Tính danh học Việt Nam: Phép kỵ húy

CHƯƠNG NĂM : PHÉP KỴ HÚY

Mục đích của chương này là t́m hiểu phép kỵ húy là ǵ và ảnh hưởng của nó thế nào đối với xă hội. Việt Nam du nhập tục lệ này từ Trung Quốc nên muốn hiểu tục lệ kỵ húy tại Việt Nam, ta cần biết đại cương về tục lệ kỵ húy tại Trung Quốc. Do đó, nội dung chương năm gồm hai tiết: tiết A : t́m hiểu phép kỵ húy tại Trung Quốc, tiết B : t́m hiểu phép kỵ húy tại Việt Nam.

TIẾT A. PHÉP KỴ HÚY TẠI TRUNG QUỐC

1. Định Nghĩa: Theo Hán Việt Tự Điển của Đào Duy Anh, kỵ húy hay tỵ húy có nghĩa là kiêng tránh. Về mặt pháp chế sử, kỵ húy là một định chế chính trị được triều đại nhà Chu đặt ra để ngăn cấm dân gian đọc hay viết tên vua. Ư hướng của pháp chế này là gây ấn tượng thần thánh trong ḷng dân chúng đối với vương quyền. Từ chốn triều đ́nh, pháp chế này lan ra ngoài dân gian và được áp dụng trước hết cho thần thánh, đến giai cấp quư tộc, và sau cùng là toàn xă hội. Khi ở mức toàn xă hội, th́ định chế chính trị này biến thành tục lệ mang tính đạo đức. Cữ tên là giữ lễ, là khuôn phép đạo đức của nền luân lư Khổng Mạnh. Do vậy, thay v́ nói tục lệ kỵ húy, người xưa nói là phép húy.

2. Nguồn Gốc Phép Kỵ Húy: Theo Lư Nham Linh và Cố Đạo Hinh, tục lệ kỵ húy bắt đầu có tại Trung Quốc từ thời Tây Chu (1045-771 TCN) và kéo dài hết đời nhà Thanh (1644-1912). Tuy nhiên, việc áp dụng phép húy chặt chẽ hay lỏng lẻo là tùy mỗi triều đại, mỗi ông vua. Nói chung, triều đại nào ở Trung Quốc cũng áp dụng phép húy cho vị sáng lập triều đại, vua đang trị v́, và 6 vị tiền nhiệm. Tổng cộng là 8 vị. Bảy trong 8 vị được thờ trong thái miếu nên phép kỵ húy liên hệ đến sự thờ cúng tổ tiên. Ngoài tên vua, phép kỵ húy có thể bao gồm tên hoàng khảo, hoàng hậu, tên lăng miếu.

Ngoài dân gian, phép húy được áp dụng cho những người lớn tuổi, các chức việc chánh quyền, các thần thánh. Trong gia đ́nh, phép húy được áp dụng cho những bậc có vai vế trên ḿnh như ông bà, cha, mẹ, bác, chú. Nói chung là các bậc trưởng thượng.

3. Phân Loại Kỵ Húy: Có ba loại kỵ húy là quốc húy, thánh húy và gia húy. Quốc húy thuộc loại trọng húy là tên các vua mà thần dân tuyệt đối phải tránh. Thánh húy là tên của các thần thánh trong đ́nh miếu. Gia húy là tên mà con cháu phải tránh v́ đó là tên của các bậc trưởng thượng trong gia đ́nh.

Nếu căn cứ theo tầm mức quan trọng th́ có hai loại kỵ húy. Trọng húy áp dụng cho tên vua sáng lập triều đại và vua đang trị v́. Khinh húy áp dụng cho tên các vua đă chết và tên những người thân thuộc như hoàng khảo, hoàng hậu, hoàng thái hậu, tên đệm, đôi khi cả niên hiệu của vua đang trị v́.

4. Phương Pháp Tránh Phạm Húy: Để tránh phạm húy, người Trung Quốc đă áp dụng 5 phương pháp sau:

a. Phương pháp dùng tên tự: Phương pháp này thường được các sử gia áp dụng. Để tránh tên chính, sử gia dùng tên tự của người ấy. Ví dụ khi viết về Hán Cao Tổ, thay v́ phải nói tên chính là Lưu Bang th́ Tư Mă Thiên đă chép: Cao Tổ người làng Trọng Dương, ấp Phong, quận Bái, họ Lưu, tên tự là Quư.

b. Phương pháp khuyết tự: Theo phương pháp này, người ta bỏ trống chỗ đáng lẽ phải viết tên, hoặc khoanh tṛn, hoặc ghi chữ Húy, hoặc viết chữ Mỗ là đại danh từ không chỉ cái ǵ. Phương pháp này dùng cho các trường hợp trọng húy.

c. Phương pháp cải tự: Theo phương pháp này, người ta có thể thay thế tiếng húy bằng tiếng đồng nghĩa, hay tiếng có sự liên hệ mật thiết đến tên phải kiêng cữ. Phương pháp này có từ thời nhà Tần (221-207 TCN). Tần Trang Tương Vương có tên húy là Sở nên khi Vương Tiến đánh nước Sở, sử chép là đánh nước Kinh. Như vậy Sở đổi thành Kinh. Tần Thủy Hoàng tên húy là Chính, nên tháng Giêng Âm Lịch gọi là Chính Nguyệt được đổi thành Đoan Nguyệt. Nhà Hán húy chữ Bang, trong tên của Lưu Bang, nên Bang đổi thành Quốc, và húy chữ Doanh đổi thành chữ Măn. Khi đổi thành chữ khác, nguyên tắc là phải chọn chữ đồng nghĩa: Chính và Đoan đồng nghĩa, Bang và Quốc đều có nghĩa là nước, Doanh và Măn có nghĩa là đầy đủ. Phương pháp cải tự dành cho trường hợp trọng húy.

d. Phương pháp khuyết bút: Từ đời vua Cao Tông nhà Đường (tr.v.650-683), để tránh húy, người ta áp dụng phương pháp khuyết bút là phương pháp bỏ bớt đi một nét trong chữ phải kiêng húy. Phương pháp này áp dụng cho trường hợp khinh húy.

e. Phương pháp cải âm: Phương pháp này áp dụng trong lời nói. Để tránh kỵ húy, người ta có thể nói trại, tức phát âm trệch đi một tí. Ví dụ tên húy của Tần Thủy Hoàng là Chính có thể phát âm là Chinh. Chính và Chinh có ư nghĩa khác nhau.

5. Biện Pháp Chế Tài: Đối với những người phạm húy, biện pháp chế tài được các triều đại Trung Quốc áp dụng khác nhau. Theo luật nhà Đường, người cố t́nh xúc phạm tên húy của các nhà vua thờ trong thái miếu, sẽ bị phạt tội đồ 3 năm. Nếu lầm lỡ, bị đánh từ 80 trượng đến 50 roi, tùy theo trường hợp nặng nhẹ. Luật nhà Minh và Thanh phạt nặng hơn, từ 100 trượng đến 90 roi.

6. Ảnh Hưởng Của Tục Kỵ Húy: Tại Trung Quốc, tục lệ kỵ húy đưa đến sự thay đổi tên người, địa danh, tên quan chức, tên vật. Xin nêu một số thí dụ:

a. Thay đổi về tên và họ. Theo Lư Nham Linh và Cố Đạo Hinh, Văn Ngạn Bác trước đây có họ Kính. Cụ tổ bốn đời v́ tránh chữ Kính trong tên Thạch Kính Đường, nên đổi họ Kính ra họ Văn. Đến đời Hán, gia tộc này lấy lại họ Kính, nhưng đến đời Tống, lại đổi thành họ Văn. Tống Cao Tông có tên húy là Triệu Cấu nên họ Cú, một ḍng họ rất lớn, phải đổi thành nhiều họ. Họ Cú phải đổi sang họ khác v́ Cú và Cấu trong tiếng Hán có mặt chữ rất giống nhau.

b. Thay đổi về danh xưng cơ quan công quyền: V́ tránh tên húy của Đường Cao Tông là Lư Thế Dân mà Dân Bộ phải đổi ra Hộ Bộ.

c. Thay đổi về địa danh: V́ tránh tên húy của Triệu Vương là Lưu Lương mà địa danh Thọ Lương đời Hán đổi thành Thọ Trương.

d. Thay đổi ngôn ngữ thông thường. V́ kỵ húy tên mẹ của Tư Mă Lập là Xuân mà bộ sách Xuân Thu phải đổi ra Dương Thu. V́ kỵ húy tên Trĩ của Hán Lă Hậu mà chim trĩ phải đổi ra dă kê.

e. Tạo ra một thứ tên mới gọi là tên tự: Trong Hán văn, chữ Tự có nhiều nghĩa. Chữ tự trong Tên Tự được viết với bộ nhân có nghĩa là giống như. Tên tự là tên giống như tên chính. Người Trung Quốc đặt ra tên tự để người khác dễ dàng tránh tên húy của ḿnh. Tên tự đă được chúng tôi tŕnh bày trong chương một, mục hai.

TIẾT B. PHÉP KỴ HÚY TẠI VIỆT NAM

Việt Nam bị lệ thuộc Trung Quốc từ đời nhà Hán đến đời nhà Đường, đồng thời bị ảnh hưởng văn hóa Trung Quốc nên Việt Nam cũng áp dụng tục kỵ húy như tại Trung Quốc.

1. Lịch Sử Phép Kỵ Húy Tại Việt Nam: Đọc cổ sử, từ thời Hùng Vương dựng nước đến triều đại Lê Đại Hành (980-1005), ta không thấy sử liệu nào đề cập đến vấn đề kỵ húy. Sau đời Lê Đại Hành, sử Việt bắt đầu ghi chép tục lệ này. Ta lần lượt duyệt qua từng triều đại:

a. Thời vua Lê Ngọa Triều (1005-1009): Đại Việt Sử Kư Toàn Thư cho ta một chi tiết nhỏ như sau: Mậu Thân, niên hiệu Cảnh Thụy năm thứ nhất (1008) vua thân đi đánh hai châu Đô Lương, Vị Long bắt được người Man và vài trăm con người, sai lấy gậy đánh, người Man đau quá kêu gào, nhiều lần phạm tên húy của Đại Hành, vua thích lắm.

Qua câu văn trên, ta thấy tục lệ kỵ húy đă có tại Việt Nam. Tuy nhiên, việc áp dụng chưa được coi trọng.

b. Sang đến nhà Lư (1010-1225): Không có sử liệu nào cho biết triều đại này có áp dụng phép húy hay không và phải kiêng tránh những chữ nào. Chỉ có tài liệu nói năm Kỷ Mùi, niên hiệu Thuận Thiên thứ 10 (1019), vua Lư Thái Tổ cho lập thái miếu ở lăng Thiên Đức. Với tài liệu gián tiếp này, ta có thể suy đoán là triều Lư cũng có tục kỵ húy v́ phép húy có liên hệ đến việc thờ cúng tổ tiên, tức việc thờ các vua tiền nhiệm trong thái miếu.

c. Đến đời nhà Trần (1225-1413): Phép húy được quy định rơ ràng và mở rộng. Năm 1232, Trần Thái Tông ban bố các chữ quốc húy và miếu húy. Đồng thời, trong mưu đồ tận diệt nhà Lư, Trần Thái Tông bắt đổi triều Lư thành triều Nguyễn, với lư do kỵ húy tên của nguyên tổ là Lư. Sang đời vua Trần Anh Tông, năm 1294, vua ban bố các chữ quốc húy:

Chữ húy của vua là Thuyên, của Nhân Tông là Khâm, của Thánh Tông là Hoảng, của Thái Tông là Cảnh, của Thái Tổ là Thừa, của Nguyên Tổ là Lư. Các chữ nội húy: Thánh Từ hoàng hậu là Phong, Thuận Từ hoàng hậu là Diệu, Hiển Từ hoàng hậu là Oanh, Nguyên Thánh hoàng hậu là Hâm.

Năm 1298, niên hiệu Hưng Long, nhà vua ban thêm hai chữ húy là Ngụy và Châu.

Năm Kỷ Hợi, niên hiệu Hưng Long 1290, nhà vua ban thêm các chữ húy của Khâm Minh Đại Vương là Liễu, Thiện Đạo quốc mẫu là Nguyệt. Hai chữ Liễu và Nguyệt khi làm văn không được dùng đến. Các chữ Ngụy, Thấp, Nam, Càn, Tô, Tuấn, Anh, Tảng khi làm văn, phải viết bớt nét. Nhà Trần bắt đầu kiêng húy tên họ ngoại từ đây.

Gần 100 năm sau, năm 1395, vua Trần Thuận Tông (Tr.v.1388-1398) bỏ húy chữ Nguyệt và Nam, cho dùng lại như cũ.

Qua việc định phép húy trên đây, ta thấy nhà Trần quy định rất minh bạch và mở rộng phạm vi kỵ húy. Đến khi tha húy, triều đại này cũng ra sắc lệnh rơ ràng.

d.Sang triều đại hậu Lê (1428-1788): Vua Lê Thái Tổ (1428-1433) ra lệnh về vấn đề kỵ húy được Đại Việt Sử Kư Toàn Thư ghi như sau:

Ngày 20 ban các chữ húy tông miếu và chữ húy tên vua. Tất cả các chữ chính húy khi viết đều không được dùng, nếu đồng âm mà khác chữ th́ không phải húy. Húy tông miếu có 5 chữ: Hiển Tổ Chiêu Đức Hoàng Đế húy là Đinh, Hiển Tổ Tỷ Gia Thục Hoàng Thái Hậu húy là Quách, Tuyên Tổ Hiến Văn Hoàng Đế húy là Khoáng, Trinh Từ Ư Văn Hoàng Thái Hậu húy là Thương, Húy của vua là Lợi, của hoàng hậu là Trần, của anh vua là Học.

Đời Lê Thái Tông (1433-1442), năm 1435, vua quy định không được viết những chữ chính về miếu húy hay ngự danh. Ai có họ tên trùng với chữ húy của Cung Từ Quốc Thái Mẫu là Trần nên phải đổi thành Tŕnh. Đời Lê Nhân Tông (1442-1459), năm 1443, vua ban bố hai chữ húy. Tên vua là Cơ, tên húy của hoàng hậu là Anh, cộng với miếu húy, tất cả là 7 chữ.

Đời Lê Thánh Tông (1460-1497), năm 1462, khi ấn định phép thi Hương, nhà vua ra lệnh: Chữ húy của quốc triều nếu hai chữ liền nhau th́ đều không được dùng, nếu rời ra chữ một th́ cũng cho dùng thay chữ khác, khuyên ở bên ngoài.

Đời Lê Chiêu Tông (1516-1522), năm 1517, vua sai Lễ bộ thượng thư Đàm Thận Huy hiệu đính miếu húy và ngự danh. Miếu húy gồm 20 chữ, ngự danh là hai chữ Ỷ và Huệ. Những chữ húy khi làm văn hay khắc in sách đều không cấm, nhưng khi đọc phải tránh.

Dưới thời Nam Bắc phân tranh, sử cũ không thấy nói chúa Trịnh, chúa Nguyễn buộc dân chúng phải kiêng húy tên nào. Nhưng ngoài dân gian, tại miền Bắc, v́ kỵ húy tên Tây Vương của Trịnh Tạc mà huyện Tây Châu đổi là huyện Nam Châu. Tại miền Nam, v́ tránh tên Vũ Vương của chúa Nguyễn Phúc Khoát mà người miền Nam đọc vũ thành vơ, tránh tên chúa Nguyễn Phúc Chu nên đọc chu thành châu, phúc thành phước.

e. Triều đại nhà Nguyễn (1802-1945): Nhà Nguyễn cũng như các triều đại trước, luật kỵ húy được mở rộng và áp dụng một cách nghiêm nhặt, bắt dân gian phải tránh tên các vua đang trị v́, các vua tiền nhiệm, và các bà vợ vua. Ngoài ra, nhà Nguyễn c̣n bắt các thí sinh không được dùng tên các cung điện, lăng tẩm nhà vua. Ví dụ để tránh chữ Long trong niên hiệu Gia Long và Mạng trong niên hiệu Minh Mạng mà người miền Huế phải đọc long thành luông, mạng thành mệnh. Vừa lên ngôi được một năm, năm 1803, vua Gia Long liền cho khôi phục chế độ kiêng húy. Sách Đại Nam Thực Lục của triều Nguyễn ghi lại sắc lệnh này như sau: Sắc bộ Lễ kính gửi chữ húy cho khắp trong ngoài, phàm tên người, tên đất, giống chữ th́ đổi đi, làm văn th́ tùy theo ư nghĩa mà thay chữ khác.

Đời Gia Long quy định các chữ sau đây thuộc loại trọng húy: Chủng, Noăn, Ánh, Luận, Hoàn, Lan. Khi đọc phải tránh âm, khi viết phải dùng chữ khác. Riêng các chữ Khang, Khoát, Thuần thuộc loại khinh húy khi đọc phải tránh âm, khi viết thêm bộ xuyên trên đầu. Bộ xuyên trên đầu các chữ kỵ húy thường được các sử gia ngày nay gọi là dấu nháy.

Ngoài ra, ngay khi lên ngôi, năm 1804, vua Gia Long cho xây Triệu Miếu ở kinh đô Huế để thờ vị tổ khai sáng là Nguyễn Kim và Thái Miếu để thờ các chúa Nguyễn được truy tôn lên chức vị Hoàng Đế. Đến đời Minh Mạng, năm 1821, ông vua này lại cho xây Hưng Miếu để thờ thân phụ vua Gia Long, tức Nguyễn Phúc Luân và bà vợ, đồng thời cũng cho xây Thế Miếu để thờ Vua Gia Long. Việc xây bốn miếu thờ nói lên việc nhà Nguyễn coi trọng phép kỵ húy. Qua các đời vua, phép húy ngày càng được bổ sung và đến thời Tự Đức (1848-1883), phép húy được coi là chặt chẽ nhất. Bằng chứng là người trong tôn phả phải tránh cả đến những tên cháu chắt hoàng tử, hoàng tôn, hoàng muội. Sách Khâm Định Đại Nam Hội Điển Sự Lệ ghi lại khoản luật này như sau:

“Phàm người trong tôn phả mà có tên đồng âm với quốc húy và người phụ nữ trong Tôn thất trùng tên với nhau, đều phải chọn chữ đổi lại. Đến như vợ lẽ các phủ và vợ cùng con gái là người Tôn thất, nếu đồng âm với quốc húy cũng như con gái họ Tôn thất cùng hoàng tử hoàng tôn, hoàng nữ, hoàng muội mà tên trùng nhau th́ cũng đều tiến hành tŕnh lên phủ để đổi lại và ghi vào tôn phả.

Phương Pháp Tránh Phạm Húy Tại Việt Nam:

Khi ra lệnh kỵ húy, các triều đại xưa đều không quy định rơ phải tránh các chữ đó thế nào, chỉ đưa ra một lệnh rất tổng quát. Do vậy, các sử gia triều đ́nh Việt Nam thường phải tham chiếu quy cách của Tàu để đề ra phương pháp tránh phạm húy. Sau đây là các phương pháp thường được áp dụng:

a. Phương pháp cải tự: Ở Trung Quốc cũng như Việt Nam, gặp chữ trọng húy, người ta phải dùng một chữ khác đồng nghĩa, hay có ư nghĩa liên hệ. Ví dụ đời Lê Thánh Tông, khi soạn bộ Quốc Triều H́nh Luật, gặp chữ Lị là tên húy của vua Lê Lợi, các nhà làm luật dùng chữ Tiện. Tiện và Lị có ư nghĩa tương tự.

Đời vua Gia Long, 6 tên sau đây thuộc loại trọng húy, lúc đọc phải tránh âm, lúc viết phải dùng chữ khác.

Kỵ Húy/ Nghĩa /Đổi ra/ Nghĩa

Noăn/ Ấm/ Úc/ Ấm

Ánh/ Sáng Chiếu/ Sáng

Chủng/ Trong/ Thức/ Trong

Cổn/ Tia nắng/ Diệu/ Ánh sáng

Hoàng/ Ṿng tṛn/ Viên/ Ṿng tṛn

Lan/ Hoa lan/ Hương/ Hương thơm

b. Phương pháp chiết tự: Trường hợp buộc phải viết tên thuộc loại trọng húy, các sử gia Việt Nam áp dụng phương pháp chiết tự, tức phương pháp tách chữ đó ra làm hai, ba phần. Khi đọc, phải ghép các phần đó lại để hiểu ư nghĩa. Ta có thể nêu các ví dụ sau:

Trong bài văn bia Vĩnh Lăng nói về Lê Thái Tổ, ta thấy chép như sau:

Tánh Lê, húy tả ṭng Ḥa, hữu ṭng Đao ( chữ Lị).

Tằng tổ húy tả ṭng Ngôn, hữu ṭng Mỗi ( chữ Hối).

Hoàng tổ húy tả ṭng Thủy, hữu ṭng Đinh (chữ Đinh).

Sử gia triều Nguyễn, cụ Tổng Tài Cao Xuân Dục, khi biên tập Quốc Triều Chánh Biên Toát Yếu, đă viết các tên húy của vua Gia Long như sau:

-Bên tả chữ Nhật, bên hữu chữ Viện (chữ Noăn).

-Bên tả chữ Nhật, bên hữu chữ Anh (chữ Ánh.)

-Bên tả chữ Thái, bên hữu chữ Trọng ( chữ Chủng).

-Về chữ Hồng, trong tên Hồng Nhậm là tên húy của vua Tự Đức, cũng áp dụng lối chiết tự: Tả tùng Thủy, trung tùng Công, hữu tùng Điểu (chữ Hồng).

c. Phương pháp khuyết tự: Trường hợp gặp chữ trọng húy mà không tránh được, th́ luật thời Thiệu Trị (Tr.v.1841-1847) cho áp dụng phương pháp khuyết tự là phương pháp bỏ trống, không viết tên kỵ húy. Ví dụ các sử gia viết bộ Đại Nam Thực Lục đă ghi như sau: “Tên húy là …., lại húy là …(Phúc Chú). Phương pháp này đă có ở Trung Quốc và luật đời Thiệu Trị dự liệu như sau:

Những chữ kỵ húy mà không thể sửa đổi hay dùng chữ khác được, th́ khi viết tới chữ đó, phải lấy giấy vàng bít lại. Ngày xưa, trong dân gian, người ta cũng có tục lệ này. Tên người chết được viết trên tấm minh tinh nhưng lấy giấy vàng bịt lại để giữ phép kỵ húy.

d. Phương pháp khuyết bút: Sử gia xưa hay dùng phương pháp khuyết bút để viết các chữ thuộc loại khinh húy. Cách viết của phương pháp này là bớt đi một nét chữ. Hoặc thay đổi vị trí các thành phần của chữ. Phương pháp khuyết bút đă được áp dụng từ đời Lư, Trần. Vua Trần Anh Tông (1293-1314) ra lệnh khi viết các chữ Ngụy, Thấp, Nam, Cán, Tộ, Tuấn, Anh, Tảng đều phải bớt nét. Luật pháp đời Nguyễn quy định khi viết tên đất mà gặp phải những chữ húy của vua, th́ hoặc viết theo tên ngày nay, hoặc viết thiếu một nét.

e. Phương pháp cải âm là phương pháp đọc trại tên húy. Nguyên tắc đọc trại tuân theo đúng nguyên tắc Ngữ học là biến đổi âm vận cuối. Sau đây là các ví dụ:

Tên Húy/ Đọc Trại/ Nguyên Nhân

Lị/ Lợi/ Tên húy Lê Thái Tổ.

Nguyên/ Ngươn/ Tên húy Nguyễn Phúc Nguyên.

Câm/ Kim/ Tên húy của Nguyễn Câm (Kim).

Ánh/ Yếng/ Tên húy vua Gia Long.

Cảnh/ Kiểng/ Đông Cung Cảnh

Đảm/ Đởm/ Tên húy vua Minh Mạng.

Hồng/ Hường/ Tên húy vua Tự Đức

Nhậm/ Nhiệm/ Tên húy vua Tự Đức.

f. Phương pháp dùng tên họ hay tiếng Ông/Bà: Để tránh kỵ húy và để tỏ ḷng tôn kính các thần thánh hay anh hùng dân tộc, người Việt dùng tên họ hay tiếng Ông/Bà để thay tên chính. Ví dụ, đức thánh Trần tức Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn; hai bà Trưng tức bà Trưng Trắc và Trưng Nhị. Lăng Ông tức lăng Tả Quân Lê Văn Duyệt; miễu Bà tức miễu Bà Chúa Xứ Núi Sam, Châu Đốc.

Báo chí Việt Nam ngày nay có lối viết dùng tên họ để chỉ một người như Thủ Tướng họ Chu tức ông Chu Dung Cơ, Thủ Tướng họ Phan tức ông Phan Văn Khải. Lối viết này không xuất phát từ kỵ húy mà bắt chước tập tục tây phương, gọi một người nào đó bằng tên họ. Ví dụ Tổng Thống Reagan, Tổng Thống Clinton v.v...

3. Các Biện Pháp Chế Tài: Dưới hai triều Lư, Trần sử cũ không cho biết người phạm húy bị chế tài như thế nào. Nhưng đến triều đại hậu Lê, biện pháp xử lư người phạm húy được quy định rơ ràng.

a. Triều đại hậu Lê: Theo điều 125 trong Quốc Triều H́nh Luật th́: Dâng thư hay tâu việc ǵ mà lại lầm phạm đến tên vua hay tên húy các vua trước, th́ xử phạt 60 trượng, biếm 2 tư; miệng nói hay văn thư khác lầm mà phạm phải th́ xử phạt 80 trượng. Viết những chữ húy phải bớt nét, mà không bớt nét th́ xử phạt 60 trượng. Miệng nói phạm tên húy thi xử tôi xuy. Người nào cố ư đặt tên chính hay tên tự phạm vào chữ húy th́ xử tôi lưu, tội tử h́nh

Cũng theo bộ luật này, trường hợp buột miệng nói hay lầm lỡ viết tên kỵ húy trong văn thơ khác th́ bị phạt 80 gậy. Trường hợp viết một chữ đáng lẽ phải bớt một nét mà không bớt th́ bị phạt 60 gậy và người lỡ miệng nói những chữ này bị phạt bằng roi hay tiền. Đối với những kẻ cố t́nh phạm húy bằng cách lấy tên húy mà đặt cho ḿnh, hay dùng làm tên tự, th́ bị xử tội lưu là bị đày đi ở một nơi xa sinh quán.

b. Triều đại nhà Nguyễn: Biện pháp chế tài đối với những người phạm húy được quy định trong điều khoản 62 của bộ luật Gia Long:

Kẻ nào trong một bài viết tấu hay tŕnh ǵ với vua mà dùng một tiếng trùng với tên vua hay tên một hoàng khảo sẽ bị phạt 80 gậy. Nếu tội phạm húy ấy mắc phải trong các giấy tờ khác th́ h́nh phạt sẽ là 40 gậy. Kẻ nào phạm tội ấy mà lại dùng tên ấy làm tên chính sẽ bị phạt 100 gậy.

Về tên lăng tẩm cung điện, luật nhà Nguyễn cũng buộc người ta kiêng cữ nhưng không thấy quy định sẽ trừng phạt thế nào. Theo ông Ngô Tất Tố trong tiểu thuyết Lều Chơng, thí sinh phạm tội này chỉ bị đánh rớt mà thôi. Quốc húy đă chấm dứt khi thể chế chính trị thay đổi từ quân chủ sang dân chủ vào năm 1945. Tuy nhiên, tục lệ này vẫn để lại ảnh hưởng sâu xa trong xă hội ngày nay.

4. Ảnh Hưởng Của Phép Kỵ Húy Đối Với Xă Hội Việt Nam: Phép kỵ húy đă ảnh hưởng đến tên người, địa danh, và ngôn ngữ văn tự.

a. Ảnh hưởng đến tên người: Tục lệ kỵ húy đă ảnh hưởng đến tên họ và tên chính của người Việt Nam.

- Ảnh hưởng đến tên họ: Theo Đại Việt Sử Kư Toàn Thư: Năm Nhâm Th́n 1232, vua Trần Thái Tông ra lệnh: V́ nguyên tổ tên húy là Lư mới đổi triều Lư làm triều Nguyễn. Vả lại cũng để dứt bỏ ḷng mong nhớ của dân chúng đối với nhà Lư. Sử gia Lê Tắc c̣n thêm rằng, tông thất và người dân họ Lư cũng bị buộc đổi sang họ Nguyễn. Ông viết: Lên ngôi được một năm, năm Canh Dần (1230), Chiêu Thánh trao quốc chính cho chồng là Trần Nhật Cảnh. Tất cả tôn thất nhà Lư và b́nh dân họ Lư đều khiến đổi sang họ Nguyễn để dứt ḷng dân mong nhớ.

Sắc lệnh trên của nhà Trần chắc hẳn đă được nghiêm chỉnh thi hành nên xă hội Việt Nam ít thấy người họ Lư. Và ngày nay, thấy ai có họ Lư, người ta thường bảo đó là họ của người Tàu.

Sang đời hậu Lê (1428-1788), vua Lê Thái Tông ra lệnh dân chúng phải đổi họ Trần ra họ Tŕnh. Sắc lệnh viết: Ai có họ tên trùng với các chữ húy th́ phải đổi, như tên húy của Cung Từ quốc thái mẫu là Trần nên cho họ Trần đổi thành họ Tŕnh. Lệnh trên đây của vua Lê Thái Tông không được nghiêm chỉnh thi hành nên ngày nay, vẫn thấy người họ Trần đông hơn họ Tŕnh. Một ví dụ khác nữa là trường hợp Giáo sư Cung Giũ Nguyên, theo tiểu sử của ông đăng trên mạng lưới điện toán, th́ tổ tiên ông là người Minh Hương có họ Hồng. V́ tránh tên húy của vua Tự Đức là Hồng Nhậm, nên ông đă đổi từ họ Hồng sang họ Cung.

- Ảnh hưởng đến tên chính: Đại Việt Sử Kư Toàn Thư cho biết, v́ kỵ húy mà tên một người phải đổi sang h́nh thức khác. Ta trưng các bằng chứng:

Năm Hồng Thuận thứ 2 (1510), vua Lê Tương Dực (1509-1516) xưng là Nhân Hải Động Chủ. Ngày 27 lấy Đông Các học sĩ Đỗ Nhân (1472-1517) làm Hộ bộ tả thị lang, đổi tên Nhân thành Nhạc để tránh tên hiệu của vua là Nhân Hải.

Nhà sử học Phan Huy Chú trước tên là Hạo, v́ tránh quốc húy nên đổi tên thành Chú.

Đến triều Nguyễn, Đại Nam Liệt Truyện ghi rằng: Trần Tiễn Thành khi trước tên là Dưỡng Độn, tự là Thời Mẫn, hiệu Tốn Trai, sau tránh quốc húy đổi tên là Mẫn rồi được vua cho tên như ngày nay.

V́ tránh chữ Tông trong tên vua Thiệu Trị là Miên Tông mà ông Hà Tông Quyền, đổi thành Hà Quyền. V́ tránh tên chúa Nguyễn Phúc Chu mà tên Ngô Tùng Chu bị đọc trại là Ngô Ṭng Châu.

Người Công Giáo Việt Nam hiện nay vẫn giữ tục lệ kiêng húy. Bằng chứng là một ḍng tu rất nổi tiếng có tên là Ḍng Chúa Giêsu, nhưng v́ kiêng húy tên Giêsu nên người Công Giáo gọi ḍng này là Ḍng Tên.

b. Ảnh hưởng đến địa danh: Địa danh Việt cũng như Tàu giống với ngôn ngữ tên người nên tục kỵ húy cũng ảnh hưởng tới địa danh. Thời Lư Trần, ta chưa biết có địa danh nào phải đổi tên v́ phép húy hay không, nhưng đến thời Mặc Đăng Dung (Tr.v. 1527-1529), người ta thấy địa danh bị thay đổi v́ kỵ húy. Đại Việt sử kư Tiền Biên ghi như sau:

Vua Lư Thái Tông (1028-1054) đem quân đi đánh Chiêm Thành, đến cửa biển Tư Khách (c̣n gọi là Ô Long thuộc huyện Hương Trà, Thuận Hóa) đổi tên là Tư Dung. Sau Mặc Đăng Dung cướp ngôi, v́ chữ Dung đồng thanh với tên ḿnh nên đổi lại là Tư Khách.

Theo học giả Đào Duy Anh, đời vua Lê Trang Tông (Tr.v.1533-1548), v́ tên húy là Ninh mà một số địa danh có chữ ninh phải đổi ra:

-Phủ Tĩnh Ninh đổi thành Tĩnh Giang, nay là Tĩnh Gia, Thanh Hóa.

-Huyện Phù Ninh đổi thành Phù Khang, Phú Thọ.

Khi Mạc Phúc Nguyên lên ngôi năm 1546, một số địa danh có chữ Nguyên phải đổi tên:

-Châu Thất Nguyên đổi thành Thất Tuyền, Lạng Sơn.

-Huyện B́nh Nguyên đổi thành B́nh Tuyền, Vĩnh Phú.

Đời vua Lê Anh Tông (Tr. v. 1557-1573), v́ tên húy là Bang nên trấn Yên Bang đổi thành Yên Quảng, nay là Quảng Yên.

Đời chúa Trịnh Tạc (Tr.v. 1657-1682), v́ kiêng húy tước Tây Vương nên huyện Tây Chân đổi thành Nam Chân, nay là Nam Trực, Nam Định.

Đời Tây Sơn, vua Quang Trung (Tr.v. 1788-1792) có tên húy là Quang B́nh nên phủ Thái B́nh đổi thành Thái Ninh, đời Nguyễn đổi lại là Thái B́nh. Huyện Quảng B́nh tỉnh Thanh Hóa đổi thành Quảng Bằng, đời Gia Long đổi lại Quảng B́nh, đời Minh Mạng đổi thành Quảng Địa.

Đời Nguyễn, sách Khâm Định Đại Nam Hội Điển Sự Lệ cho biết tên đất, tên người không được dùng các chữ trọng húy. Khi đọc phải tránh âm, khi viết phải dùng chữ khác. Ví dụ vợ của vua Minh Mạng (1820-1840) là Hồ Thị Hoa nên địa danh có tên Hoa phải đổi thành:

-Tỉnh Thanh Hoa đổi thành Thanh Hóa.

-Phủ Thăng Hoa ở Quảng Nam đổi thành Thăng B́nh.

-Năm 1831, v́ cữ tên lăng của hoàng hậu Hiếu Minh, vợ của chúa Nguyễn Phúc Chu, là Vĩnh Thanh Lăng nên Vĩnh Thanh Trấn đổi thành Vĩnh Long Trấn, để qua năm 1832, thành Vĩnh Long.

Vua Đồng Khánh (Tr.v.1886-1888) tên húy là Chân nên huyện Chân Định đổi thành Trực Định. Ngoài ra, vua c̣n tên khác là Đường nên hai huyện Nam Đường và Nghĩa Đường tỉnh Nghệ An đổi thành Nam Đàn và Nghĩa Đàn.

c. Ảnh hưởng đến ngôn ngữ văn tự: V́ phép kỵ húy mà ngôn ngữ Việt Nam đă bị đọc trại, và nếu từ ngữ nào bị đọc trại lâu ngày, dân gian sẽ quên tiếng chánh, chỉ nhớ tiếng trại. Theo Giáo sư Nguyễn Ngọc Huy, ba từ ngữ mà dân gian Việt Nam đă quên tiếng chánh là: Lị, Câm, và Tông.Về tiếng Lị, Giáo sư viết : Lị vốn tên vua Lê Thái Tổ và phải húy trong suốt đời Hậu Lê (1428-1788). V́ cữ tên nhà vua này, người ta đă nói trại lị thành lợi trong mấy trăm năm, và hiện nay, chúng ta đă quen dùng tiếng lợi như trong các từ ngữ lợi nhuận lợi tức, danh lợi, quyền lợi,…mà quên hẳn tiếng chánh là Lị.

Về tiếng Câm, cũng giống trường hợp chữ Lị. Giáo sư cho rằng, vị thủy tổ nhà Nguyễn ở Nam Hà có tên chánh là Nguyễn Câm, v́ kỵ húy nên đọc trại là Kim. Từ ngữ Kim đă quá thông dụng như kim hoàn, kim ngạch, kim thời mà quên hẳn tiếng chánh là Câm.

Về tiếng Tông, v́ kỵ húy tên vua Minh Mạng là Miên Tông mà người ta phải đọc trại chữ Tông thành Tôn. Ngày nay, một số sử sách đă bắt đầu dùng lại chữ tông như Lê Thái Tông, Đức Giáo Tông. Tuy nhiên, các chữ như tôn giáo, tôn thất vẫn c̣n được dùng và dân gian coi đó là chữ đúng, không cần sửa lại nữa. Ngoài ba tiếng trên đây, nhiều từ ngữ Việt Nam bị đọc trại v́ kỵ húy:

Tên/ Đọc Trại/ Lư Do Kỵ Húy

Ánh/ Yếng/ Húy vua Gia Long: Nguyễn Ánh.

Bửu/ Bảo/ Húy vua Thành Thái là Bửu Lân.

Cảnh/ Kiểng/ Đông Cung Cảnh.

Chu/ Châu/ Nguyễn Phúc Chu.

Dung Dong/ Húy vua Thiệu Trị là Miên Dung.

Duyệt/ Dượt Tả Quân Lê Văn Duyệt

Đảm/ Đởm/ Tên húy vua Minh Mạng.

Hoạt/ Hượt/ Nguyễn Phúc Hoạt (Khoát).

Hoàng/ Huỳnh/ Chúa Nguyễn Hoàng

Hoa / Bông/ Vợ vua Minh Mạng Hồ Thị Hoa.

Hồng/ Hường/ Húy vua Tự Đức là Hồng Nhậm.

Nghĩa/ Ngăi/ Chúa Nghĩa.

Nguyên/ Ngươn/ Chúa Nguyễn Phúc Nguyên

Nhậm/ Nhiệm/ Húy vua Tự Đức Hồng Nhậm.

Nhân/ Nhơn/ Danh tướng Đỗ Thành Nhân.

Phúc/ Phước/ Ḍng họ Nguyễn Phúc.

Thái/ Thới/ Nguyễn Phúc Thái (Chúa Nghĩa).

Tính/ Tánh/ Tướng Vũ Tính.

Tùng/ Ṭng/ Chúa Trịnh Tùng.

Vũ/ Vơ/ Vơ Vương Nguyễn Phúc Khoát.

Tôn kính bậc trưởng thượng là điều cần thiết, nhưng chỉ v́ sự sùng bái cá nhân một ông vua trong chế độ quân chủ, mà ngôn ngữ văn tự của cả dân tộc bị biến đổi một cách vô lư th́ điều đó không thể chấp nhận được. Và đó là hậu quả tiêu biểu của bất cứ chế độ độc tài nào. Phép kỵ húy cũng ảnh hưởng đến kiểu cách xưng hô tên người Việt Nam, sẽ được tŕnh bày trong chương sáu.
Nguyễn Long Thao