Trần Văn Thọ
Exryu Japan

Kinh tế Nhật Bản

Giai đoạn phát triển thần kỳ 1955-1973

Lời nói đầu

Danh mục bảng biểu

Phương châm biểu thị một số tiếng Nhật và kư hiệu

Bảng chữ viết tắt và bảng chữ tiếng Nhật  

Chương tổng luận

Nhật Bản theo kịp Tây phương:

Mô h́nh nhà nước kiến tạo phát triển và năng lực xă hội 

Phần I  Thành quả hậu chiến Nhật Bản

Chương 1 Chính trị, kinh tế Nhật Bản những ngày sau Thế chiến II  

Chương 2 Đêm trước của một thời đại: Nhật Bản giữa thập niên 1950

Chương 3  Mở cửa, hội nhập và chính sách công nghiệp  

Chương 4  Tích lũy tư bản và năng lực chuyển hoán

Chương 5  6000 ngày làm thay đổi nước Nhật        

Phần II  Năng lực xă hội và Nhật Bản

Chương 6  Năng lực xă hội và lănh đạo chính trị

Chương 7  Quan chức nhà nước: anh hùng trong thời đại phát triển       

Chương 8   Tinh thần doanh nghiệp và thời đại phát triển thần kỳ    

Chương 9  Giáo dục, đào tạo và chất lượng lao động

Chương 10  Du nhập, cải tiến công nghệ và năng lực xă hội              

Phần III Phụ chương: Kinh tế Nhật Bản sau giai đoạn phát triển thần kỳ: 1974-2010     

Phụ chương 1  Giai đoạn củng cố vị trí cường quốc: 1974-1989

Phụ chương 2  Tại sao kinh tế Nhật Bản suy thoái từ thập niên 1990?  

 

Sách, tư liệu tham khảo

Mục tra chữ

 

Vài ḍng giới thiệu: 

Trong lịch sử Nhật Bản, giai đoạn 1955-1973 rất đặc biệt. Giai đoạn đó làm nên một thời đại, thời đại phát triển thần kỳ. Trung b́nh mỗi năm tăng trưởng 10%, kéo dài gần 20 năm, rất hiệu suất và đạt toàn dụng lao động. Giai đoạn này đă đưa Nhật Bản vươn lên thành một cường quốc công nghiệp, theo kịp các nước tiên tiến phương Tây, thực hiện giấc mơ và mục tiêu của lănh đạo thời Minh Trị Duy tân.

Xoay quanh hai từ khóa nhà nước kiến tạo phát triển năng lực xă hội, cuốn sách này phân tích những yếu tố làm nên giai đoạn phát triển thần kỳ ấy. Ngoài khung phân tích kinh tế học phát triển để khảo sát chiến lược, chính sách về đầu tư, hội nhập, giáo dục đào tạo, du nhập và sử dụng công nghệ, v.v.., cuốn sách c̣n đặt vấn đề từ một cái nh́n rộng hơn, khảo sát tư tưởng và hành động của các chủ thể như lănh đạo chính trị, quan chức, lănh đạo doanh nghiệp,... Sách kể nhiều mẩu chuyện kèm theo h́nh ảnh của những chính trị gia, quan chức, học giả, nhà doanh nghiệp tiêu biểu thời hậu chiến Nhật Bản, những người đă làm nên giai đoạn thần kỳ này. Cuốn sách có thêm hai phụ chương để giúp các độc giả muốn biết về kinh tế Nhật sau giai đoạn phát triển thần kỳ (1974-2020).

Kinh nghiệm Nhật Bản với hai từ khóa nhà nước kiến tạo phát triển năng lực xă hội cho thấy nhiều hàm ư đối với Việt Nam trong giai đoạn sắp tới.

(Sách in tại Nhà xuất bản Đà Nẵng và do Phanbook phát hành, 4/2022. Sách có bán tại:  http://phanbook.vn/products/kinh-te-nhat-ban

Sẽ có buổi giới thiệu sách vào sáng ngày 23/5/2022 tại TPHCM (35 Nam kỳ khởi nghĩa, đăng kư với cô Trang, điện thoại 0918-546330, email: phamtrang@thesaigontimes.vn) và sáng ngày 27/5/2022 tại Đà Nẵng (34 Trần Phú, đăng kư với TS Mai Đức Lộc, điện thoại 0903-584237, email: lochnbvn@gmail.com). Tại hai nơi này, phần giới thiệu sách sẽ thực hiện sau phần thuyết tŕnh của tác giả về đề tài “Suy nghĩ về kinh tế VN trước trào lưu mới của kinh tế thế giới.

. Ngày 12/5/2022 báo Tuổi Trẻ đă đăng bài điểm sách của GS Nguyễn Nam (ĐH Fulbrrigt VN) :

https://tuoitre.vn/viet-nam-lieu-co-the-phat-trien-than-ky-20220512093152879.htm?fbclid=IwAR0SjOkdnGlzz-omPfihw0l5UJIwbYjSCJVLNKsRrMbCNLv4FzfAcuss_Rg 

và Kinh tế Saigon đăng bài điểm sách của chuyên gia kinh tế Huy Nam:

https://thesaigontimes.vn/doc-kinh-te-nhat-ban-giai-doan-phat-trien-than-ky-1955-1973/

Sẽ có 4 chuyên gia khác đăng bài điểm sách trên báo ở VN.

Chương tổng luận 

Nhật Bản theo kịp Tây phương:

Mô h́nh nhà nước kiến tạo phát triển và năng lực xă hội 

Nhật Bản là một điển h́nh thành công của một nước đi sau theo kịp các nước tiên tiến trong quá tŕnh phát triển. Quá tŕnh khởi đầu từ thời Minh Trị duy tân nhưng do những hạn chế của thời đại (về thông tin, về các phương tiện và thời gian để hấp thu những tiến bộ của thế giới văn minh, v.v..) và v́ phải trải qua nhiều cuộc chiến tranh, Nhật phải đợi đến thập niên 1970 mới đạt mục tiêu quốc gia đó. Vươn lên từ một đất nước bị tàn phá trong Chiến tranh Thế giới thứ hai, chỉ trong ṿng 10 năm Nhật hồi phục lại mức phát triển cao tiền chiến và tiếp theo là giai đoạn phát triển ngoạn mục 18 năm (1955-1973) đă làm thay đổi hẵn đời sống của người dân và vị trí của Nhật trên vũ đài quốc tế. Giai đoạn 18 năm đó được xem là thời đại phát triển thần kỳ v́ vừa đạt tốc độ tăng trưởng rất cao (trung b́nh 10%/năm) và liên tục kéo dài gần 20 năm, vừa thực hiện phân phối thu nhập rất công bằng nhờ thực hiện toàn dụng lao động, cơ hội b́nh đẳng và các chính sách về thuế. Giai đoạn phát triển đó làm cho Nhật tiến kịp các nước tiên tiến Tây phương và đưa Nhật lên địa vị cường quốc công nghiệp.

   Yếu tố nào mang lại hiện tượng phát triển thần kỳ đó? Theo tôi hai thuật ngữ, hai từ khóa để phân tích sự thành công của Nhật là nhà nước định hướng phát triển hoặc nhà nước kiến tạo phát triển (development state) và năng lực xă hội (social capability). Yếu tố thứ nhất đặc biệt quan trọng v́ ngoài vai tṛ hoạch định, tổ chức, thực hiện chiến lược, chính sách phát triển c̣n có ảnh hưởng đến tính chất của yếu tố thứ hai trong đó có việc xây dựng cơ chế để tăng năng lực xă hội.

Thế nào là một nhà nước kiến tạo phát triển?

Phát triển là quá tŕnh tích lũy tư bản, sáng tạo công nghệ và sử dụng các nguồn lực như lao động, đất đai để liên tục tăng thu nhập và cải thiện cuộc sống của người dân. Trên b́nh diện quốc tế, từ vị trí của một nước đi sau, phát triển là quá tŕnh thay đổi cấu tạo phân công quốc tế, chuyển dịch lợi thế so sánh từ thấp lên cao, làm thay đổi vị trí của đất nước trên vũ đài thế giới. Trong quá tŕnh đó củng cố nội lực song song với sử dụng ngoại lực (như công nghệ, tư bản, học tập kinh nghiệm quản lư, xây dựng thể chế) có hiệu quả sẽ nhanh chóng rút ngắn khoảng cách với các nước đi trước.

Yếu tố quan trọng nhất quy định sự thành công hay thất bại, ảnh hưởng đến tốc độ và chất lượng phát triển là thể chế. 

Trước hết nói về sự khác nhau của các thể chế chính. Thể chế, ở đây chủ yếu là thể chế kinh tế, là tính chất của chế độ liên quan giữa nhà nước (state) và thị trường (market). Khi vai tṛ của thị trường không được chấp nhận, chỉ có nhà nước phân bổ nguồn lực, quyết định tất cả các hoạt động kinh tế, thông qua doanh nghiệp quốc doanh và hợp tác xă, th́ đó là thể chế kế hoạch hóa tập trung, điển h́nh là Liên xô trước đây hay Việt Nam trước đổi mới. Ngược lại là thể chế kinh tế thị trường thuần túy, được vận hành hoàn toàn theo nguyên lư thị trường, cạnh tranh tự do giữa các doanh nghiệp tư nhân và thị trường quyết định cung cầu, giá cả. Theo lư luận th́ trường hợp thứ hai nầy là thể chế kinh tế tại các nước tư bản chủ nghĩa, nhưng trên thực tế, từ khi kinh tế học của Keynes xuất hiện giữa thập niên 1930, vai tṛ của nhà nước ngày càng quan trọng, nhất là trong việc ổn định vĩ mô, tăng việc làm, giảm lạm phát, v.v.. Giữa các nước tư bản thế chế kinh tế cũng không hoàn toàn giống nhau. Nhất là giữa những nước có tŕnh độ phát triển khác nhau, tuy cùng theo chủ nghĩa tư bản nhưng vai tṛ của nhà nước cũng khác. Trong cuốn sách xuất bản đầu thập niên 1980, MITI and the Japanese Miracle (Bộ Công Thương và Kỳ tích Nhật Bản), giáo sư Chalrmers Johnson cho rằng nhà nước ở Nhật khác với Mỹ. Mỹ là nhà nước theo quy ước hay quy chế (regulatory state), có vai tṛ giám sát, hạn chế hoạt động của doanh nghiệp tư nhân (bằng luật lệ, pháp lệnh) để không đi xa các nguyên tắc cơ bản của kinh tế thị trường. C̣n thể chế ở Nhật Bản là nhà nước phát triển (development state) hay nhà nước phát triển tư bản chủ nghĩa (capitalist development state), trong đó nhà nước đặt mục tiêu phát triển đất nước thành ưu tiên hàng đầu, tạo các cơ chế để cùng với doanh nghiệp bàn bạc về nội dung, đường hướng phát triển và đưa ra các chính sách cụ thể để thực hiện mục tiêu phát triển (Johnson 1982).

  Quan hệ giữa nhà nước và thị trường cũng được bàn nhiều trong kinh tế học phát triển. Sau Thế chiến thứ II, vấn đề của các nước mới giành được độc lập là phát triển kinh tế. Với những điều kiện ban đầu không thuận lợi và thị trường chưa h́nh thành, nhà nước phải đóng vai tṛ chủ đạo. Các chiến lược công nghiệp hóa thay thế nhập khẩu, bảo hộ nền công nghiệp c̣n non trẻ, v.v.. ra đời trong bối cảnh đó. Nói chung, những nước đi sau trong quá tŕnh công nghiệp hóa cũng nhấn mạnh vai tṛ của nhà nước, đặc biệt phản ánh rơ nhất trên chính sách công nghiệp (industrial policy). Từ đầu thập niên 1980 vai tṛ của thị trường, nhất là cạnh tranh trên thị tường thế giới được chú ư khi các nước công nghiệp mới xuất hiện mà đặc tính là công nghiệp hóa hướng vào xuất khẩu. Chủ trương này ḥa nhập với tư tưởng tự do cạnh tranh, nới lỏng qui chế (deregulations), tư nhân hóa doanh nghiệp, v.v.. ở Anh, Mỹ và Nhật trong thập niên 1980. Đỉnh cao của trào lưu tự do trong kinh tế, trong ngoại thương được gói ghém trong thuật ngữ Đồng thuận Washington (Washington Consensus), ra đời năm 1989.

Đầu thập niên 1990, bản báo cáo nổi tiếng Kỳ tích Đông Á (East Asian Miracle) của Ngân hàng Thế giới (World Bank 1993) đưa ra một chủ trương chiết trung về quan hệ giữa nhà nước và thị trường sau khi phân tích sự thành công của các nước Đông Á. Ở đây vai tṛ của nhà nước được đánh gía trở lại nhưng cũng chỉ giới hạn trong phạm vi can thiệp vào thị trường với sự thân thiện (market-friendly intervention).

Từ cuối thập niên 1990, thể chế WTO và sự xuất hiện ngày càng nhiều những hiệp định thương mại tự do (FTA) làm hạn chế vai tṛ của nhà nước ở các nước đi sau trong quá tŕnh công nghiệp hóa. Trong t́nh h́nh đó nhà nước tại nhiều quốc gia cũng không đóng vai tṛ tích cực trong việc đẩy mạnh việc khởi tạo hay nuôi dưỡng, yểm trợ các ngành công nghiệp. Từ lúc gia nhập WTO (2007), Việt Nam cũng có khuynh hướng tương tự. Nhưng đây là một suy nghĩ hay thái độ không đúng đắn. Những nước lớn trên thế giới gần đây cũng phát huy vai tṛ tích cực của nhà nước để kinh tế mạnh hơn. Ngay cả tại Mỹ, một nước điển h́nh tư bản chủ nghĩa, trong mấy thập niên qua nhà nước đă đóng vai tṛ quan trọng trong đổi mới sáng tạo làm cơ sở cho doanh nghiệp tư nhân phát triển. Mariana Mazzucato (2015) đă dùng khái niệm nhà nước khởi tạo hay nhà nước khởi nghiệp (entrepreneurial state) để phân tích hiện tượng đó.

Nhưng nhà nước kiến tạo phát triển tại một nước c̣n ở giai đoạn phát triển thấp hay trung b́nh chắc chắn phức tạp hơn, khó thành công hơn trường hợp của một nước đă phát triển đến giai đoạn cao như Mỹ. Dưới đây trước hết ta sẽ bàn sâu hơn vào nội dung cụ thể và điều kiện thành công của một nhà nước kiến tạo phát triển trong trường hợp của một nước đi sau trong quá tŕnh rút ngắn khoảng cách phát triển với các nước đi trước. Sau đó, từ những phân tích trong các chương của cuốn sách này ta rút ra các đặc tính, các kinh nghiệm thành công của Nhật Bản.

Nhà nước kiến tạo phát triển hay nhà nước theo chủ nghĩa phát triển là nhà nước lấy lợi ích quốc gia, dân tộc làm ưu tiên hàng đầu, từ đó đưa ra mục tiêu phát triển làm cho dân giàu nước mạnh, và tạo các cơ chế động viên, thúc đẩy  các nguồn lực để đạt mục tiêu. Một nước c̣n ở tŕnh độ phát triển thấp hay trung b́nh th́ mục tiêu phát triển thông thường là công nghiệp hóa, là đưa đất nước trở thành một quốc gia công nghiệp hiện đại. Mặt khác, việc phát triển đất nước phải được đặt trong tương quan với thế giới bên ngoài. Sau thế chiến thứ hai các nước đi sau không c̣n lo về nguy cơ bị thực dân hóa nhưng không phát triển th́ bị lệ thuộc kinh tế, từ lệ thuộc kinh tế sẽ chuyển sang lệ thuộc về chính trị. Lănh đạo của nhà nước kiến tạo phát triển do đó phải có tinh thần dân tộc, có khí khái, hoài băo, quyết làm cho đất nước giàu mạnh để sánh vai với các nước tiên tiến. Trong một thế giới mà trật tự đă được các nước tiến tiến xác lập và bất lợi đối với các nước chưa phát triển, lănh đạo của nước đi sau phải đủ trí tuệ và bản lănh t́m ra chiến lược phù hợp với lợi ích của đất nước ḿnh. Vào giữa thế kỷ 19, trật tự thế giới lúc đó do Anh chủ đạo với lư thuyết tự do mậu dịch. Nhưng Đức, một nước đi sau, không chấp nhận thể chế tự do mậu dịch v́ như vậy sẽ không thể nào công nghiệp hóa trước hàng công nghiệp nhập ào ạt từ Anh. Người đưa ra lư luận để bảo vệ lập trường của Đức là Freidrich List. Theo List (1841), sức mạnh của một nước không tùy thuộc vào của cải, tài sản hiện có mà tùy vào năng lực tạo ra tài sản, của cải mới, và để có năng lực đó phải tích lũy tư bản và đào tạo lao động lành nghề; năng lực đó cần thời gian mới có, khi chưa có được phải bảo hộ, đây là bảo hộ ngành công nghiệp non trẻ; chính sách mậu dịch (tự do hay bảo hộ) của một nước tùy theo tŕnh độ, giai đoạn phát triển của nước đó, không thể giống nhau ở mọi nước. Thời Minh Trị, các nhà lănh đạo Nhật Bản cũng có cùng chủ trương như List ở Đức mấy chục năm trước đó,  nhưng Nhật gặp khó khăn hơn v́ phải thực hiện Hiệp ước bất b́nh đẳng do chính quyền trước (Edo) kư với Mỹ và một số nước Tây Âu, trong đó Nhật không được bảo hộ mậu dịch bằng thuế quan. Các lănh đạo thời Minh Trị đă nỗ lực vừa xây dựng đất nước vừa thương lượng với các nước Tây phương để chấm dửt hiệp ước bất lợi đó (kết quả là năm 1899 Nhật tranh thủ được một phần và đến năm 1911 th́ hồi phục hoàn toàn chủ quyền quan thuế).

Với trật tự, thể chế kinh tế thế giới từ sau thế chiến thứ hai, Nhật Bản đă chọn lựa một chiến lược vừa hội nhập vừa củng cố năng lực cạnh tranh của nền kinh tế như sẽ thấy dưới đây, nhưng vẫn có điểm chung với Đức và Nhật thế kỷ 19 là đề cao tinh thần dân tộc và lấy lợi ích đất nước làm ưu tiên hàng đầu.

Một nội dung quan trọng khác liên quan nhà nước kiến tạo phát triển trong quan hệ đối ngoại là phát huy tinh thần học tập từ những nước tiên tiến. Gerschenkron (1962) có đưa ra khái niệm “lợi ích của nước đi sau” (the advantage of backwardness) để phân tích hiện tượng các nước đi sau có thể rút ngắn khoảng cách phát triển với các nước đi trước trong một thời gian ngắn. Các nước đi trước đă mất nhiều năm nghiên cứu, khám phát công nghệ, thử nghiệm các chính sách, các phương thức quản lư, các chiến lược phát triển. Các nước đi sau có thể học tập thành quả nghiên cứu và kinh nghiệm phát triển từ các nước đi trước nên có thể thực hiện thành quả phát triển trong 30-40 năm thay v́ 100 năm hay lâu hơn ở các nước tiên tiến. Từ thế kỷ 19 những nước thành công trong công nghiệp hóa đều bắt đầu một quá tŕnh học tập từ các nước tiên tiến. Nói theo thuật ngữ của Alice Amsden (1989) khi phân tích kinh nghiệm của Hàn Quốc th́ các nước thành công trong phát triển là nhờ thực hiện công nghiệp hóa trên cơ sở của học tập (industrialization on the basis of learning). Sự quan trọng của học tập trong chiến lược công nghiệp hóa để theo kịp các nước đi trước ngày càng được được quan tâm cả trong giới học thuật và giới lănh đạo ở nhiều nước. Gần đây, Arkebe Oqubay, cố vấn đặc biệt của Thủ tướng Ethiopia, và Ohno Kenichi, giáo sư kinh tế phát triển Đại học GRIPS (Tokyo), vừa biên tập và xuất bản cuốn sách quan trọng Các nước đă học tập như thế nào? (Oqubay and Ohno 2019). Với sự tham gia của gần 20 nhà nghiên cứu, cuốn sách phân tích vấn đề học tập ở 3 cấp (nhà nước, ngành sản xuất và doanh nghiệp) và rút ra các điều kiện để một nước đi sau học tập thành công.

Cho đến nay, có lẽ Nhật Bản thời Minh Trị là trường hợp điển h́nh nhất của một nhà nước kiến tạo phát triển đă thực hiện một chương tŕnh học tập từ các nươc tiên tiến Tây phương với quy mô và chất lượng chưa từng thấy ở các nước khác. Đó là Phái đoàn Iwakura do chính quyền Minh Trị tổ chức đi học hỏi trực tiếp văn minh Tây phương rất nhiều ngày, qua nhiều nước, khảo sát rất cặn kẻ và bao gồm rất nhiều lănh vực, sau khi về nước đă viết lại các bản báo cáo nhiều tập, áp dụng rộng răi trong việc xây dựng đất nước. Đặc biệt đoàn đi học tập nầy vừa đông (46 người) vừa gồm rất nhiều nhân vật cấp lănh đạo cao nhất như Ito Hirobumi (sau trở thành người soạn thảo bản hiến pháp đầu tiên và trở thành thủ tướng đầu tiên), Okubo Toshimichi, người lập ra chiến lược phú quốc cường binh để thực hiện mục tiêu “theo kịp và vượt Tây phương”. Thời gian đi khảo sát kéo dài tới gần 2 năm từ cuối năm 1871 đến tháng 9 năm 1873. Sau khi trở về nước, kết quả học tập ở Âu Mỹ được soạn thành bộ tư liệu Thực kư về chuyến quan sát Âu Mỹ của Đại sứ đặc mệnh toàn quyền. Đây là bộ tư liệu đồ sộ, gồm tới 100 tập, riêng kết quả học tập ở Mỹ và Anh, mỗi nước soạn thành 20 tập, Đức 10 tập, Pháp 9 tập, v.v.. Việc học tập của Nhật Bản thời đó c̣n được thực hiện qua việc phiên dịch rất nhiều sách về luật pháp, kinh tế, khoa học. Tôi đă có dịp viết về nỗ lực phi thường của Nhật trong dịch thuật này (Trần V Thọ, 2008). Các lănh đạo thời Minh Trị, với sứ mệnh canh tân để phát triển đất nước, đă học tập tiếp thu tích cực văn minh, văn hóa Tây phương. Tinh thần nầy được kế tục sau thế chiến thứ hai và góp phần làm nên giai đoạn phát triển thần kỳ như sẽ thấy dưới đây.

Trên đây là những nội dung cơ bản của một nhà nước kiến tạo phát triển. Nhưng từ các nội dung đó làm sao xây dựng các cơ chế, pháp luật, chiến lược, chính sách cụ thể và nghệ thuật thực hiện các chiến lược, chính sách phát triển là cả một vấn đề lớn, quyết định sự thành bại của nhà nước phát triển. Có thể gọi đó là các thể chế (institutions) cụ thể cần xây dựng và vận hành để đạt mục tiêu phát triển đất nước. Trong việc xây dựng và vận hành các thể chế này phải giải quyết một loạt nhiều vấn đề phức tạp, trong đó nhiều chíến lược, chính sách sẽ thay đổi theo những thay đổi, đôi khi đột biến, của môi trường quốc tế. Dưới đây qua phân tích trường hợp của Nhật Bản trong giai đoạn phát triển thần kỳ ta sẽ thấy được nội dung cụ thể của các thể chế đó.      

Nhà nước kiến tạo phát triển Nhật Bản trong giai đoạn phát triển thần kỳ

   Hai chủ thể chính của nhà nước là lănh đạo chính trị và quan chức, và động lực trực tiếp để kinh tế phát triển là doanh nghiệp và lao động. Đặc biệt quan trọng là doanh nghiệp tức chủ thể đầu tư, tích lũy tư bản, cách tân công nghệ, nghiên cứu thị trường và sử dụng lao động. Một thành phần nữa của xă hội là trí thức, có vai tṛ góp trí tuệ vào việc h́nh thành chiến lược, chính sách hoặc phản biện chính sách, và phát hiện vấn đề, đề khởi phương pháp giải quyết vấn đề liên quan hướng đi tương lai để các thành phần khác, kể cả người trách nhiệm trong bộ máy nhà nước và doanh nghiệp tham khảo. Một nhà nước kiến tạo phát triển phải có cơ chế thúc đây doanh nghiệp tích cực đầu tư, cách tân công nghệ, có cơ chế thu hút nhân tài vào bộ máy nhà nước, có cơ chế để trí thức phản biện và góp trí tuệ vào việc h́nh thành chiến lược, chính sách. Một trách nhiệm quan trọng nữa của nhà nước là giáo dục, đào tạo để tăng chất lượng lao động. Những nội dung nầy đă được thực hiện như thế nào trong thời đại phát triển thần kỳ của Nhật Bản? Dưới đây ta tóm tắt một số điểm quan trọng đă được phân tích trong sách này.

  Thứ nhất, tinh thần trách nhiệm, nhăn quan bén nhạy của lănh đạo chính trị đối với lợi ích của dân tộc và ước vọng dân chúng đă cổ vũ toàn dân hướng vào mục tiêu do nhà nước đưa ra. Sau khi thế chiến thứ hai chấm dứt, đất nước bị Mỹ chiếm đóng, cơ sở vật chất bị tàn phá nặng nề, lạm phát phi mă, số người thất nghiệp tăng đột biến do quân đội giải ngũ. Giành lại độc lập chính trị và phục hưng hậu chiến là hai mục tiêu đặt ra hàng đầu. Với quyết tâm và tinh thần trách nhiệm của lănh đạo, nhất là của thủ tướng Yoshida Shigeru, với sự tham gia tích cực của trí thức và doanh nghiệp, chỉ trong 10 năm Nhật đă thành công trong phục hưng hậu chiến. Tuy có sự hỗ trợ của Mỹ và tác động tích cực của Chiến tranh Triều Tiên (1950-53) nhưng nội lực của Nhật quan trọng hơn. Trong giai đoạn nầy, cùng với lănh đạo chính trị và quan chức, trí thức và doanh nghiệp cũng đóng vai tṛ lớn. Thời đó, cả trí thức mác-xit (như giáo sư kinh tế Arisawa Hiromi của Đại học Tokyo) và các trí thức khác (như tiến sĩ Tsuru Shigeto trở về từ Đại học Harvard) đều được trọng dụng và đều có vai tṛ quan trọng trong việc hoạch chiến lược hồi phục kinh tế. Về doanh nghiệp, đáng kể nhất là Sony và Honda, những công ty tiêu biểu ngày nay, đă ra đời trong giai đoạn phục hưng hậu chiến, và đều khởi đầu bằng hoài băo xây dựng đất nước. Trong buổi lễ sáng  lập công ty Sony năm 1946, Ibuka Masaru đă nói “ta phải đem công nghệ đóng góp vào việc phục hưng tổ quốc chúng ta”. Honda Soichiro, người sáng lập Honda năm 1948, th́ chủ trương doanh nghiệp nầy là của chung, ra đời v́ mục đích chung, phục vụ cho xă hội, cho đất nước.

  Sau 10 năm phục hưng hậu chiến, Nhật bước vào giai đoạn mới. Lúc này xuất hiện nhà chính trị kiệt xuất Ikeda Hayato. Ông có nhăn quan nh́n thấu khát vọng của người dân là phải thay đổi cuộc sống và thực hiện giấc mơ theo kịp Tây phương của cha ông từ thời Minh Trị. Nhiều người kể rằng từ khi làm Bộ trưởng Tài chánh ông thích và thường nói đến 4 chữ “ kinh quốc vi dân” (v́ dân mà trị nước), đó là lư tưởng làm cho dân giàu nước mạnh. Ông tự tin là người Nhật có tiềm năng thực hiện được giấc mơ theo kịp Tây phương. Nhưng bắt đầu từ đâu, thực hiện như thế nào? Lúc này ông cần đến trí thức, đến chuyên gia. Trong lúc suy nghĩ, t́m đọc sách vở, ông bắt gặp bài viết của giáo sư kinh tế Nakayama Ichiro về sự cần thiết và khả năng bội tăng tiền lương của lao động trong 10 năm tới. Nhờ đó Ikeda thai nghén kế hoạch bội tăng thu nhập quốc dân. Nhưng để vũ trang lư luận cho ư tưởng nầy ông đă nhờ đến nhà kinh tế Shimomura Osamu. Vào thời đó, các trí thức, các nhà kinh tế bàn luận sôi nổi về tiềm năng của kinh tế Nhật trong giai đoạn tới, và ư kiến của Shimomura là có sức thuyết phục nhất và hứa hẹn tương lai tươi sáng của Nhật. Shimomura cho rằng tỉ lệ tiết kiệm của Nhật khá cao, t́nh h́nh quốc tế thuận lợi để Nhật có thể du nhập công nghệ dễ dàng từ Âu Mỹ và các doanh nghiệp đang hăng hái t́m cơ hội đầu tư, do đó chỉ cần có chiến lược, chính sách đúng đăn, có cơ chế thích hợp th́ kinh tế có thể tăng trưởng rất cao trong thời gian dài. Nhà chính trị yêu nước Ikeda kết hợp với trí tuệ của các trí thức Nakayama, Shimomura đă khai sinh ra kế hoạch bội tăng thu nhập quốc dân, cốt lơi của giai đoạn phát triển thần kỳ. Ikeda và kế hoạch bội tăng thu nhập nầy đă thổi vào xă hội một luồng không khí phấn chấn, đặc biệt doanh nghiệp lạc quan về tương lai, tích cực du nhập công nghệ, xây dựng nhà máy mới hoặc thay đổi thiết bị cũ, làm nên hiện tượng mà sách trắng kinh tế năm 1960 gọi là “đầu tư kêu gọi đầu tư”.

Thứ hai, từ cuối thập niên 1950 Nhật đứng trước cơ hội và thách thức của hội nhập vào thị trường thế giới, và nhà nước đă kết hợp với trí tuệ của trí thức để đưa ra chiến lược hội nhập từng bước đồng thời khẩn trương củng cố nội lực, cuối cùng đă thành công ngoạn mục. Thời ấy gia nhập GATT (tiền thân WTO) và OECD là đón nhận cơ hội thâm nhập thị trường thế giới, nhưng đồng thời thách thức trước hàng hóa và tư bản nước ngoài tràn vào thị trường Nhật trong lúc kinh tế c̣n non yếu, doanh nghiệp c̣n nhỏ là một thách thức lớn. Nhà nước, trí thức và doanh nghiệp bàn luận sôi nổi. Cuối cùng Nhật đă quyết định hội nhập nhưng từng bước, kéo dài nhiều năm mới thực hiện toàn bộ cam kết với thế giới. Họ cho thấy nỗ lực phi thường trong việc nghiên cứu lộ tŕnh hội nhập, thương lượng, thuyết phục các nước chấp nhận vị trí (c̣n yếu kém) và đề xuất của Nhật. Quan trọng không kém là nỗ lực tăng cạnh tranh quốc tế với tốc độ nhanh hơn lộ tŕnh cam kết thực hiện mở cửa. Kết quả là sức cạnh tranh của hàng công nghiệp tăng nhanh hơn dự tưởng và Nhật đă thực hiện lộ tŕnh hội nhập sớm hơn cả cái mốc đă cam kết phải thực hiện. Cho đến nay chưa thấy nước nào có được thành tích hội nhập kỳ diệu như vậy. Thành tích nầy là kết quả của những yếu tố khác đề cập dưới đây liên quan đến nhà nước kiến tạo phát triển.

 Thứ ba, tập thể quan chức tài năng, thanh liêm, mang trong ḿnh sứ mệnh cao cả đă vạch ra chiến lược, chính sách đúng đắn và quản lư, thực hiện có hiệu quả. Những quan chức tài năng của Bộ kế hoạch kinh tế như Okita Saburo, Miyazaki Isamu là những người phụ trách triển khai Kế hoạch bội tăng thu nhập quốc dân của thủ tướng Ikeda. Quan chức Bộ Công Thương trực tiếp chỉ đạo và thực thi các kế hoạch phát triển công nghiệp, phát huy tinh thần dân tộc trong quá tŕnh Nhật cạnh tranh với các nước đi trước, đă để lại dấu ấn cả trong văn chương Nhật Bản. Hai quan chức Sahashi Shigeru và Miyake Yukio của Bộ Công Thương trở thành nguồn cảm hứng để nhà văn Shiroyama Saburo xây dựng nhân vật chính trong tiểu thuyết Mùa hè của các quan chức (Shiroyama 1980). Trong bài viết “H́nh tượng anh hùng trong thời đại phát triển” tôi cũng đề cập nhiều đến tinh thần yêu nước và nỗ lực phi thường của các quan chức Bộ Công Thương Nhật (Trần V Thọ 2010). Thời đất nước c̣n khó khăn, ngân sách và ngoại tệ hạn hẹp, lănh đạo và quan chức rất tiết kiệm của công. Ikeda Hayato, nhà chính trị kiệt xuất đă nói ở trên, từng là quan chức và lănh đạo Bộ Tài chánh, lúc c̣n làm Bộ trưởng đẫn đầu đoàn công du gồm nhiều quan chức của bộ sang Mỹ vào năm 1958. Đoàn đă thuê khách sạn 3 sao và hai người (kể cả bộ trưởng) ở chung pḥng.

 Ngoài tinh thần dân tộc, yếu tố văn hóa nói chung của người Nhật trong thời đại phát triển để theo kịp phương Tây, chế độ thi tuyển và cơ chế đăi ngộ cũng làm cho Nhật có một đội ngũ quan chức tài năng và thanh liêm. Vượt qua mấy cửa ải khó khăn mới được tuyển vào các bộ trong chính phủ, thường xuyên được bồi dưỡng nghiệp vụ và văn hóa, quan chức luôn cảm thấy ḷng tự hào với sứ mệnh tham gia hoạch định chiến lược, chính sách để đất nước phát triển. Dĩ nhiên chế độ đăi ngộ cũng làm quan chức không bận tâm về cuộc sống của ḿnh và gia đ́nh để có thể chuyên tâm lo việc nước. Luật lệ, cơ chế đầy đủ và minh bạch nên nếu có tham nhũng hay biển thủ công quỹ th́ số tiền cũng rất nhỏ, nhiều lắm chỉ bằng một năm lương của quan chức. Do đó nếu có quan chức tha hóa, họ cũng không dám phạm tội v́ nếu bị lộ th́ phải chịu một chế tài quá nặng.   

Thứ tư, công nghiệp hóa là cốt lơi của quá tŕnh phát triển, nhà nước kiến tạo phát triển của Nhật thể hiện rơ nhất ở việc xây dựng chiến lược phát triển các ngành công nghiệp và đă thành công. Việc xây dựng chiến lược nuôi dưỡng và phát triển công nghiệp được chuẩn bị chu đáo, dựa theo lộ tŕnh cam kết hội nhập và kèm theo các công cụ chính sách cụ thể để thực hiện. Tất cả các chính sách cho các ngành công nghiệp chủ đạo đều có hạn định về thời gian, và sau thời gian đó nền công nghiệp phải cạnh tranh được trên thị trường thế giới. Chẳng hạn xem trường hợp ngành ô-tô. Theo lộ tŕnh cam kết mở của và hội nhập nói ở điểm thứ hai, ngành ô-tô được bảo hộ bằng quan thuế đến năm 1965. Trong thời gian 10 năm kể từ giữa thập niên 1950, Nhật đă khẩn trương lập chính sách nuôi dưỡng, củng cố sức cạnh tranh bằng Luật lâm thời chấn hưng ngành cơ khí (tháng 6/1956) để đẩy mạnh sản xuất công nghiệp hỗ trợ cho ngành ô-tô, trong đó chỉ định 17 ngành linh kiện ô-tô cấp I được ưu tiên nuôi dưỡng bằng vốn ưu đăi đặc biệt từ Ngân hàng phát triển của nhà nước, và linh kiện ô-tô cấp II th́ được hỗ trợ tín dụng từ Quỹ cho vay dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Đối với doanh nghiệp lớn, nhà nước giúp đỡ bằng các chính sách thuế khóa và cho vay ưu đăi từ Ngân hàng phát triển để thay đổi thiết bị hoặc xây dựng nhà máy mới, ưu tiên được dùng ngoại tệ để nhập khẩu công nghệ, v.v. Được bảo hộ và nuôi dưỡng có thời hạn nên doanh nghiệp đă nỗ lực để có thể tự lập và cạnh tranh sau thời gian đó. Với các chính sách của nhà nước và với phản ứng tích cực của doanh nghiệp tư nhân, ngành ô-tô đă phát triển ngoạn mục. Chỉ trong ṿng 7 năm, từ 1956 đến 1963, sản lượng ô- tô đă tăng 10 lần (từ 100.000 tăng lên 1 triệu chiếc). Cuối thập niên 1950 sản lượng ô-tô của Nhật chỉ bằng 1/20 Mỹ và 1/7 Tây Đức, và Pháp, Anh, Ư cũng bỏ xa Nhật, nhưng đến năm 1979 Nhật đă trở thành nước sản xuất ô-tô nhiều nhất thế giới.

  Thứ năm, nhà nước kiến tạo phát triển Nhật Bản trong nền kinh tế thị trường mà doanh nghiệp tư nhân là chủ đạo đă xây dựng được một cơ chế về sự quan hệ lành mạnh và hiệu quả giữa nhà nước và doanh nghiệp. Có hai công cụ chính. Một là Hội đồng tư vấn hay Hội đồng thẩm nghị (shingikai). Đây là cơ quan chính phủ lập ra với sự tham gia của đại biểu các tầng lớp dân chúng, gồm doanh nghiệp, trí thức, nhà báo, cựu quan chức, v.v...để họp bàn và đưa đề án về chính sách đến chính phủ. Có shingikai của thủ tướng (như Hội đồng tư vấn kinh tế) và shingikai của các bộ trưởng. Ngoài shingikai c̣n có một h́nh thức với qui mô nhỏ hơn gọi là kondankai (hội trao đổi ư kiến) cũng qui tụ các thành phần như shingikai nhưng bàn các vấn đề có phạm vi hẹp hơn. Chiến lược, chính sách cơ cấu công nghiệp h́nh thành từ shingikai về Cơ cấu công nghiệp; và các chính sách phát triển công nghiệp h́nh thành từ các shingikai  hoặc kondankai chuyên ngành của Bộ trưởng Bộ Công Thương. Ngoài ra, Bộ Công Thương c̣n hội họp bàn thảo riêng với từng ngành công nghiệp trước khi quyết định các chính sách quan trọng. Chính sách bảo hộ và nuôi dưỡng công nghiệp ô-tô nói ở điểm thứ tư h́nh thành do kết quả các buổi thảo luận giữa quan chức Bộ Công Thương và lănh đạo doanh nghiệp ngành ô-tô.

 Hai là chính phủ dùng h́nh thức “chỉ đạo hành chánh” (administrative guidance) để can thiệp vào hoạt động doanh nghiệp khi cần thiết với mục đích bảo vệ lợi ích đất nươc hoặc tăng sức cạnh tranh của một ngành công nghiệp. Mỗi doanh nghiệp hoạt động riêng lẻ và cạnh tranh nhau đôi khi ảnh hưởng đến lợi ích của đất nước, hoặc khó đạt hiệu suất của toàn ngành công nghiệp và của từng doanh nghiệp. Có thể kể ra vài ví dụ điển h́nh. Vào cuối thập niên 1950, Toray và Teijin, hai công ty tơ sợ tổng hợp cạnh tranh nhau tại thị trường quốc nội, cùng một lúc đi mua công nghệ polyester của công ty Anh ICI. Bộ Công Thương lo sợ hai công ty Nhật cùng cạnh tranh mua một nguồn công nghệ sẽ đưa đến kết quả là mua giá đắt, bất lợi cho Nhật nên đă dàn xếp để hai công ty cùng đi thương lượng. Kết quả là công nghệ được nhập khẩu với giá thấp và hai công ty cùng sử dụng. Một ví dụ khác là trong quá tŕnh chuẩn bị mở cửa hội nhập, Bộ Công Thương nhận thấy cần phải có một vài công ty thép lớn và mạnh mới có thể cạnh tranh với thép Âu Mỹ, nên năm 1968 đă dàn xếp khuyên hai công ty Yawata và Fuji hợp nhất thành công ty Nippon Steel (ra đời năm 1971). Ô- tô là ngành có tinh quy mô kinh tế rất cao, quy mô sản xuất càng lớn th́ giá thành càng thấp. Nhận thấy có hơn 10 công ty cạnh tranh trong thị trường c̣n nhỏ, Bộ Công Thương đă “chỉ đạo” các công ty kết hợp thành 3 nhóm để vừa điều chỉnh phân công đầu tư trong nội bộ mỗi nhóm nhằm đạt tính quy mô kinh tế vừa duy tŕ cạnh tranh giữa các nhóm.

Việc can thiệp, chỉ đạo hành chánh dĩ nhiên có chọn lựa, được cân nhắc kỹ và thường có tính thuyết phục chứ không ép buộc. Nhà nước là nơi tập trung thông tin, phân tích t́nh huống có chất lượng nhờ đội ngũ quan chức có năng lực, và nhờ kết tập trí tuệ của dân chúng qua h́nh thức shingikai kondankai. Do đó những chỉ đạo hành chánh thường có sức thuyết phục. Mặt khác, chính phủ cũng dùng cơ chế ưu đăi về tài chánh và thuế để khuyên khích doanh nghiệp hành động theo hướng được gợi ư chỉ đạo. Trường hợp 3 nhóm doanh nghiệp ô-tô nói trên được vay vốn ưu đăi để thay đổi thiết bị theo hướng phân công trong nội bộ nhóm.

Quá tŕnh quyết định chính sách qua h́nh thức shingikai tăng tính công khai, minh bạch. Thêm vào đó, với phẩm chất của quan chức nói ở trên, ta thấy ở Nhật rất ít xảy ra hiện tượng doanh nghiệp hay các nhóm lợi ích tiếp cận với quan chức để mưu t́m lợi ích bất chính (rent-seeking).

Thứ sáu, nhà nước từ rất sớm đă thấy rơ sự quan trọng của doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) nên đă có cơ chế thúc đẩy phát triển. Năm 1954, có tới 44% lao động làm việc trong các doanh nghiệp chế tạo có số công nhân viên dưới 30 người. Trong các ngành dịch vụ th́ con số đó lên tới 74%. Biết được ba cái yếu cơ bản của SMEs là không đủ nguồn lực để tự lập, khó tiếp cận với vốn vay để đầu tư và không có khả năng thu thập phân tích thông tin về thị trường, về công nghệ, nhà nước đă lập ra các định chế giúp SMEs giải quyết 3 vấn đề đó. Luật Tổ chức doanh nghiệp nhỏ (ban hành năm 1952) hợp thức hóa và thúc đẩy SMEs liên kết, hợp tác với nhau; Quỹ tín dụng trung tiểu xí nghiệp (1953) và Quỹ bảo hiểm tín dụng cho SMEs (1958) và chính sách của Ngân hàng phát triển giúp SMEs vay vốn dễ dàng. Về khó khăn thứ ba, Tổng cục Trung tiểu xí nghiệp trong Bộ Công Thương thường xuyên thu thập thông tin về thị trường, công nghệ trong và ngoài nước, phân tích hướng đi của kinh tế và các vấn đề SMEs đang trực diện, và công bố rộng răi các kết quả phân tích. Trong các sách trắng phát hành hằng năm của chính phủ (như sẽ nói ở điểm thứ tám dưới đây), Sách trắng về SMEs được đọc nhiều nhất trong suốt thời gian dài. Chính sách, cơ chế được thực thi nghiêm túc, hầu như không thấy SMEs than phiền về thủ tục hành chánh. Xem cơ cấu nguồn cung cấp vốn cho SMEs năm 1957 ta ngạc nhiên thấy cả những doanh nghiệp siêu nhỏ (công nhân viên dưới 10 người), có tới 75% vốn vay của họ là từ ngân hàng (nhà nước và tư nhân), vốn phi chính thức (tự có hoặc vay mượn từ gia đ́nh, bè bạn) chỉ có 25%!

Thứ bảy, Nhật Bản tiếp nối tinh thần học tập nước ngoài, không cần triển khai quy mô như thời Minh Trị canh tân đất nước, nhưng vẫn phát huy lợi thế của nước đi sau qua tích cực du nhập công nghệ và qua các kênh học tập, tham khảo việc quản trị nhà nước, quản trị doanh nghiệp. Từ năm 1955 đến 1973, số vụ nhập công nghệ tăng 13 lần, số tiền chi cho hợp đồng công nghệ nước ngoài tăng 35 lần. Chính sách của nhà nước là định hướng thúc đẩy du nhập công nghệ vào những lĩnh vực có lợi thế so sánh động (lợi thế tiềm năng, sẽ được hiện thực hóa trong tương lai dưới một số điều kiện về chiến lược, chính sách). Bộ Công Thương dựa trên lợi thế so sánh động để định hướng các công nghệ cần du nhập. Song song với việc du nhập công nghệ từ nước ngoài, Nhật Bản tích cực đầu tư vào nghiên cứu và triển khai (R&D). Trong hoạt động R & D, chính phủ đóng vai tṛ nghiên cứu cơ bản, doanh nghiệp chủ yếu nghiên cứu ứng dụng. Việc du nhập công nghệ có chọn lựa là cốt lơi của hiện tượng đầu tư nhộn nhịp, thay đổi thiết bị và xây dựng cơ sở sản xuất mới, đưa đến năng suất cao, cung cấp nhiều sản phẩm mới trên thị trường trong nước và thế giới, những yếu tố đưa đến giai đoạn phát triển thần kỳ.

Việc học tập nước ngoài c̣n được thực hiện qua việc gửi quan chức đi du học (thường là hai năm) để tiếp thu kiến thức mới về quản lư xă hội, quản lư nhà nước và bồi dưỡng khả năng phân tích t́nh h́nh thế giới. Doanh nghiệp lớn cũng gửi nhân viên đi du học và lănh đạo doanh nghiệp cũng thường đi tham quan nước ngoài để khảo sát việc cải tiến chất lượng. Matsushita Konosuke, người sáng lập công ty điện tử gia dụng mà bây giờ có tên là Panasonic, và là người  được gọi là ông thần của kinh doanh, sau hai chuyến đi khảo sát Mỹ và Tây Âu năm 1951 đă mở ra một giai đoạn mới trong phát triển của công ty. Chuyến đi đầu tiên sang Mỹ dự định một tháng nhưng đă kéo dài 3 tháng, tiếp cận với văn minh điện/điện tử, thấy được thị trường và công nghệ của ngành công nghiệp sẽ làm thay đổi Nhật Bản.  

Thứ tám, trừ những thông tin thuộc cơ mật quốc gia, nhà nước Nhật Bản tích cực quảng bá thông tin đến doanh nghiệp và dân chúng. Các bộ trong chính phủ hằng năm phân tích t́nh h́nh lănh vực ḿnh phụ trách, soạn thành sách trắng (white paper), hoặc soạn các bản báo cáo kết quả thảo luận trong Hội đồng tư vấn (shingikai) hay Hội trao đổi ư kiến (kondankai) thuộc bộ ḿnh, các báo cáo kết quả nghiên cứu những vẫn đề đột xuất, hoặc soạn các tư liệu liên quan chính sách mới, v.v.. Các tư liệu nầy để ở thư viện các bộ, ai cũng có thể đến xem hoặc mua, và tập trung bày bán ở các trung tâm dịch vụ phẩm vật phát hành của chính phủ. Riêng các sách trắng có số lượng độc giả đông được bày bán trong các nhà sách lớn và các đại học. Tiếp cận dễ dàng đến các thông tin phong phú của chính phủ giúp doanh nghiệp và người dân tiết kiệm th́ giờ và phí tổn.

Thứ chín, nối tiếp chủ trương từ thời Minh Trị là muốn theo kịp Tây phương trước hết phải rút ngắn khoảng cách về giáo dục, đào tạo, nhưng tiến từng bước vững chắc theo sát nhu cầu công nghiệp hóa. Cơ cấu giáo dục là h́nh tháp, từ tiểu học lên đại học và sau đại học, phải được củng cố vững chắc từ dưới lên. Khi bắt đầu giai đoạn phát triển thần kỳ, thực hiện triệt để phổ cập giáo dục cơ bản và cưỡng bách 9 năm (tiểu học và trung học cơ sở), trong đó mọi người trong độ tuổi đều được học miễn phí hoàn toàn. Trên cơ sở đó, đẩy mạnh phổ cập các bậc học cao hơn. Chẳng hạn tỉ lệ học sinh tốt nghiệp cấp II vào đại học tăng từ 10% năm 1955 lên 38% năm 1975. Một số đặc trưng đáng chú ư khác là Nhật chú trọng đào tạo nghề, đào tạo kỹ sư trung cấp song song với tăng cường bậc đại học. Ở Cấp III, ngoài chương tŕnh trung học phổ thông c̣n chú trọng đào tạo chuyên khoa Cấp III với số học sinh lên tới 2/3 học sinh phổ thông. Ngoài ra c̣n có chương cao đẳng chuyên nghiệp (kosen) gồm 3 năm cấp III và 2 năm tiếp theo, và đại học đoản kỳ 2 năm (một năm học văn hóa, một năm chuyên môn). Với chuyên khoa cấp III 3 năm, kosen 5 năm, và đại học đoản kỳ 2 năm sau Cấp III, học sinh khi ra trường trở thành lực lượng lao động chất lượng cao cung cấp kịp thời cho công nghiệp hóa. 

Một điểm quan trọng nữa là Bộ văn hóa Giáo dục luôn theo sát chiến lược công nghiệp hóa để điều chỉnh số sinh viên các khoa ở đại học. Vào năm 1955, năm bắt đầu giai đoạn phát triển thần kỳ, Bộ Văn hóa Giáo dục bắt đầu lo là Nhật sẽ thiếu hụt nguồn nhân lực là kỹ sư (engineers) và chuyên viên nghiên cứu khoa học tự nhiên (scientists). Họ ước tính vào năm 1962 nhu cầu nguồn nhân lực nầy sẽ lên tới 27,500 nhưng vào thời điểm 1957 chỉ có độ 19,500 người. Tháng 11/1957 Bộ đưa ra kế hoạch tăng thêm 8.000 kỹ sư trong ṿng 5 năm, nhưng với tinh thần khẩn trương thực hiện chỉ 3 năm sau (1960) đă đạt được mục tiêu. Sau đó, trong thập niên 1960, chính phủ cho thành lập nhiều khoa về công nghệ, kỹ thuật trong các đại học, hoặc mở rộng, tăng thêm sinh viên các khoa đă có trong lĩnh vực ấy.

Thứ mười, những đặc trưng của nhà nước kiến tạo và phát triển của Nhật như toàn dụng lao động, chú trọng doanh nghiệp nhỏ và vừa, b́nh đẳng trong tiếp cận thông tin, triệt để thực hiện giáo dục cơ sở, cưỡng bách, v.v.. tất yếu mang lại sự công bằng xă hội và sự phân phối thu nhập nh́n chung là b́nh đẳng. Nhiều nghiên cứu cho thấy hệ số Gini (chỉ mức độ b́nh đẳng trong thu nhập) có khuynh hướng giảm, và phần chia của lao động (labor share) trong tổng thu nhập quốc dân có khuynh hướng tăng trong suốt giai đoạn phát triển thần kỳ. Cải cách thuế theo hướng tăng thuế lũy tiến, thuế thừa kế tài sản cũng làm cho phân phối thu nhập b́nh đẳng. Về tuổi thọ trung b́nh không có sự khác biệt giữa các giai tầng xă hội cũng là biểu hiện của sự b́nh đẳng. 

Năng lực xă hội và tinh thần dân tộc

Theo tôi, cùng với nhà nước kiến tạo phát triển, năng lực xă hội (social capability) cũng là từ khóa giải thích thành công của Nhật. Hai khái niệm này có liên quan mật thiết với nhau. Năng lực xă hội là năng lực và tố chất của những nhân tố cấu thành xă hội, cụ thể là chính trị gia, quan chức, lănh đạo kinh doanh, trí thức và tầng lớp lao động. Mỗi nhân tố cấu thành phải có những tố chất để thúc đẩy kinh tế phát triển. Tố chất quan trọng của chính trị gia là năng lực lănh đạo, tầm nh́n đại cuộc và năng lực quy tụ nhân tài, khả năng h́nh thành sự đồng thuận (consensus) cao của toàn dân, nhất là ư thức trách nhiệm cao trong việc tạo cơ chế, điều kiện để khơi dậy các tiềm năng của đất nước, trong đó có phương châm trọng dụng nhân tài. Tố chất cần thiết của quan chức là năng lực quản lư hành chánh, tinh thần trách nhiệm, tác phong đạo đức của người công bộc, chí công vô tư. Tố chất của giới kinh doanh là tinh thần doanh nghiệp (entrepreneurship) và ư thức trách nhiệm xă hội. Trong tinh thần doanh nghiệp  có tinh thần mạo hiểm, nỗ lực khám phá thị truờng mới, nguyên liệu mới, công nghệ và phương thức quản lư mới.

Nhưng trong trường hợp Nhật Bản, không phải chỉ có các tố chất đó. Tôi nghiệm thấy rằng tố chất chung nhất của chính trị gia, của quan chức, của nhà kinh doanh Nhật Bản là ḷng yêu nước, ḷng tự hào dân tộc và phải là những người có văn hóa, có giáo dưỡng. Đặc biệt trong thời đại Minh Trị và thời kỳ phục hưng và phát triển hậu chiến, những tố chất đó biểu hiện mạnh mẽ nhất.

Tố chất đ̣i hỏi ở trí thức là trách nhiệm với xă hội, với đất nước, quan tâm cao độ vào các vấn đề hiện thực của kinh tế, xă hội, văn hóa và nỗ lực nghiên cứu, t́m ṭi các biện pháp góp phần cải thiện xă hội và làm cho kinh tế phát triển. Tố chất cần thiết của giới lao động là tŕnh độ giáo dục ngày càng cao, kỹ năng, năng lực chuyên môn ngày càng được bồi dưỡng và sự hăng say làm việc với tinh thần trách nhiệm.

    Từ những phân tích ở phần trước ta đă thấy các tố chất của chính trị gia, quan chức và doanh nghiệp Nhật Bản, và đă thấy trí thức đóng vai tṛ vào việc h́nh thành chiến lược, chính sách cũng như tŕnh độ giáo dục, tính chuyên nghiệp của lao động qua việc phân tích chế độ giáo dục đào tạo. Ở đây cần nhấn mạnh thêm mấy điểm sau.

Thứ nhất, Nhật Bản đă có các cơ thế để các thành phần trong xă hội gắn kết thành một khối, tạo thành năng lực xă hội vững mạnh. Trí thức được tự do phát biểu ư tưởng về con đường phát triển đất nước và lănh đạo chính trị thường xuyên quan tâm đến những ư tưởng đó. Ikeda Hayato nếu không quan tâm đến trí thức th́ không phát hiện được ư kiến của giáo sư Nakayama trên báo và sẽ không thai nghén được kế hoạch bội tăng thu nhập quốc dân. Chế độ lập các hội đồng tư vấn, thẩm nghị (shingikai) hoặc hội trao đổi ư kiến (kondankai) là kênh quy tụ trí tuệ của trí thức, doanh nhân, và các tầng lớp khác trong xă hội, thúc đẩy mọi người tham gia vào việc nước.

Thứ hai, vốn con người, xă hội học tập, trọng tri thức là nền tảng quan trọng để phát triển bền vững, tăng năng lực xă hội. Vấn đề nầy ai cũng dễ nhận biết nhưng không phải nước nào cũng thực hiện được. Ngoài chế độ giáo dục chính quy như đă đề cập, Nhật Bản tích cực dịch sách nước ngoài, nhanh chóng và nghiêm túc. Sách khoa học, sách giáo dưỡng (liberal arts), sách về các vấn đề thời sự, v.v.. được in khổ nhỏ, giá rẻ dễ phổ cập đến đại chúng. Các nhật báo điểm các sách hay trong số phát hành cuối tuần giúp độc giả có các thông tin về  sách quan trọng vừa phát hành. Ngoài ra quan chức tham quan nước ngoài về đều viết báo cáo chia sẻ kiến văn với mọi người liên quan trong cơ quan. Nhân viên trong doanh nghiệp đi tham quan nước ngoài cũng làm như vậy đối với công ty ḿnh. Nhưng xă hội không chạy theo bằng cấp, quan chức và lănh đạo doanh nghiệp của Nhật hầu như không ai có bằng tiến sĩ, nếu có là do ngẫu nhiên và ngoại lệ. Đào tạo tiến sĩ chỉ để nghiên cứu và dạy đại học.

Thứ ba, đạo đức, ḷng tự trọng, tính hướng thượng được chú trọng trong giáo dục và được bồi dưỡng qua sách vở, qua các gương sáng của lănh đạo các giới. Một số tờ báo lớn và nhà xuất bản thường biên tập, phát hành hồi kư về con đường học tập, cuộc đời hoạt động của những người thành công trong các giới, trong đó nghệ thuật đối nhân xử thế, năng lực giải quyết các t́nh huống khó khăn, v.v. đươc truyền lại cho giới trẻ. Văn hóa, xă hội Nhật không tương thích với hiện tượng “lương khủng”, người thắng được tất cả (the winner takes all). Những nhà kinh doanh lỗi lạc, những hiệu trưởng tài ba có công làm cho công ty hay đại học phát triển vượt bậc nhưng họ chỉ nhận mức lương và tiền thưởng định kỳ vừa phải. Thay vào đó được tổ chức và xă hội tôn vinh.

Thứ tư, năng lực xă hội được củng cố khi mọi cơ hội đều b́nh đẳng. Mọi người đều có kỳ vọng cuộc sống sẽ tốt đẹp hơn nếu họ nỗ lực học tập, nỗ lực nâng cao kỹ năng, năng lực chuyên môn. Thành phần xă hội không cố định, không có hiện tượng “con vua th́ lại làm vua”, mà ai cũng có cơ hội tiến thân, sự lưu động xă hội (social mobility) càng cao năng lực xă hội càng lớn. Rất nhiều người xuất thân từ gia đ́nh nông dân, công nhân nhưng đă vươn lên vị trí lănh đạo các giới.

   Nhà nước kiến tạo phát triển và năng lực xă hội đă làm nên thời đại phát triển thần kỳ, đưa đưa nước Nhật lên ngang hàng với các nước tiên tiến Âu Mỹ.