Dương), tác giả vừa ca tụng bậc hiền triết, danh sĩ đời Trần:

Con về/vịn chữ/Thầy ơi

Đọc “Thất trảm sớ”/rạng ngời ḷng nhân

 vừa ưu tư, lo lắng nghĩ đến hiện tại vẫn c̣n nhiều tiêu cực trong xă hội:

Chiều đông/gió rớt đầy sân

Thầy lau nước mắt/bụi trần/c̣n bay!... (Ḷng Thầy)

 

Nghĩ về Phong Châu, kinh đô nước Văn Lang, Nguyễn Hoàng Thọ cảm khái viết ra những câu thơ hay, sâu sắc về ư nghĩa, bóng bẩy trong cách diễn đạt và gây xúc cảm ḷng yêu nước, gây niềm tin vào tiền đồ dân tộc:

Khát mùa mùa lại xuân tươi

Khát sông sông đắp nên đời phù sa

Khát anh hùng đất nở hoa

Từ trong huyền sử bước ra hàng hàng (D́u dịu Phong Châu)

Đọc mấy câu thơ nầy thấy ḷng lâng lâng đầy tự hào dân tộc. Mấy câu thơ c̣n gợi nhớ B́nh Ngô Đại Cáo tuy mạnh yếu có lúc khác nhau mà hào kiệt không bao giờ thiếu.

Chuyến về Đà Nẵng năm nay gợi lại bao kỷ niệm thời trung học, nhớ lại những câu thơ hay và được đọc một thi phẩm giá trị. Cảm ơn quê hương Quảng Nam Đà Nẵng, cảm ơn bạn quư Nguyễn Hoàng Thọ./.

 

Bài đă đăng trên Đà Nẵng Cuối tuần 10/9/2022. Bản này có tu chỉnh vài chỗ.