Tản Mạn Với "Bố" Phạm Duy

Bùi Văn Phú

Bài đă đăng trên Việt Báo http://www.vietbao.com/  ngày 8/11/2004

LTS. Nhạc sĩ Phạm Duy sinh ngày ngày 05 tháng 10 năm 1921 (Tân Dậu). Cuối tuần qua có buổi họp mặt tại pḥng sinh hoạt Lê Đ́nh Điểu, trụ sở báo Người Việt, mừng sinh nhật thứ 84 của người nhạc sĩ lớn. Nhân dịp này, xin mời đọc một tác giả thuộc thế hệ trẻ hơn viết về “bố” Phạm Duy.

Những năm cuối ở bậc trung học tôi có người bạn thân sống trong một con hẻm ở gần cư xá Chu Mạnh Trinh, ngă tư Phú Nhuận, Sài-g̣n nên sau những giờ học chúng tôi hay kéo nhau về khu cư xá ăn ḅ viên và chè sâm bổ lượng.
Nhiều buổi chiều ngồi ăn uống chúng tôi thấy nhạc sĩ Phạm Duy thả bộ ra đầu ngơ mua báo, có khi thấy ca sĩ Duy Quang lái Mẹc-sơ-đéc đi ra, có khi lại thấy Thái Hiền đạp xe đi đi, về về. Lần đầu tiên thấy người nhạc sĩ với dáng đi gật gù, anh bạn hất đầu và nói với chúng tôi: "Bố Phạm Duy đấy." Từ đó trong anh em chúng tôi mỗi khi nhắc đến Phạm Duy th́ thường gọi là "Bố" luôn.
Những ngày tháng đó ngoài việc học, chúng tôi c̣n hay ôm đàn ghi-ta, nghêu ngao hát Ngh́n Trùng Xa Cách, Gia Tài Của Mẹ, Trả Lại Em Yêu, Huế Sài-g̣n Hà Nội, Tóc Mai Sợi Vắn Sợi Dài, Người Già và Em Bé, Để Lại Cho Em, Tôi Sẽ Đi Thăm, Thà Như Giọt Mưa, Lời Chào B́nh Yên, Kỷ Vật Cho Em, C̣n Chút Ǵ Để Nhớ, Ca Dao Mẹ. Những bài hát, lời ca của hai nhạc sĩ - Phạm Duy và Trịnh Công Sơn - mà chúng tôi yêu thích nhất. Đó là những nỗi buồn ray rứt của t́nh yêu, nỗi đau của thân phận quê hương, và cũng là những ước mơ hy vọng của thanh niên lớn lên trong một đất nước phân chia, mịt mù khói lửa chiến tranh. Những lời nhạc chúng tôi thuộc phần nhiều nghe được từ những quán cà phê, ít khi có được bài nhạc trong tay.

Biến cố 30 tháng 4, 1975 đưa tôi xa rời Việt Nam, chuyên chở trong tim t́nh cảm quê hương thương nhớ qua những ḍng nhạc của Bố và cứ lo sợ những lời ca, tiếng nhạc đó sẽ bị mất đi măi măi. Lúc biết Bố ở Florida, tôi gửi thư mua băng nhạc, ấn phẩm của Bố. Tiếng hát giờ chỉ c̣n Thái Hằng là mẹ, Thái Hiền là con v́ định mệnh đă an bài Thái Thanh cùng những người con trai của Bố phải ở lại bên kia bờ đại dương. Tập nhạc th́ do Bố viết tay, nét chữ bay bướm, lả lướt - bây giờ nét chữ của Bố cũng vẫn thế - có nhiều bài in rời trên những tờ giấy cứng màu vàng, chữ nâu.
Tôi thấy lại Bố trên đất Mỹ khi ban nhạc Gia Đ́nh Phạm Duy - giờ chỉ có Bố ôm đàn cho ba mẹ con Thái Hằng, Thái Hiền và Thái Thảo hát, v́ những người con trai của Bố đều kẹt lại - kéo nhau đến vùng Vịnh San Francisco "hát xẩm," tiếng Bố đặt cho những buổi đi tŕnh diễn trong cộng đồng người Việt thời đó, phần tư thế kỷ trước.
Khi Ngục Ca ra đời th́ Bố đă về miền Nam Cali nắng ấm. Thơ Ngục Sĩ vừa phổ biến ở Mỹ vào đầu năm 1980, không lâu sau Bố có ngay mười bài Ngục Ca. Sinh viên U.C. Berkeley tiên phong tổ chức những Đêm Nghe Tiếng Vọng Từ Đáy Vực, tôi liên lạc và được Bố gửi ngay cho băng và tập nhạc. Nhạc của Bố dễ hát và sinh viên chúng tôi được ca sĩ Thu Hà - tức bác sĩ Nguyệt - của ban Tam Ca Đông Phương ngày trước giúp, nên các bạn chỉ tập dượt vài ba lần là lên sân khấu tŕnh diễn. Tôi thích nhất Những Thiếu Nhi Điển H́nh Chế Độ, Chuyện Vĩ Đại Bi Ai, Sẽ Có Một Ngày.

Theo năm tháng, tôi hân hoan đón nhận những sáng tác, cải tiến theo thời đại trong nét nhạc của Bố: Bầy Chim Bỏ Xứ, Rong Ca, Thiền Ca, Thiền Ca Hàn Mặc Tử. Những ca khúc trong hai trường ca Mẹ Việt Nam, Con Đường Cái Quan nay được ḥa âm và phổ biến dưới dạng CD giúp sinh viên làm văn nghệ dễ dàng hơn, luôn cuốn hơn. Tôi cũng thường nghe lại Đạo Ca (Phạm Duy phổ thơ Phạm Thiên Thư) như là những lời nhắc nhở về triết lư nhân sinh trong cuộc sống.

Cuối năm ta, tôi được tản mạn qua e-mail với Bố.

Bùi Văn Phú (BVP): Năm nay Bố bao nhiêu tuổi rồi? Bố cầm tinh con ǵ?

Phạm Duy (PD): 82 years young. Tuổi con gà, Tân Dậu.

H: Nghĩ lại từ ngày Bố có trí nhớ, h́nh ảnh đầu tiên nào về nước Việt Nam c̣n in sâu trong tâm tưởng của Bố?

PD: Việt Nam thanh b́nh, thành phố lặng lẽ, đồng quê êm đềm, người dân ở mọi nơi hiền hậu, ai cũng tốt bụng hết.

H: "Tôi yêu tiếng nước tôi, từ khi mới ra đời người ơi..." Trong khung cảnh, tâm trạng nào Bố đă sáng tác bản T́nh Ca bất hủ đó?

PD: Năm 1953. Từ kháng chiến trở về Hà Nội, rồi vào Nam đă thấy ḿnh độc lập rồi, cần đưa ra một bài hát t́nh tự quê hương trong đó bản sắc quốc gia nổi bật: người Việt Nam khác người Tàu, người Tây ở tiếng nói, cảnh vật và con người. Bản nhạc này cũng là tuyên ngôn đầu tiên của tôi. Nghĩa là âm nhạc của tôi phải "khóc cười theo mệnh nước," phải khởi hành từ dân ca, phải yêu quư non sông Việt Nam, phải xót thương người quê, mẹ quê, bé quê. Đó là bài thứ hai trong loại T̀NH Tự QUÊ HƯƠNG, T̀NH Tự DÂN TộC. Những bài khác, trước sau là T́nh Hoài Hương, Bà Mẹ Quê, Em Bé Quê, Vợ Chồng Quê, qua những dân ca, trường ca, tổ khúc rồi liên tục cho tới Minh Họa Kiều bây giờ.

H: T́nh Ca và Việt Nam, Việt Nam có liên hệ ǵ với nhau?

PD: Chỉ là một loại: t́nh ca quê hương, t́nh tự dân tộc. Không có hai thứ "t́nh" đó th́ sẽ cứ loạn ly hoài hoài.

H: Trong nhạc của Bố, nhiều khi là sông và nước. Đặc biệt bài Thuyền Viễn Xứ đă là câu hát trên môi đưa Phú rời xa Việt Nam bằng tàu, mắt nḥa lệ v́ không biết trôi dạt đi đâu. Nguồn cảm hứng nào đưa Bố đến Thuyền Viễn Xứ?

PD: Thuyền Viễn Xứ ra đời đúng lúc một triệu người - trong đó có gia đ́nh tôi - di cư vào Nam, ai cũng nhớ miền Bắc với con sông Đà Giang, với h́nh ảnh con thuyền, h́nh ảnh bà mẹ già là những ǵ tiêu biểu. Lúc đó nhổ neo từ Bắc vào Nam đă là viễn xứ rồi. Bây giờ mới thực là viễn xứ xa xôi, cánh máy bay hay thuyền buồm đưa ta ra đi "ngh́n trùng xa cách!"

H: So sánh bài hát trên với 54 Cha Bỏ Quê, 75 Con Bỏ Nước th́ sao?

[Nhạc sĩ Phạm Duy xin không trả lời câu hỏi này.]

H: Nhiều bài hát khác của Bố cũng có sông, nước, như Viễn Du, Chiều Về Trên Sông. Bài thứ hai Bố muốn nói đến con sông nào?

PD: Cửu Long Giang.

H: Đây cũng là một bài trong Trường Ca Mẹ Việt Nam?

PD: Truờng Ca Mẹ Việt Nam là một nhạc phẩm có tính cách tượng trưng (symbolic). Những con sông tượng trưng cho các con của Mẹ. Thành ra không cần mang tên là Cửu Long Giang, Hồng Hà, Sông Lô hay sông ǵ ǵ đó.

H: Gần một phần ba đời, Bố sống ở nước ngoài và có nhiều sáng tác, trường ca cũng như đoản khúc. Những loại ca khúc nào phản ánh đúng một Phạm Duy sống lưu vong nhất?

PD: Chúng ta phải theo thuyền viễn xứ ra đi, thấm thoát đă gần 30 năm rồi. Trong thời gian này, có người không chịu thay đổi ǵ hết, có người không chịu để tâm hồn bị đóng khung một chỗ. Nhạc Phạm Duy trong 30 năm nay, nghiên cứu kỹ sẽ là nhạc đa dạng, loại nhạc này, loại nhạc nọ đều phản ánh trung thực cuộc đời trước mặt.

H: Giờ xin hỏi Bố về những ca khúc gắn liền với chiến tranh như Nhớ Người Thương Binh, Tưởng Như C̣n Người Yêu và Kỷ Vật Cho Em. Ca khúc sau có người cho là mang tính phản chiến. Nếu so sánh với Trịnh Công Sơn trong Cúi Xuống Thật Gần hay Hát Trên Những Xác Người th́ cũng chỉ là diễn tả những đau thương có thực, phải không Bố?

PD: Nghệ sĩ thuộc loại giết người th́ mới có những bài mang tinh thần "hiếu" chiến. Nghệ sĩ chân chính là phải biết "khóc" theo hệ lụy của cuộc đời, là chiến tranh và ly loạn.

H: "Mang giầy vớ tốt, mang khăn áo lành. Tôi chào đất nước tôi nay thái b́nh..." là lời của một B́nh Ca. Lúc Bố viết bài này, đầu thập niên 70, th́ nước ḿnh có ḥa b́nh không?

PD: Trong loại B́nh Ca này c̣n có thêm bài Dường Như Là Ḥa B́nh.

H: Dân Việt ḿnh có bao giờ được hưởng ḥa b́nh chưa?

PD: Dường như là ḥa b́nh mà thôi.

H: C̣n bài Chúa Ḥa B́nh có lời rằng: Nếu có ai giận dữ, nếu có ai bất ḥa, sẽ tát tôi một cái, tôi ch́a luôn ngay má kia... Bố muốn nhắn gửi ǵ qua bài hát đó và tại sao Bố lại đề tặng cho linh mục Đinh B́nh Định?

PD: Mười bài B́nh Ca, trong đó có những bài Chúa Ḥa B́nh, Sống Sót Trở Về, Lời Chào B́nh Yên v.v... không nói tới ḥa b́nh trên đất nước, mà nói tới ḥa b́nh trong ḷng người. Ḥa b́nh trong ḷng người mới là quan trọng. Ḷng người Việt Nam than ôi, bị chiến tranh và chính trị lũng loạn. Tôi tặng bài Chúa Ḥa B́nh cho linh mục Đinh B́nh Định v́ ông rất yêu nhạc Phạm Duy. Ông mời tôi và các con tôi tới thánh đường để hát bài đó. Lúc đó ông cũng c̣n là người đấu tranh chống tham nhũng nữa.

H: Trong những chuyến đi Việt Nam, Phú được nghe lại Huyền Sử Ca Một Người Mang Tên Quốc vang vang trong một xóm dân lao động; nghe Nha Trang Ngày Về, C̣n Chút Ǵ Để Nhớ ở một thành phố biển. Nhạc của Bố có được phổ biến trong nước không? Hay đây chỉ là những sự t́nh cờ?

PD: Người dân ở vùng biển đó đă theo đúng khẩu hiệu của tôi ngày xưa: đường ta ta cứ đi, nhà ta ta cứ xây, ruộng ta ta cứ cầy. Bây giờ họ chủ trương: thuyền ta ta cứ bơi, biển ta ta cứ câu, nhạc hay ta cứ hát, bất chấp bài hát bị cấm hát hay được phép hát. Phép vua thua lệ làng mà.

H: Đạo Ca, như Một Cành Mai, Suối Mây Hồng, Quán Thế Âm, Đại Nguyện ra đời trong hoàn cảnh nào?

PD: Tạm buông rơi nhạc t́nh ca, nhạc xă hội năm 1972, tôi làm bạn với nhà thơ Phạm Thiên Thư để soạn nhạc tâm linh. Đạo Ca đă được nối tiếp bằng Rong Ca, Thiền Ca, Hàn Mặc Tử Ca... v́ tôi đă thấy trước việc người Việt Nam sẽ có ngày trở về với ḿnh, tức là về với tâm linh đó, sau khi cái "tâm" đă hết bị giao động. H́nh như bây giờ là lúc "gạn đục khơi trong," tâm hồn lắng xuống, con tim đập đều, nhiều người trong chúng ta đang lắng tai nghe nhạc tâm linh. Ham đi chùa, ham tới giáo đường tức là đă nghe được tiếng mơ chuông. Tiếng mơ chuông, tiếng niệm kinh, tiếng cầu kinh cũng là một thứ nhạc tâm linh đấy.

H: Trường ca Con Đường Cái Quan Bố viết từ cả nửa thế kỷ trước. Gần đây Bố có đi lại con đường xuyên Việt đó chứ? Cảm giác của Bố so với gần nửa thế kỷ trước?

PD: Yes. Tôi đă có hạnh phúc to lớn là được đi lại suốt dọc Con Đường Cái Quan, chụp ảnh, quay phim những nơi tôi soạn ra những bài hát đầy kỷ niệm. Ví dụ tới Lạng Sơn, ngồi trên cột Cây Số 1, nghe reo lên trong ḷng bài Nương Chiều, hay bài Bông Lau Rừng Xanh Pha Mầu. Vào miền Trung, t́m về tận nhà của Bà Mẹ Gio Linh. Rảo Chơi trên băi biển Nha Trang hay trên đồi hồng Đà Lạt để t́m h́nh bóng xưa, ôi biết bao là thương mến. Tôi thật là có phúc.

H: Quê hương ḿnh giờ đây có c̣n ǵ gợi hứng cho Bố sáng tác?

PD: Soạn nhạc cho quê hương, cho dân tộc, tôi chỉ c̣n mắc nợ với ông Nguyễn Du và cô Thuư Kiều 45 phút âm nhạc - mà tôi đang hoàn tất - nữa thôi. Xong rồi th́ tôi giải nghệ hoàn toàn.

H: Nhạc Phạm Duy với giọng hát Thái Thanh đă được nhiều người mê thích, sau năm 1975 th́ ca sĩ nào thể hiện nhạc của Bố hay nhất?

PD: Nhiều ca sĩ có giọng tốt, nhưng đa số không hiểu linh hồn của bài ca. Thái Thanh rất intelligent, hiểu ngay và đem linh hồn bài ca vào giọng hát Nàng.

H: Bố có nhận xét ǵ về những nhạc sĩ trong nước thời nay như Dương Thụ, Bảo Chấn, Thanh Tùng?

PD: Tôi không biết một tí ǵ về các nhạc sĩ đó cả nên không có ư kiến.

H: C̣n về các ca sĩ như Hồng Nhung, Mỹ Linh, Trần Thu Hà, Lam Trường th́ sao?

PD: Tôi chưa được nghe các ca sĩ đó hát. Chỉ quen biết Hồng Nhung, ăn cơm với nhau vài lần và nghe vài dĩa hát của nàng. Nàng hát rất khoẻ, hát nhạc Trịnh Công Sơn rất hay, h́nh như chưa hát nhạc Phạm Duy, thành ra chưa biết ra sao.

H: Ca sĩ hải ngoại, ai có triển vọng sẽ măi măi đi vào ḷng người Việt hải ngoại?

PD: Tôi ít đi nghe nhạc ở bên Mỹ nên không có ư kiến.

H: Bố đă sống rất thọ, 82 rồi c̣n ǵ. Nh́n lại đời ḿnh, Bố có ǵ hài ḷng, cũng như thất vọng?

PD: Hài ḷng v́ được làm những ǵ ḿnh muốn trong suốt một đời, nhờ được may mắn có tự do sáng tác. Không có tính tham lam nên chẳng bao giờ thất vọng cả.

H: C̣n nh́n về đất nước, con người Việt Nam trong suốt cuộc đời Bố, Bố có nhận xét ǵ?

PD: Tôi đă về hưu và có lời tạ ơn tất cả dĩ văng, trong đó có đất nước và con người, bằng chương 29 trong hồi kư tập 4..., như thế c̣n cần nhận xét ǵ nữa.

H: Giờ hỏi Bố chuyện ngày xuân. "Xuân trong tôi, đă khơi trong một đêm vui..." bản Xuân Ca đó bố viết năm nào?

PD: Tôi có nhiều bài hát về mùa xuân: Xuân Ca, Hoa Xuân, Xuân Th́, Xuân Nồng, Trên Đồi Xuân, Thiền Ca Xuân, Mùa Xuân Yêu Em, Mừng Xuân. Bài Xuân Ca soạn vào khoảng năm 1953 nói rằng: mùa xuân đầu tiên của ta khởi sự vào đêm động pḥng của cha và mẹ, sét nổ của cha làm chói chan ḷng mẹ, làm thành mùa xuân của ta!

H: Năm "con Dê" sắp đến Bố có những chương tŕnh sinh hoạt ǵ?

PD: Vài ba nơi đă mời tôi và các con đi tŕnh bày chương tŕnh Phạm Duy Một Đời Nh́n Lại. Có nơi mời tŕnh diễn Minh Họa Kiều. Dĩa nhạc Ái Vân hát dân ca Phạm Duy đang trong giai đoạn "final mixing."

H: C̣n hồi kư của Bố, bao giờ tập kế tiếp sẽ xuất bản?

PD: Hồi Kư tập 4 đă hoàn tất từ năm 2000. Tôi không ấn hành v́ in sách là lạc hậu rồi. Tôi làm thành một thứ E-book và cho lên NET. Mời độc giả đọc "free" v́ tôi đủ sống rồi, không cần tới tiền bản quyền nữa. Mời dzô website: www.phamduymusic.com

BVP: Cuối cùng, cám ơn Bố đă để lại cho đời quê hương, t́nh người với biết bao là yêu thương, tŕu mến.

Bài tản mạn này thực hiện vào đầu năm 2003. Gần đây nhạc sĩ Phạm Duy đă cho phổ biến trong giới thân hữu hai CD: một CD có tựa là "Hương Ca," gồm 14 sáng tác mới nhất viết về quê hương và những ca khúc phổ thơ của một số thi sĩ trong và ngoài nước, và CD "Minh Họa Kiều 3" là chủ đề mà nhạc sĩ đă liên tục sáng tác trong vài năm qua. Dù tuổi đời đă 84, hai tác phẩm trên cho thấy sức sáng tạo của nhạc sĩ Phạm Duy cũng vẫn c̣n rất phong phú.

BÙI VĂN PHÚ


* Mời xem thêm "Một thoáng gặp gỡ nhạc sĩ Phạm Duy" của Lê Hiền (Exryu Nam California)