Đọc hồi kư Phan Chánh Dưỡng

Trần Văn Thọ
Exryu Japan

Phan Chánh Dưỡng là người đă làm thay đổi diện mạo Saigon sau năm 1975 bằng việc đề xuất ư tưởng và tổ chức thực hiện việc xây dựng Khu chế xuất Tân Thuận, Khu đô thị Phú Mỹ Hưng và Khu công nghiệp Hiệp Phước, những công tŕnh chưa có tiền lệ ở Việt Nam. Anh vừa viết cuốn hồi kư "Kư ức theo ḍng đời". Theo yêu cầu của nhóm bạn phụ trách tổ chức xuất bản, tôi đă đọc bản thảo và viết cảm tưởng để in chung trong tập hồi kư.    

 Tôi bắt đầu chơi thân với anh Phan Chánh Dưỡng có lẽ từ năm 1993 khi cùng tham gia Tổ Tư vấn cải cách kinh tế và hành chánh của Thủ tướng Vơ Văn Kiệt. Nhưng phải gần 10 năm sau, t́nh cờ trong một câu chuyện giữa một số bạn bè tôi mới biết anh là người Việt gốc Hoa, nhưng rồi cũng quên ngay chuyện này, bởi v́ anh Dưỡng rất Việt Nam, là người Việt Nam thuần túy. Dĩ nhiên tôi biết anh rành truyện Tàu, am hiểu lịch sử, văn học Trung Quốc. Nhưng văn hóa, lịch sử Việt Nam dường như cũng đă trở thành một phần máu thịt của anh. Anh yêu đất nước Việt Nam. Qua cuốn hồi kư tôi cũng vừa biết thêm một chi tiết là vào năm 1983, giữa lúc Việt Nam đang trong khủng hoảng kinh tế và gặp muôn vàn khó khăn khác, một người thân đă bảo đảm để gia đ́nh anh đi định cư ở Mỹ nhưng anh quyết định ở lại, quyết gắn bó với quê hương mà anh sinh ra và lớn lên. Và đóng góp của anh sau đó vào việc phát triển Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng và Việt Nam nói chung thật là to lớn. 

Phan Chánh Dưỡng là mẫu mực của một người hàn vi từ nhỏ nhưng nhờ thông minh, ham học và ư chí vượt khó mà đă thành tài, trở thành bậc trí thức hữu ích cho xă hội. Thật ra trong xă hội Việt Nam không thiếu những người như vậy. Nhưng đọc những trang anh viết về quá tŕnh vượt qua khó khăn thời trẻ tôi thật sự thán phục óc sáng tạo, khả năng phân tích t́nh huống và con mắt nh́n thấu bản chất sự vật của anh. Từ công việc đi buôn ở quê Cà Mau thuở thiếu thời đến việc làm bồi bàn nhà hàng ở Sài G̣n lúc học trung học, hay trong công việc giúp chỉnh lư giấy tờ, hồ sơ cho Mặt trận Tổ quốc một quận ở Thành phố Hồ Chí Minh để chuẩn bị bầu cử dân biểu Quốc hội năm 1976, anh đều phát huy tính sáng tạo nên việc nào cũng thành công. Ấn tượng nhất là anh áp dụng phương châm để mọi người chung quanh đánh giá ḿnh, thấy giá trị sự hiện hữu của ḿnh, ḿnh phải làm mọi việc có ích đối với họ. Và với óc sáng tạo, phân tích t́nh huống và nỗ lực thực hiện, anh đă thành công. Ngay từ nhỏ anh đă thấm nhuần đạo lư, thái độ sống của người quân tử Đông phương, nhất là trọng chữ tín. Tác phong, thái độ này phản ảnh trong mọi hành động từ việc nhỏ đến việc lớn.   

Hồi học đại học, anh Dưỡng chuyên về vật lư, nhưng đóng góp lớn nhất của anh cho xă hội là lănh vực kinh tế. Trong hồi kư, anh kể ḿnh học kinh tế từ Nhóm Thứ Sáu – gồm những chuyên viên về ngân hàng, quản lư, về luật... thời trước 1975 đến với nhau, tự nguyện tham gia một số đề tài tư vấn cho lănh đạo Thành phố Hồ Chí Minh và sau đó là cho Chính phủ. Cụ thể là việc thảo luận, bàn căi trong nhóm về bốn chuyên đề phát triển thành phố, mà đối với anh tương đương với bốn năm học đại học khoa kinh tế. Ít có ai dùng kiến thức kinh tế tích lũy trong thời gian ngắn mà biến cải được xă hội như anh. Về với Cholimex, công ty cổ phần đầu tiên của Việt Nam, anh kết nối với thương nhân bên ngoài trong thời kỳ Việt Nam c̣n bị cấm vận; anh có vai tṛ chủ yếu trong việc xây dựng Khu chế xuất Tân Thuận, Khu đô thị Phú Mỹ Hưng, Khu công nghiệp Hiệp Phước.…đều là những công tŕnh chưa có tiền lệ ở Việt Nam.

Nguyên nghĩa của kinh tế học theo triết lư phương Đông là kinh bang tế thế. Anh Dưỡng học kinh tế vừa đủ để làm việc lớn và đă thực hiện đúng như lư tưởng của ngành học này. Tầm nh́n đại cục của Phan Chánh Dưỡng làm tôi liên tưởng đến Nguyễn Công Trứ, một kẻ sĩ lư tưởng với “Chí những toan xẻ núi lấp sông/ Làm nên đấng anh hùng đâu đấy tỏ”, “ra tài lương đống”, mở mang bờ cơi trong đó có sự nghiệp khai khẩn đất hoang ở miền duyên hải, lập nên các huyện Tiền Hải, Kim Sơn ở Ninh B́nh đầu thế kỷ 19. 

 Kỷ niệm cá nhân của tôi với anh Dưỡng th́ rất nhiều. Chỉ kể một chuyện. Trong một buổi họp của Tổ Tư vấn cải cách kinh tế và hành chánh thời Thủ tướng Vơ Văn Kiệt, anh Dưỡng có một phát biểu mà tôi vẫn c̣n nhớ. Anh bảo (đại khái) “Đảng Cộng sản đang độc quyền lănh đạo đất nước, nhưng phải có cạnh tranh mới tiến bộ. Chẳng hạn khi chọn thủ tướng nên đưa ra 2-3 ứng cử viên để dân bầu, mỗi người công bố chiến lược, chính sách phát triển đất nước và đưa ra danh sách nội các nếu được thắng cử”. Ư tưởng này rất hay, đă gần 30 năm nhưng vẫn c̣n giá trị, tôi nghĩ sẽ trở thành hiện thực trong tương lai không xa.

 

 

Phan Chánh Dưỡng (phải) và Trần Văn Thọ năm 1994.

 

Người xưa có nói ở đâu có minh quân ở đó có hiền thần. Người tài gặp minh quân như cá gặp nước. Phan Chánh Dưỡng gặp được ông Vơ Trần Chí (Bí thư Quận 5 rồi Bí thư Thành phố Hồ Chí Minh) và sau đó gặp ông Vơ Văn Kiệt nên đă thi thố được tài năng. Dù biết việc so sánh chỉ có tính cách tượng trưng, tự nhiên tôi nghĩ đến những hiền thần, những người tài hay quân sư trong lịch sử Trung Quốc và Việt Nam, và thấy là ít ai có được niềm hạnh phúc cuối cùng như trường hợp Phan Chánh Dưỡng. Anh thường nói với bạn bè là anh ngưỡng mộ hai người trong lịch sử. Một là Trương Lương, người chọn cuộc sống ẩn dật sau khi giúp Lưu Bang làm nên nghiệp lớn và một người nữa là Nguyễn Công Trứ với chí làm trai, tinh thần kẻ sĩ và thực hiện được những công tŕnh hữu ích cho đời. 

 

Anh Phan Chánh Dưỡng ở tuổi cổ lai hy mà vẫn chưa toại nguyện. Như Nguyễn Công Trứ sau khi đă “nợ tang bồng trang trắng vỗ tay reo”, anh đă có thể “thảnh thơi thơ túi rượu bầu”. Nhưng không, anh vẫn c̣n vui với công việc dạy học và hăng say với các hoạt động cộng đồng, giúp những người yếu thế trong xă hội, những việc mà từ nhỏ anh từng ấp ủ.

 

Chúc anh Dưỡng tiếp tục những ngày vui khỏe, hữu ích cho xă hội và hạnh phúc trong quư mến, kính trọng của bạn bè./.

 

T.V.T.

Tokyo, Xuân 2022

 

(bài được in trong hồi kư Phan Chánh Dưỡng Kư ức theo ḍng đời, Phanbook phát hành tại Thành phố HCM, tháng 5/2022)